IV CSK 160/07

Wyrok z dnia 3 października 2007 r., IV CSK 160/07

1. Porozumienie dłużnika z cedentem, zmieniające lub rozwiązujące

umowę, z której wynika przelana wierzytelność, zawarte bez zgody

cesjonarusza, wywiera skutki między dłużnikiem a cesjonaruszem, jeżeli

dłużnik w chwili zawarcia tego porozumienia nie był zawiadomiony przez

cedenta o przelewie, ani o nim nie wiedział (512 k.c.).

2. O zamiarze dłużnika zrzeczenia się określonego zarzutu, dopuszczalnego

na podstawie art. 513 § 1 k.c., można wnosić tylko wtedy, gdy zarzut ten był

znany dłużnikowi lub gdy dłużnik powinien był liczyć się z jego powstaniem.

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa „P.F.”, spółki z o.o. w L. przeciwko "W.",

spółce z o.o. w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 3 października 2007 r. skargi kasacyjnej strony pozwanej od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 11 października 2006 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

„P.F.”, spółka z o.o. w L. wniosła o zasądzenie od "W.", spółki z o.o. w W. kwoty

329 593,37 zł z ustawowymi odsetkami, wskazując, że na podstawie umowy

zawartej z nieuczestniczącym w sprawie "P.K.D.", spółką z o.o. w G. (faktorantem,

cedentem) nabyła wierzytelności przysługujące "P.K.D." wobec pozwanej (dłużnika

przelanych wierzytelności). Mimo wezwania do zapłaty, pozwana nie uregulowała

określonej w pozwie wierzytelności nabytej przez stronę powodową (faktora,

cesjonariusza).

Nakazem zapłaty z dnia 16 lutego 2005 r. Sąd Okręgowy w Lublinie uwzględnił

powództwo w całości, a wyrokiem z dnia 13 marca 2006 r., po rozpoznaniu

zarzutów pozwanej, zmienił nakaz zapłaty w części dotyczącej odsetek

ustawowych, poza tym utrzymując go w mocy i ustalając następujący stan

faktyczny.

W dniu 12 października 2004 r. strona powodowa zawarła z "P.K.D." umowę

faktoringu, w której zobowiązała się do odpłatnego nabywania wierzytelności

pieniężnych przysługujących "P.K.D." w stosunku do kontrahentów. Zgodnie z tą

umową, nabycie wierzytelności następowało na pisemny wniosek "P.K.D." składany

stronie powodowej wraz z fakturą stwierdzającą wierzytelność. Wypłata zaliczki

przez faktora stanowiła przyjęcie wierzytelności do finansowania. O zawarciu

umowy faktoringu "P.K.D." zawiadomiło pozwaną pismem z dnia 25 października

2004 r. W dniu 29 grudnia 2004 r. "P.K.D." złożyło stronie powodowej wniosek o

nabycie wierzytelności stwierdzonej fakturą, wystawioną przez "P.K.D." w dniu 29

grudnia 2004 r. Wierzytelność stwierdzona tą fakturą wynikała z umowy sprzedaży

wyrobów tytoniowych, zawartej między "P.K.D." jako sprzedawcą a pozwaną jako

kupującym. Na fakturze umieszczono adnotację o przeniesieniu stwierdzonej nią

wierzytelności na stronę powodową oraz o obowiązku pozwanej zapłaty

wierzytelności w terminie do dnia 28 stycznia 2005 r. na wskazany rachunek

bankowy strony powodowej. Odbiór faktury pokwitował Lucjan W., prezes

pozwanej. Do wniosku "P.K.D." złożonego stronie powodowej dołączone zostało,

podpisane w imieniu pozwanej przez jej prezesa, pismo zatytułowane

„potwierdzenie istnienia wierzytelności przez kontrahenta", zawierające

oświadczenie o istnieniu i bezsporności wierzytelności objętej wskazaną fakturą

oraz akceptację zobowiązania do jej zapłaty w podanym terminie na wymieniony

rachunek bankowy strony powodowej.

Pozwana utrzymywała stałe kontakty handlowe z "P.K.D.". Dokonywała u niej

zakupów 4-5 razy w tygodniu, sporna transakcja była jednak dopiero drugą

finansowaną przez stronę powodową. W przypadku pierwszej transakcji

finansowanej przez stronę powodową cena za towary została jej zapłacona przez

pozwaną. Sposób dokonywania zakupów w "P.K.D." był następujący: pozwana

składała telefoniczne zamówienie, a "P.K.D." wystawiało na jego podstawie fakturę,

następnie pozwana płaciła należność podaną w fakturze i odbierała towar z

magazynu. Zamówienie, o które chodzi w sprawie, zostało złożone w dniu 29

grudnia 2004 r. Na jego podstawie została wystawiona wymieniona w pozwie

faktura, której oryginał wraz z towarzyszącymi dokumentami wręczył prezesowi

pozwanej prezes "P.K.D.". Mimo wielokrotnych monitów prezesa pozwanej, towar,

którego dotyczyła sporna faktura, nie został pozwanej wydany. W dniu 12 stycznia

2005 r. "P.K.D." wystawiło na żądanie prezesa pozwanej, uwzględniającą fakt

niewydania towaru, fakturę korygującą należność pozwanej „do kwoty 0”.

Po otrzymaniu od strony powodowej wezwania do zapłaty spornej faktury

pozwana przesłała stronie powodowej fakturę korygującą i usiłowała wyjaśnić

zaistniały stan rzeczy. Pracownicy strony powodowej nie negowali faktu doręczenia

jej przez pozwaną faktury korygującej, prezentowali jednak stanowisko, że

wystawienie tej faktury nie podważa zobowiązania pozwanej wobec strony

powodowej jako cesjonariusza (faktora).

W ocenie Sądu Okręgowego, ustalony stan faktyczny uzasadniał uwzględnienie

powództwa w zasadzie w całości. Wydanie przez sprzedawcę towaru kupującemu

warunkuje jedynie skutek rozporządzający w przypadku sprzedaży rzeczy

oznaczonych co do gatunku (art. 155 § 2 k.c.), nie stanowi natomiast przesłanki

powstania roszczenia o zapłatę ceny. Roszczenie o zapłatę ceny powstaje już z

chwilą zawarcia umowy sprzedaży, strona powodowa mogła więc nabyć istniejącą

wierzytelność wynikającą z umowy sprzedaży zawartej przez pozwaną z "P.K.D.",

mimo że "P.K.D." nie wydało pozwanej sprzedanych rzeczy i do nabycia tej

wierzytelności przez stronę powodową rzeczywiście doszło. Z chwilą nabycia

wierzytelności stwierdzonej fakturą strona powodowa stała się w miejsce "P.K.D."

wierzycielem pozwanej o zapłatę kwoty wymienionej w fakturze. Z tą też chwilą

"P.K.D." utraciło możliwość podejmowania jakichkolwiek czynności prawnych, które

mogłyby zniweczyć skutki zbycia wierzytelności.

Sąd Okręgowy zauważył również, że sporna faktura została wystawiona

prawidłowo. Przepisy § 19, 20 i 21 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 27

kwietnia 2004 r. w sprawie zwrotu podatku niektórym podatnikom, zaliczkowego

zwrotu podatku, zasad wystawiania faktur, sposobu ich przechowywania oraz listy

towarów i usług, do których nie mają zastosowania zwolnienia od podatku od

towarów i usług (Dz.U. Nr 97, poz. 971), wskazywały, w jakich sytuacjach mogła

nastąpić korekta faktury. Nie należał do nich przypadek, w którym nie doszło do

wydania towaru. Ponadto z treści faktury korygującej nie wynika przyczyna korekty;

sam zwrot: „korekta” nie daje podstaw do uznania, że faktura korygująca została

wystawiona z przyczyn wskazanych przez pozwaną.

Sąd Okręgowy zaznaczył, że dłużnik, zgodnie z art. 513 § 1 k.c., może podnieść

wobec cesjonariusza zarzut niewykonania przez cedenta świadczenia wzajemnego,

ale spoczywa na nim ciężar udowodnienia tej okoliczności. W razie niewykonania

obowiązków wynikających z umowy wzajemnej, druga strona może w

szczególności od umowy odstąpić, w sprawie tak się jednak nie stało. W chwili

wystawienia faktury korygującej spółka "P.K.D." nie mogła już – wobec

wcześniejszego przelania wierzytelności na stronę powodową – skutecznie

rozwiązać umowy sprzedaży zawartej z pozwaną.

W ocenie Sądu Okręgowego, pozwana nie mogła mieć w chwili powzięcia

wiadomości o przelewie żadnych zarzutów przeciwko zbywcy wierzytelności,

skutecznych wobec nabywcy, także dlatego, że złożyła oświadczenie o istnieniu i

bezsporności wierzytelności. Oświadczenie to w zestawieniu z pozostałymi

dokumentami stanowiło uznanie długu wobec strony powodowej i potwierdzało

wiedzę pozwanej o istnieniu i skutkach przelewu, a tym samym i o osobie

uprawnionej do dysponowania wierzytelnością.

Wyrokiem z dnia 11 października 2006 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanej, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Okręgowego.

W skardze kasacyjnej pozwana podniosła jako podstawy kasacyjne naruszenie

art. 58 § 2, art. 60, 65 § 2, art. 512 zdanie drugie, art. 513 § 1, art. 487 § 2, art. 488

§ 2 i art. 490 § 1 k.c. oraz naruszenie art. 233 § 1 i art. 382 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Przez umowę faktoringu, uwzględniając zasadniczy kształt zjawiska

gospodarczego określanego mianem faktoringu, rozumie się umowę, na podstawie

której jedna strona (instytucja faktoringowa, faktor) nabywa lub zobowiązuje się

nabywać od drugiej strony (przedsiębiorstwa, faktoranta) wierzytelności pieniężne,

niewymagalne, krótkoterminowe, płatne zwykle nie później niż cztery miesiące od

powstania, z zawieranych przez nią ze swymi klientami w ramach bieżącej

działalności gospodarczej umów sprzedaży, zamiany lub umów o świadczenie

usług. Często przedmiotem przelewu na faktora są wierzytelności przyszłe

faktoranta wobec jego klientów. Według szeroko przyjmowanego w praktyce

rozwiązania, do zawarcia umowy przelewu wierzytelności między faktorantem a

faktorem dochodzi – tak jak w niniejszej sprawie – przez przesłanie przez

przedsiębiorcę instytucji faktoringowej faktury (oryginału lub kopii) wystawionej w

związku ze spełnieniem na rzecz klienta świadczenia z umowy sprzedaży, dostawy

lub umowy o świadczenie usług wraz ze stosownym wnioskiem (oferta) i przyjęcie

tego wniosku przez instytucję faktoringową (przyjęcie oferty).

Znaczenie gospodarcze umowy faktoringu polega na stworzeniu możliwości

finansowania bieżącej działalności gospodarczej faktoranta w sytuacji, w której

odracza on termin zapłaty za towar dostarczony klientowi lub za wykonaną na rzecz

klienta usługę, czyli gdy udziela tzw. kredytu towarowego. Faktorant, choć w celu

zwiększenia szans zbycia towarów lub świadczenia usług odroczył termin zapłaty

za dostarczone towary lub wykonane usługi, otrzymuje zaraz po wykonaniu umowy

na rzecz klienta znaczną części przysługującej mu należności pieniężnej w postaci

wypłaconej przez faktora zaliczki z tytułu nabycia wierzytelności.

W związku z tym, że do istoty faktoringu w jego zasadniczym, funkcjonującym w

praktyce kształcie, należy nabywanie przez faktora wierzytelności niewymagalnych

doniosłego znaczenia nabiera pytanie o to, czy i w jakim zakresie po przelewie

wierzytelności na faktora dopuszczalne są ze skutkiem wobec faktora umowy

między faktorantem a jego klientem zmieniające lub rozwiązujące umowę, z której

wynika przelana wierzytelność. Potrzeba dostosowania się do nowych okoliczności

przemawia za dopuszczalnością wpływania przez faktoranta i jego klienta ze

skutkiem wobec faktora na umowę, z której wynika przelana wierzytelność, w

okresie między zawarciem umowy przelewu a terminem wymagalności przelanej

wierzytelności. Przeciwko temu przemawia jednak konkurencyjna wartość –

interesy faktora jako cesjonariusza, który powinien być chroniony przed

wpływającymi na jego pozycję prawną skutkami dokonanych bez jego zgody

ingerencji w umowę, z której wynika przelana wierzytelność. Faktorant-cedent wie o

przelewie i zawarte przez niego później bez zgody faktora-cesjonariusza

porozumienie z klientem-dłużnikiem, zmieniające lub rozwiązujące umowę, z której

wynika przelana wierzytelność, stanowi działanie naruszające warunki przelewu. Po

stronie faktoranta-cedenta nie zachodzą więc okoliczności, które usprawiedliwiałyby

uznanie wobec faktora-cesjonariusza skutków zawartego bez jego zgody przez

faktoranta-cedenta z klientem-dłużnikiem porozumienia zmieniającego lub

rozwiązującego umowę, z której wynika przelana wierzytelność. Inaczej jest, gdy

chodzi o klienta-dłużnika. To, że przelew następuje bez udziału klienta-dłużnika,

uzasadnia uznanie skutków zawartego przez klienta-dłużnika z faktorantem-

cedentem porozumienia zmieniającego lub rozwiązującego umowę, z której wynika

przelana wierzytelność, w stosunku między klientem-dłużnikiem a faktorem-

cesjonariuszem, jeżeli porozumienie to zostało zawarte przed – ujmując rzecz

ogólnie – uzyskaniem przez klienta-dłużnika wiadomości o przelewie. (...)

Według art. 20 konwencji Narodów Zjednoczonych o przelewie wierzytelności w

handlu międzynarodowym („Kwartalnik Prawa Prywatnego” 2004, nr 4, s. 1131),

umowa między cedentem a dłużnikiem wywierająca wpływ na prawa cesjonariusza,

zawarta przed zawiadomieniem dłużnika o przelewie, wywołuje skutek w stosunku

między dłużnikiem a cesjonariuszem, natomiast zawarta po zawiadomieniu dłużnika

o przelewie jest bezskuteczna wobec cesjonariusza, chyba że cesjonariusz wyraził

na nią zgodę lub cedent nie spełnił w całości swego świadczenia wobec dłużnika i

dokonana przez cedenta z dłużnikiem zmiana była przewidziana w umowie, z której

wynika przelana wierzytelność, lub każdy rozsądny cesjonariusz wyraziłby na nią

zgodę „w kontekście” tej umowy. Na gruncie konwencji UNIDROIT o faktoringu

międzynarodowym („Kwartalnik Prawa Prywatnego” 1996, nr 4, s. 798) wniosek o

bezskuteczności wobec cesjonariusza wywierającej wpływ na przelaną

wierzytelność umowy między cedentem a dłużnikiem, zawartej bez zgody

cesjonariusza po zawiadomieniu dłużnika o przelewie, wyprowadza się z założeń tej

konwencji (art. 9 ust. 1). Tak samo zagadnienie przedstawia się, jeżeli chodzi o

zasady międzynarodowych umów handlowych UNIDROIT z 2004 r. ("Zeitschrift für

Europäisches Privatrecht" 2005, s. 470). Zgodnie zaś z art. 11: 204 zasad

europejskiego prawa umów („Kwartalnik Prawa Prywatnego” 2006, nr 3, s. 847),

cedent, zawierając umowę przelewu lub umowę zobowiązującą do przelewu,

zapewnia cesjonariusza o tym, że wierzytelność i umowa, z której wierzytelność

wynika, nie zostaną zmienione bez zgody cesjonariusza, chyba że taka zmiana

została przewidziana w umowie przelewu lub nastąpiła w dobrej wierze i jest tego

rodzaju, iż cesjonariusz, oceniając sprawę rozsądnie, nie mógłby się jej

przeciwstawić. Z kolei według art. 11: 308 Zasad europejskiego prawa umów,

zmiana wierzytelności dokonana bez zgody cesjonariusza w drodze umowy między

cedentem a dłużnikiem po dokonaniu zawiadomienia o przelewie, bez względu na

to, czy zawiadomienie to było zgodne z art. 11: 303, nie ma wpływu na uprawnienia

cesjonariusza względem dłużnika, chyba że zmiana ta była przewidziana w umowie

przelewu lub dokonana została w dobrej wierze i jest tego rodzaju, że cesjonariusz,

oceniając sprawę rozsądnie, nie mógłby się jej przeciwstawić.

Podobnie na gruncie prawa polskiego należy przyjąć, że to, iż przelew – także w

związku z faktoringiem – następuje bez udziału dłużnika przelanej wierzytelności,

uzasadnia – zarówno w razie przelewu wierzytelności istniejących, jak i przyszłych

– uznanie skutków zawartego przez dłużnika z cedentem (faktorantem)

porozumienia zmieniającego lub rozwiązującego umowę, z której wynika przelana

wierzytelność, w stosunku między dłużnikiem a cesjonariuszem (faktorem) na

zasadach art. 512 k.c. czyli o tyle tylko, o ile dłużnik w chwili zawarcia tego

porozumienia nie był zawiadomiony przez cedenta (faktoranta) o przelewie, ani o

nim nie wiedział, czyli gdy działał w dobrej wierze (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 6 listopada 2003 r., II CK 16/02, OSNC 2004, nr 12, poz. 202, z dnia 29 marca

2006 r., IV CSK 96/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 16, i z dnia 7 lutego 2007 r., III CSK

243/06, nie publ.; odmiennie w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia

2003 r., V CKN 345/01, OSNC 2004, nr 4, poz. 65, i z dnia 26 października 2005 r.,

V CK 211/05, nie publ.). Należy podkreślić, że zawiadomienie, o którym mowa w

art. 512 k.c., jest możliwe także w przypadku przelewu wierzytelności przyszłych.

Ponieważ art. 512 k.c. chroni dłużnika kosztem cesjonariusza (faktora),

zastosowanie tego przepisu wyłącza zgoda cesjonariusza na zmianę lub

rozwiązanie umowy, z której wynika przelana wierzytelność. Zmiana lub

rozwiązanie dokonane przez dłużnika z cedentem (faktorantem) za zgodą

cesjonariusza są skuteczne w stosunku między dłużnikiem a cesjonariuszem

niezależnie od przesłanek określonych w art. 512 k.c. Wypada zaznaczyć, że

zasada bezskuteczności zmiany umowy, z której wynika przelana wierzytelność,

wobec faktora bez jego zgody, znalazła wyraz w ogólnych warunkach umowy

faktoringowej opracowanych przez stronę powodową.

Wynikająca z art. 512 k.c. bezskuteczność zmiany lub rozwiązania umowy, z

której wynika przelana wierzytelność, wobec cesjonariusza bez jego zgody – chyba

że dłużnik w chwili zmiany lub rozwiązania nie był zawiadomiony przez cedenta o

przelewie, ani o nim nie wiedział – jest konsekwencją ujęcia przelewu jako nabycia

pochodnego, prowadzącego do uzyskania wierzytelności przez cesjonariusza w

miejsce cedenta; ze względu na ten skutek przelewu, po zawarciu umowy przelewu

cedent nie może już rozporządzać wierzytelnością, która była przedmiotem umowy

przelewu, ani w inny sposób wpływać na jej istnienie i zakres; w drodze wyjątku,

takie działania cedenta mogą odnieść skutek względem cesjonariusza jedynie w

zakresie, w którym art. 512 k.c. chroni dobrą wiarę dłużnika.

Drugą stroną ujęcia przelewu jako nabycia pochodnego, prowadzącego do

uzyskania przez cesjonariusza (faktora) wierzytelności w takim stanie, w jakim ona

przysługiwała lub przysługiwałaby cedentowi (faktorantowi), jest fundamentalna w

zakresie regulacji przelewu – ze względu na to, że przelew nie wymaga zgody

dłużnika – zasada, w myśl której dłużnikowi przysługują przeciwko cesjonariuszowi

wszelkie zarzuty, które miał przeciwko cedentowi w chwili powzięcia wiadomości o

przelewie (art. 513 § 1 k.c.; por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2002

r., III CZP 81/01, OSNC 2002, nr 11, poz. 131). Należy podzielić wyrażony w

piśmiennictwie pogląd, że chodzi tu o ogół zarzutów mających już w chwili zawarcia

umowy przelewu swą podstawę w zdarzeniu lub stosunku prawnym, z którego

wynika przelana wierzytelność, także więc o te zarzuty, których przesłanki dopełniły

się ostatecznie dopiero po powzięciu przez dłużnika wiadomości o przelewie,

wystarcza bowiem, żeby sama podstawa zarzutu powstała przed powzięciem przez

dłużnika wiadomości o przelewie. Jeżeli zaś chodzi o przelew wierzytelności

przyszłych sensu stricto ze stosunków umownych, należy dłużnikowi przyznać

zarzuty z umowy, z której wynika przelana wierzytelność, istniejące w chwili

powstania wierzytelności, choćby zawarcie wspomnianej umowy nastąpiło po

zawarciu umowy przelewu, a nawet po uzyskaniu wiadomości o przelewie przez

dłużnika (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., II CK 16/02).

Nie ulega przy tym wątpliwości objęcie zakresem zarzutów przysługujących

dłużnikowi na podstawie art. 513 § 1 k.c. również okoliczności, których podniesienie

przez dłużnika w stosunku do cesjonariusza zakłada uprzednie wykonanie

określonego prawa kształtującego, np. uprawnienia do uchylenia się od skutków

oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu lub uprawnienia do odstąpienia

od umowy. Z różnych nasuwających się ewentualności co do tego, wobec kogo w

przypadku przelewu wierzytelności z umowy wzajemnej dłużnik powinien złożyć

oświadczenie woli stanowiące wykonanie prawa kształtującego, należy opowiedzieć

się za tą, która jako adresata oświadczenia woli dłużnika wskazuje cedenta. W

przypadku oświadczenia o odstąpieniu od umowy przemawiają za nią większe ze

strony cedenta niż cesjonariusza możliwości obrony przed odstąpieniem, jak i to, że

odstąpienie niweczy nie tylko przelaną wierzytelność, ale i pozostałe skutki umowy,

z której wynika ta wierzytelność.

W świetle tych uwag można więc w zasadzie zgodzić się z wyrażonym w

zaskarżonym orzeczeniu zapatrywaniem – popartym odwołaniem się do wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., II CK 16/02 – że czynności prawne

dłużnika podejmowane z cedentem (faktorantem) po otrzymaniu zawiadomienia o

przelewie, zmierzające do rozwiązania umowy, z której wynika przelana

wierzytelność, pozostają, w myśl art. 512 k.c., bez wpływu na przelaną

wierzytelność i tym samym na możliwość obrony przez dłużnika wobec

cesjonariusza (faktora). Nie było jednak podstaw do odwołania się do tego

zapatrywania przy ocenie w sprawie działań pozwanej podejmowanych wobec

spółki "P.K.D." w związku z niedostarczeniem przez nią sprzedanego towaru i

będącego reakcją na te działania wystawienia faktury korygującej. Do zachowań

tych należało odnieść nie art. 512, lecz art. 513 § 1 k.c., dopuszczający

podnoszenie przez dłużnika wobec cesjonariusza (faktora) zarzutów mających w

chwili zawarcia umowy przelewu swą podstawę w zdarzeniu lub stosunku prawnym,

z którego wynika przelana wierzytelność, w tym zarzutów zakładających uprzednie

wykonanie określonego prawa kształtującego.

Wierzytelność, której dotyczy spór, powstała – jak przyjął Sąd Apelacyjny – z

chwilą zawarcia przez "P.K.D." z pozwaną w dniu 29 grudnia 2004 r. umowy

sprzedaży wyrobów tytoniowych w sposób przyjęty w ich wzajemnych stosunkach

handlowych i została przelana na stronę powodową w chwili akceptacji przez nią

wniosku "P.K.D." o jej nabycie; w czasie omawianego przelewu niewątpliwie więc

istniała. Należało jednak jeszcze rozważyć, czy w okolicznościach sprawy

wierzytelność ta nie wygasła z mocą wsteczną, tj. ze skutkiem odniesionym do

chwili poprzedzającej zawarcie umowy przelewu, co pociągałoby za sobą

bezskuteczność tej umowy. Jako przyczyna tego skutku nasuwa się nie tyle,

będące przede wszystkim przedmiotem rozważań Sądu Apelacyjnego, wystawienie

przez "P.K.D." faktury korygującej, co raczej działanie prezesa pozwanej wobec

"P.K.D.", związane z niedostarczeniem przez "P.K.D." sprzedanych wyrobów

tytoniowych.

Zgodnie z art. 60 k.c., z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wola

osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie

się, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. Nie było więc, w świetle tego

przepisu oraz art. 73 § 3 i art. 77 § 2, jak też art. 65 k.c., przeszkód do dostrzegania

w żądaniu prezesa pozwanej od "P.K.D." wystawienia faktury korygującej zamiaru

odstąpienia od umowy sprzedaży z powodu zwłoki w dostarczeniu sprzedanych

rzeczy i do kwalifikowania tego żądania jako ważnego oświadczenia woli o

odstąpieniu od omawianej umowy, a wcześniejszych jego monitów kierowanych do

"P.K.D." jako wyznaczenia dodatkowego terminu wymaganego przez art. 491 § 1

k.c., jeżeli wyznaczenie tego terminu było w ogóle konieczne, uwzględniając, że w

razie odroczenia terminu zapłaty ceny przez kupującego niedotrzymanie przez

sprzedawcę terminu wydania rzeczy podważa sens odroczenia zapłaty ceny,

zwłaszcza jeżeli sprzedaż jest finansowana przez faktora (por. art. 492 k.c.). Przy

takiej kwalifikacji działań prezesa pozwanej wystawienie faktury korygującej

stanowiłoby jedynie akt ze sfery prawa podatkowego, będący konsekwencją

uznania skuteczności odstąpienia przez pozwaną od umowy. Ewentualna

nieprawidłowość tego aktu, podnoszona w toku postępowania w sprawie, nie

mogłaby rzutować na skuteczność odstąpienia przez pozwaną od umowy,

ponieważ przepisy prawa podatkowego nie mogą podważać stosowania norm

prawa cywilnego.

Poza tym, gdyby nawet przyjąć, jak Sąd Apelacyjny, że wystawienie faktury

korygującej było wyrazem porozumienia pozwanej z "P.K.D.", zmierzającego do

rozwiązanie umowy, z której wynikała przelana wierzytelność, z powodu zwłoki

"P.K.D." w wykonaniu tej umowy, to porozumienia tego nie można by, wbrew

stanowisku Sądu Apelacyjnego, traktować jako, zgodnie z art. 512 k.c.,

bezskutecznego wobec cesjonariusza (faktora) ze względu na jego dojście do

skutku po zawiadomieniu dłużnika o przelewie, lecz jako czynność prawną

warunkującą zarzut dłużnika dopuszczalny względem cesjonariusza na podstawie

art. 513 § 1 k.c. Obowiązujące prawo ujmuje odstąpienie od umowy z powodu

zwłoki w wykonaniu przez kontrahenta zobowiązania do świadczenia wzajemnego

jako czynność prawną jednostronną, dokonywaną wobec tego kontrahenta,

wywierającą skutek ex tunc (por. art. 494 k.c.). W dziedzinie stosunków

zobowiązaniowych nie budzi jednak wątpliwości dopuszczalność wywołania skutku

prawnego, który ustawa wiąże z jednostronną czynnością prawną, wkraczającą w

sferę prawną innego podmiotu, także w drodze umowy obu zainteresowanych

podmiotów. Możliwe jest więc również zastąpienie umową jednostronnej czynności

prawnej warunkującej zarzut dopuszczalny w świetle art. 513 § 1 k.c.

Sąd Apelacyjny bezzasadnie także podzielił stanowisko Sądu Okręgowego w

kwestii konsekwencji złożenia przez pozwaną oświadczenia o istnieniu i

bezsporności wierzytelności. Dłużnik w zasadzie może, jeżeli ustawa tego nie

wyłącza, jak np. w sytuacji przewidzianej w art. 10 ustawy z dnia 20 lipca 2001 r. o

kredycie konsumenckim (Dz.U. Nr 100, poz. 1081 ze zm.), zrzec się zarzutów

przysługujących mu na podstawie art. 513 § 1 k.c., zarówno przed jak i po ich

definitywnym powstaniu. Zrzeczenie może nastąpić, zgodnie z art. 60 k.c., również

w sposób dorozumiany. Przy rozstrzyganiu o tym, czy w danym przypadku doszło

do zrzeczenia się zarzutów przez dłużnika, należy mieć na względzie ogólne reguły

wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.). W piśmiennictwie trafnie wskazuje się, że

można dorozumiewać się zrzeczenia przez dłużnika tylko zarzutów znanych mu lub

tych, z których powstaniem powinien on był liczyć się. Okoliczności złożenia przez

pozwaną oświadczenia o istnieniu i bezsporności wierzytelności nie pozwalały na

łączenie z tym oświadczeniem zrzeczenia się przez pozwaną wobec strony

powodowej zarzutu wygaśnięcia przelanej wierzytelności na skutek odstąpienia od

umowy, z której wierzytelność ta wynikała, uzasadnionego zwłoką "P.K.D." w

spełnieniu świadczenia wzajemnego. W chwili dokonania przez pozwaną

przekazanego stronie powodowej potwierdzenia istnienia i bezsporności

wierzytelności potwierdzenie to miało uzasadnienie w fakcie zawarcie przez

pozwaną z "P.K.D." umowy kreującej omawianą wierzytelność, jak i w tym, że nie

wystąpiły jeszcze żadne okoliczności, które zapowiadałyby zwłokę "P.K.D." w

spełnieniu świadczenia, dającą pozwanej podstawę do niweczącego tę

wierzytelność odstąpienia od umowy.

Z postanowień opracowanych przez stronę powodową ogólnych warunków

umowy faktoringowej, stanowiących, że strona powodowa może uwarunkować

finansowanie nabytej wierzytelności od otrzymania bezpośrednio od dłużnika

potwierdzenia dostarczenia towaru, innego potwierdzenia powstania i bezsporności

wierzytelności pieniężnej określonej fakturą lub umowy będącej źródłem

finansowanej wierzytelności, wynika, iż wymienione potwierdzenia, a zatem również

potwierdzenie złożone przez pozwaną, pomyślane zostały jako przesłanki decyzji o

przyjęciu nabytej wierzytelności do finansowania. Jak wynika z wcześniejszych

uwag, znaczenie gospodarcze umowy faktoringu polega na stworzeniu możliwości

finansowania bieżącej działalności gospodarczej faktoranta w sytuacji, w której

odracza on termin zapłaty za towar dostarczony klientowi lub za wykonaną na rzecz

klienta usługę, czyli gdy udziela tzw. kredytu towarowego. Pełnienie przez faktoring

tej funkcji uzależnione jest więc nie tylko od zawarcia przez faktoranta ze swym

klientem umowy sprzedaży, dostawy lub umowy o świadczenie usług, z której

wynika przelana na faktora wierzytelność, ale i od spełnienia przez faktoranta na

rzecz swego klienta świadczenia z tej umowy przed terminem zapłaty przelanej

wierzytelności. Z tego względu zasadnicze znaczenie ma doręczenie faktorowi

faktur wystawionych przez faktoranta w związku z wykonaniem przez niego umowy,

z której wynika przelana wierzytelność. Jeżeli przedłożenie faktury nie stanowi już

przesłanki nabycia wierzytelności, to warunkuje jej finansowanie przez faktora.

Ogólne warunki umowy faktoringowej wskazują na wymienione w nich

potwierdzenia jako na dodatkowe dowody tego, że mająca podlegać finansowaniu

wierzytelność wynika z umowy sprzedaży, która rzeczywiście została zawarta i

wykonana przez faktoranta przed terminem zapłaty przelanej wierzytelności.

Uwzględniając ten cel omawianego potwierdzenia pozwanej, możliwość wiązania z

nim zrzeczenia się przez dłużnika zarzutu wygaśnięcia przelanej wierzytelności na

skutek odstąpienia od umowy z powodu zwłoki faktoranta w spełnieniu wzajemnego

świadczenia jest nawet w ogóle wątpliwa. Skutek taki, w braku wykonania umowy

przez faktoranta, prowadziłby do podważenia zasadniczego założenia faktoringu, tj.

finansowania wierzytelności pieniężnej z umowy sprzedaży, dostawy lub umowy o

świadczenie usług po jej wykonaniu przez faktoranta.

Należy też zauważyć, że ogólne warunki umowy faktoringowej, którymi posługuje

się strona powodowa, przewidują, zbieżną z art. 516 zdanie pierwsze k.c.,

odpowiedzialność wobec niej faktoranta za nieistnienie „wierzytelności lub jej

części”, jak też „gdyby wierzytelność lub jej część (…) istniała w chwili rozpoczęcia

jej finansowania (…), a następnie przestała istnieć z przyczyn leżących po stronie

faktoranta”. Jeżeliby z oświadczeniem pozwanej o istnieniu i bezsporności

wierzytelności wiązać takie znaczenie, jakie mu przypisał Sąd Apelacyjny, to

uwzględniając standardowy charakter wymagania złożenia przez dłużnika

oświadczenia tej treści, odpowiedzialność faktorantów wobec strony powodowej

stałaby się bezprzedmiotowa.

Ze względu na zasadność niektórych zarzutów skarżącej Sąd Najwyższy orzekł

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., jak w sentencji.