V CSK 223/07

Sygn. akt V CSK 223/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Ewa Zawisza

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości JTT S.A.

przeciwko F. S. Computers s.r.o. w Pradze - Czechy

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 9 stycznia 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na rzecz

powoda 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez pozwanego F. S. Computers s.r.o w Pradze wyrokiem z

dnia 9 stycznia 2007 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony przez powoda Syndyka

masy upadłości JTT SA wyrok Sądu Okręgowego z dnia 27 września 2007 r., w ten

sposób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 161 100

EUR z odsetkami ustawowymi od dnia 1 listopada 2003 r. do dnia zapłaty oraz

rozstrzygnął o kosztach procesu. W sprawie tej poczyniono następujące ustalenia.

W dniu 1 października 2003 r. JTT Spółka Akcyjna, wystawiła stronie

pozwanej fakturę, na kwotę 161 000 Euro z terminem płatności do 31 października

2003 r., za sprzedane komputery. W tym samym dniu kierowca strony pozwanej

odebrał towar i zgłosił go do odprawy celnej W dniu 31 maja 2004 r. Sąd Rejonowy

w W. ogłosił upadłość likwidacyjną spółki JTT. Syndyk masy upadłości tej spółki,

pismem z dnia 6 października 2005 r. wezwał pozwaną do zapłaty długu, a

następnie, ponieważ wezwanie to pozostało bez odpowiedzi, wniósł o zasądzenie

od pozwanej F. S. Computers s.r.o. z siedzibą w Pradze (Czechy) kwoty 161 000

Euro z odsetkami ustawowymi od dnia 1 listopada 2003 r. tytułem należności za

sprzedane komputery. Do pozwu dołączono między innymi pismo z dnia 11 marca

2004 r. spółki F. S. Computers Sp. z o.o. skierowane do powoda informujące, że

wierzytelności na kwotę 312 654,44 Euro służące tej spółce względem powoda

zostały zbyte stronie pozwanej na podstawie art. 509 k.c. zgodnie z umową z dnia

15 października 2003 r. Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa

podnosząc zarzut przedawnienie oraz wskazała, że powództwo jest bezzasadne,

gdyż dochodzona pozwem wierzytelność uległa umorzeniu na skutek potrącenia

z wzajemną wierzytelnością pozwanej.

W dniu 5 grudnia 2003 r. pozwany, czyli F. S. Computers s.r.o z siedzibą w

Pradze, z powołaniem się na § 364 czeskiego kodeksu handlowego, złożył

upadłemu (powodowi) oświadczenie, którego zamiarem było potrącenie

wierzytelności, jaką pozwana spółka nabyła od F. S. Computers Sp. z o.o. z

siedzibą w W. Była to wierzytelność, przysługująca przeciwko powodowi na łączną

kwotę 312 654,44 Euro, którą pozwany zamierzał potracić z wierzytelności

3

powoda, stanowiącą przedmiot niniejszego sporu oraz inną - spoza tego sporu -

wierzytelnością, która przysługiwała powodowi względem pozwanego w kwocie 157

423 Euro. Ponieważ po zamierzonym wzajemnym potrąceniu tych wierzytelności

pozostała jeszcze do zapłaty przez pozwaną spółkę kwota 5 869,06 zł, zobowiązała

się ona do niezwłocznego przekazania jej powodowi. W dniu 10 grudnia 2003 r.

pozwana zapłaciła powodowi wspomnianą kwotę 5 881,67 Euro.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji powództwo oddalił, nie

uwzględnił wprawdzie zarzutu przedawnienia, ale przyjął, że wierzytelność powoda

została umorzona na skutek potrącenia z wierzytelnością strony pozwanej.

Powołując się na prekluzję dowodową, Sąd I instancji pominął twierdzenia i wnioski

dowodowe stron nie zgłoszone w pozwie oraz odpowiedzi na pozew, odnosząc to

w szczególności do twierdzeń powoda dotyczących kwestii potrącenia.

Zmieniając zaskarżony wyrok Sąd II instancji uznał, że zgodnie z art. 47912

§ 1 k.p.c. powód w pozwie nie ma obowiązku ustosunkowywania się do zarzutów

strony przeciwnej, które nie zostały jeszcze podniesione, tj. do zarzutu

przedawnienia oraz zarzutu potrącenia. Rozważając zarzut potrącenia, w świetle

dowodów i twierdzeń stron, zgłoszonych już także w trakcie procesu,

Sąd Apelacyjny podkreślił, że został on zgłoszony przez pozwaną dopiero

w odpowiedzi na pozew i nie wykazała ona skutecznie, że złożyła powodowi

oświadczenia o dokonaniu potrącenia.

Sąd Apelacyjny uznał, że podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu

ma ocena treści i skutków prawnych pisma pozwanej w języku angielskim,

zatytułowanego „Umowa wzajemna kompensaty z dnia 5 grudnia 2003 r.

na podstawie § 364 kodeksu handlowego”. Brzmienie tego dokumentu nie

pozostawia zdaniem Sądu wątpliwości, co do tego, że stanowi on propozycję

zawarcia umowy w przedmiocie rozliczenia wzajemnych należności stron w drodze

kompensaty. Wskazuje na to w sposób jednoznaczny zarówno tytuł pisma,

jak i zaznaczenie w nim miejsca na podpisy obu stron. W piśmie tym nie można

natomiast dopatrzyć się cech jednostronnego oświadczenia woli strony pozwanej

w przedmiocie potrącenia przewidzianego w art. 498 § 1 k.c., strona pozwana

wyraźnie oczekuje na odesłanie podpisanej kopii porozumienia i prosi

4

o powiadomienie o ewentualnych błędach, celem stosownego zrewidowania

umowy łączącej ją z F. S. Computers Sp. z o.o. z siedzibą w W. Brak jest w tych

warunkach podstaw do uznania, że zgłoszona przez pozwaną propozycja

umownego rozliczenia stron mogłaby rodzić skutki potrącenia.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że zgodnie ukształtowanym orzecznictwem

oświadczenie o potrąceniu, przewidziane w art. 498 § 1 k.c., powinno być złożone

w sposób wyraźny, w szczególności co do skutków składanego oświadczenia.

Gdyby zamiarem strony pozwanej było wywołanie skutku potrącenia, to nie

zwracałaby się do powoda o podpisanie porozumienia dotyczącego wzajemnych

rozliczeń i nie prosiła o powiadomienie o ewentualnych zastrzeżeniach.

Dodatkowo Sąd Apelacyjny wskazał, że strona powodowa nigdy nie złożyła

oświadczenia woli wyrażającego zgodę na dokonanie przelewu wierzytelności

pomiędzy F. S. Computers s.r.o. z siedzibą w Pradze a F. S. Computers Sp. z o.o. z

siedzibą w W. Zasady dokonywania cesji wierzytelności powstałych w stosunkach

między stroną powodową a F. S. Computers Sp. z o.o. w W. zostały określone w

tzw. „umowie dystrybucyjnej" z dnia 24 stycznia 2000 r., która stanowiła podstawę

stosunków prawnych pomiędzy stronami. Zgodnie z 14 wspomnianej umowy „...

jakiekolwiek prawa i zobowiązania z niej wynikające nie mogą zostać sprzedane,

scedowane ani podzlecane osobie trzeciej przez żadną ze stron. Wszelkie wyjątki

wymagają uprzedniej pisemnej zgody drugiej strony". Powód nigdy nie wyrażał

zgody na zbycie wierzytelności jaka przysługiwała F. S.s Computers Sp. z o.o. w W.

wobec niego, pozwanej spółce. Brak zgody powoda na dokonanie wspomnianego

przelewu, oznacza, że nie mogło skutecznie dojść do przelewu, a tym samym

pozwana nie mogła dokonać potrącenia tej wierzytelności z wierzytelności będącej

przedmiotem pozwu.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie prawa procesowego,

które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci naruszenia art. 47912

k.p.c. w związku z art. 382 i 391 § 1 k.p.c. przez wydanie przez Sąd II instancji

orzeczenia na podstawie twierdzeń powoda i dowodów na ich poparcie,

dotyczących zakwestionowania skuteczności podniesionego przez pozwanego

zarzutu potrącenia oraz ważności przelewu wierzytelności dokonanego pomiędzy

5

spółka F. S. Computers Sp. z o.o. z siedzibą w W. a pozwaną, w sytuacji gdy

twierdzenia te i dowody na ich poparcie zgłoszone zostały z naruszeniem zasady

prekluzji dowodowej, gdyż mogły być zgłoszone w pozwie, a powód nie wykazał

niemożności ich powołania w pozwie ani też potrzeby powołania na późniejszym

etapie postępowania;

Pozwany zarzucił także naruszenie przepisów prawa materialnego tj. 1) 65

k.c. w związku z art. 498 i 499 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie przy

ocenie treści i skutków prawnych dokumentu w języku angielskim zatytułowanego

„Umowa w sprawie kompensaty wzajemnych należności z dnia 05 grudnia 2003 r.

na podstawie par. 364 kodeksu handlowego” przez uznanie, że zawiera

on oświadczenie będące jedynie propozycją zawarcia umowy w przedmiocie

rozliczenia wzajemnych należności stron w drodze kompensaty, nie zaś

jednostronne oświadczenie woli pozwanego w przedmiocie potrącenia; 2) art.

509 § 1 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że przedstawiona

do potrącenia przez pozwanego wierzytelność nie mogła być na niego skutecznie

przelana przez F. S. Computers Sp. z o.o., z uwagi na postanowienia umowy

dystrybucyjnej z dnia 24 stycznia 2000 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nietrafny jest zarzut naruszenia art. 47912

k.p.c. Celem tego przepisu nie jest

zupełne pozbawienie strony wnoszącej pozew możliwości powołania w trakcie

procesu jakichkolwiek innych dowodów i przytaczania twierdzeń, które nie zostały

powołane w pozwie. Powód ma obowiązek powołać w pozwie wszystkie dowody

i twierdzenia, które służą przekonaniu sądu o zasadności powództwa. Nie można

jednak, z powołaniem się na wspomniany przepis, żądać od powoda pod sankcją

prekluzji dowodowej, aby formułując pozew zawarł w nim twierdzenia i popierał

je dowodami, które mają wskazywać na to, że roszczenie jego nie istnieje lub uległo

przedawnieniu. Trafnie więc Sąd Apelacyjny uznał, że nie podlegają prekluzji

dowodowej twierdzenia i dowody, które powód zgłosił na skutek podniesienia przez

pozwanego w odpowiedzi na pozew zarzutu przedawnienia oraz wygaśnięcia

wierzytelności powoda na skutek potrącenia. Podniesienie w odpowiedzi na pozew

zarzutu potracenia otworzyło powodowi możliwość formułowania twierdzeń

6

zmierzających do obalenia tego zarzutu i przytaczania dowodów na ich poparcie.

Uniemożliwienie tego powodowi, z powołaniem się na prekluzję dowodową,

prowadziłoby wprost do niedopuszczalnego ograniczenia jego prawa do obrony,

naruszając zasadę kontradyktoryjności, stanowiącą jedną z naczelnych zasad

współczesnego procesu cywilnego.

Nie jest także zasadny zarzut naruszenia art. 65 k.c. w związku z art. 498

i 499 k.c. Pozwany, wbrew swoim twierdzeniom, nie wykazał, że skutecznie złożył

oświadczenie o potrąceniu swojej wierzytelności z wierzytelnością powoda.

Jedynym faktem, który ma jako czynność konkludentna świadczyć o tym, że

oświadczenie o potraceniu zostało złożone jest zapłata przez pozwanego, kwoty 5

869, 06 Euro. W świetle pozostałych, zgromadzonych w sprawie dowodów, fakt ten

nie może być oceniany jako dowód na to, że oświadczenie o potrąceniu zostało

złożone. Pozwana spółka przysłała przecież powodowi projekt umowy o potrąceniu

wierzytelności, z której wyraźnie wynika, że pozwany oczekuje na oświadczenie

powoda wyrażające zgodę na potrącenie. O tym, że wolą pozwanej było nie

złożenie jednostronnego oświadczenia woli, lecz zawarcie umowy o potrącenie

świadczy dobitnie sam tytuł propozycji, z którą zwrócił się on do powoda. Wyraźnie

wskazuje się tam, że chodzi o umowę, o czym świadczy dodatkowo powołanie się

na § 364 czeskiego kodeksu handlowego. Przepis ten zaś jednoznacznie nawiązuje

do potrącenia w drodze umowy stron, a nie poprzez jednostronne oświadczenie

woli wierzyciela. Wskazanie w projekcie umowy o potrącenie miejsca na podpisy

ze strony powoda oraz z drugiej strony podpisanie projektu przez osoby

upoważnione do reprezentowania pozwanej, jest także wyraźnym dowodem na to,

że nie chodzi o jednostronne oświadczenie woli pozwanej, lecz o propozycję

zawarcia umowy o potrącenie wzajemnych wierzytelności. Nic nie stało też

na przeszkodzie, aby w takiej umowie pozwana spółka zobowiązała się do zapłaty

na rzecz powoda określonej kwoty i aby zapłaciła ją jeszcze przed podpisaniem

umowy przez powoda.

Słusznie Sąd Apelacyjny wskazał również, że materiał dowodowy

zgromadzony w sprawie pozwala także na wysuniecie dalej idącego wniosku.

Potrącenie wierzytelności dochodzonej w pozwie było niemożliwe, gdyż strona

pozwana nie nabyła skutecznie wierzytelności przedstawionych do potrącenia.

7

Wprawdzie twierdzi ona, że tych wierzytelności nie obejmował zakaz ich zbycia,

bo nie były one objęte umową zawartą przez powoda i F. S. Computers Sp. z o.o. z

siedzibą w W., to zarzut ten, sformułowany również w skardze kasacyjnej, jest

niezasadny z dwu powodów. Po pierwsze, pozwana nie przedstawiła dowodów na

poparcie swoich twierdzeń, gdyż brak w materiale dowodowym sprawy

jakiejkolwiek informacji co było przedmiotem umowy pomiędzy powodem, a i F. S.

Computers Sp. z o.o. z siedzibą w W. Po drugie, zaś pozwany zgłosił ten zarzut nie

w odpowiedzi na pozew, a dopiero pod koniec postępowania przed Sądem

Apelacyjnym. Jego twierdzenia, które mógł już niewątpliwie zgłosić w odpowiedzi

na pozew, są więc objęte prekluzją dowodową.

Mając na uwadze, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej okazały się

nieusprawiedliwione Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekł jak

w sentencji.