I UK 123/07

Wyrok z dnia 16 października 2007 r.

I UK 123/07

Przymus ubezpieczeń emerytalnego i rentowego na podstawie umowy

agencyjnej lub zlecenia (art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz.

74 ze zm.) dotyczy również osoby podlegającej z mocy ustawy ubezpieczeniu

społecznemu rolników.

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Zbigniew

Korzeniowski, Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 paź-

dziernika 2007 r. sprawy z odwołania Celiny K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w B. o podleganie ubezpieczeniom społecznym, na skutek

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia

22 grudnia 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 28 grudnia 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w B. stwierdził podleganie Celiny K. obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym w

okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 14 stycznia 2002 r. z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej.

Wyrokiem z dnia 4 sierpnia 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku oddalił odwołanie ubezpieczonej, opierając się na art. 9

ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Sąd ten stwierdził bowiem, że

prowadzenie działalności gospodarczej od października 1997 r. było tytułem ubez-

pieczenia, który powstał wcześniej, niż tytuły do objęcia ubezpieczeniem w związku z

2

zawarciem umów zlecenia lub agencyjnej. Sąd pierwszej instancji ustalił, że Celina

K. prowadziła działalność gospodarczą od dnia 15 października 1997 r. do dnia 31

grudnia 2002 r., będąc w tym okresie objętą ubezpieczeniem społecznym jako rolnik

prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą. Dodatkowo od dnia 1 stycznia

1999 r. do dnia 31 października 1999 r. ubezpieczona wykonywała umowę agencyj-

ną na rzecz PPUP „Poczta Polska”, natomiast od dnia 8 czerwca 2000 r. do dnia 31

marca 2003 r. świadczyła pracę na podstawie kolejno zawartych umów agencyjnej i

umowy zlecenia z „P.P.” S.A. w W. W spornym okresie Celina K. nie została jednak

zgłoszona do obowiązkowego ubezpieczenia społecznego z tytułu wykonywania

umów agencyjnych i umowy zlecenia, od których odprowadzona została jedynie

składka na ubezpieczenie zdrowotne. Sąd ustalił także, iż umowy zlecenia i agencyj-

na nie zostały zawarte w ramach prowadzonej przez ubezpieczoną działalności go-

spodarczej, a zamiarem stron nie było objęcie Celiny K. ubezpieczeniem społecznym

z tytułu powyższych umów, gdyż w żadnym z podmiotów, z którymi je zawierała, nie

złożyła wniosku o objęcie jej ubezpieczeniem społecznym z tytułu tych umów.

Apelację od powyższego wyroku złożyła ubezpieczona, wnosząc o jego uchy-

lenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zarzucając mu błędne

ustalenia faktyczne. Ubezpieczona podniosła, że od dnia 10 stycznia 1998 r. prowa-

dziła Agencję Poczty Polskiej w ramach działalności gospodarczej i informowała

PPUP, że jest ubezpieczona w KRUS. Podobnie poinformowała później P.P. SA, że

jest ubezpieczona w KRUS i prowadzi działalność gospodarczą.

Wyrokiem z dnia 22 grudnia 2006 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku oddalił apelację ubezpieczonej, stwierdzając jednocze-

śnie, że Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych oraz

aprobując w całości stanowisko Sądu Okręgowego wyrażone w uzasadnieniu za-

skarżonego wyroku. Sąd drugiej instancji potwierdził, że w rozpoznawanej sprawie

miał miejsce zbieg kilku tytułów ubezpieczenia, a w takim przypadku ubezpieczony

jest obejmowany ubezpieczeniem z tego tytułu, który powstał najwcześniej, co wy-

nika z art. 9 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zmiana tytułu ubez-

pieczenia możliwa jest jedynie na wniosek ubezpieczonego. Sąd Apelacyjny nie zgo-

dził się z argumentami wnioskodawczyni, że umowy agencyjne i zlecenia były za-

warte w spornym okresie w ramach prowadzonej przez nią działalności gospodar-

czej. Podkreślił, że przedmiotem działalności gospodarczej, zgodnie z wpisem do

ewidencji, był handel detaliczny, hurtowy i obwoźny artykułami spożywczo - przemy-

3

słowymi oraz mała gastronomia. Natomiast w ramach umowy zawartej z Pocztą Pol-

ską ubezpieczona prowadziła agencję pocztową, a na podstawie umowy agencyjnej

zawartej z P.P. SA zajmowała się pośrednictwem w zawieraniu umów pożyczek i

przyjmowaniu pieniędzy na ich spłatę. Sąd podniósł także, że z akt sprawy wynika, iż

apelująca nie składała wniosku o podleganie ubezpieczeniom społecznym z tytułu

umowy zlecenia i umowy agencyjnej ani do Poczty Polskiej, ani do P.P. SA. Oba z

powyższych podmiotów odprowadzały od zawartych umów jedynie składki na ubez-

pieczenie zdrowotne, biorąc pod uwagę oświadczenie ubezpieczonej o prowadzeniu

przez nią działalności gospodarczej.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła wnioskodawczyni, kwe-

stionując go w całości oraz żądając jego uchylenia i przekazania sprawy do ponow-

nego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku wraz z rozstrzygnięciem o

kosztach postępowania. Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia

przepisów prawa materialnego przez: oczywiste naruszenie przepisów art. 9 ust. 2

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

niezastosowanie art. 3a ust. 2, art. 4, art. 5a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990

r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25

ze zm.), wskutek przyjęcia przez sąd, że nie nastąpiła przesłanka wyłączenia z

ubezpieczenia społecznego z tytułu zawarcia umowy zlecenia i agencyjnej, gdyż

skarżąca podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników. Wniosek o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania został uzasadniony koniecznością dokonania wy-

kładni przepisów art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez-

pieczeń społecznych w zbiegu z art. 3a ust. 2, art. 4, art. 5a ust. 1 i 2 ustawy z dnia

20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, polegającej na przyjęciu

przez Sąd, że skarżąca winna podlegać ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zawar-

cia umowy zlecenia i umowy agencyjnej, co miałoby ją wyłączyć z ubezpieczenia

społecznego rolników, która to kwestia nie znajduje rozstrzygnięcia w orzecznictwie,

budząc przy tym poważne wątpliwości. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca

podniosła, że jako rolnik podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników na podsta-

wie art. 3a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W związku z tym, że obo-

wiązek ten powstał od 1 maja 1993 r., skarżąca miała prawo wyboru ubezpieczenia i

wybrała ubezpieczenie społeczne rolników. Ubezpieczenie rolnika przebiega zaś w

jednostkach czasu wyznaczonych kwartałami, co - zdaniem ubezpieczonej - ma

znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Skarżąca podniosła także, że jako rolnik pro-

4

wadzący działalność gospodarczą miała prawo wyboru rodzaju ubezpieczenia, z

której to możliwości skorzystała, wobec czego powinna podlegać jedynie ubezpie-

czeniu społecznemu rolników. Stwierdziła również, że zweryfikować należałoby obję-

cie jej ubezpieczeniem na zasadach ogólnych, zwłaszcza w odniesieniu do okresu

od dnia 1 listopada 2001 r. do dnia 14 stycznia 2002 r., gdyż wtedy skarżąca nie

prowadziła działalności gospodarczej ze względu na jej zawieszenie, co potwierdzają

zapisy w księdze przychodów i rozchodów. Ubezpieczona dodatkowo nadmieniła, że

trwa postępowanie w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa związanego

ze złożeniem wniosku ZUS ZZA o objęcie jej ubezpieczeniem społecznym z tytułu

zawarcia umowy agencyjnej, złożonym przez Pocztę Polską, którego skarżąca nie

podpisała.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wskazać należy, iż skarżąca nie sformułowała żadnego

zarzutu w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, co oznacza związanie Sądu Najwyż-

szego ustaleniami faktycznymi, jakie legły u podstaw zaskarżonego orzeczenia (art.

39813

§ 2 k.p.c.). Zgodnie zaś z tymi ustaleniami, skarżąca jako właścicielka gospo-

darstwa rolnego została objęta od dnia 1 maja 1993 r. ubezpieczeniem społecznym

rolników. W dniu 15 października 1997 r. podjęła się prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej, a ponieważ do tej chwili podlegała ubezpieczeniu spo-

łecznemu rolników z mocy ustawy już ponad cztery lata, stosownie do treści art. 5a

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), w brzmieniu wówczas obowiązującym,

pozostała nadal w tym ubezpieczeniu. Nie złożyła bowiem oświadczenia o woli pod-

legania ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej.

Działalność gospodarczą ubezpieczona wykonywała nieprzerwanie do 31 grudnia

2002 r., prowadząc jednocześnie gospodarstwo rolne. W okresie od 1 stycznia 1999

r. do 31 października 1999 r. świadczyła ponadto pracę na rzecz PPUP „Poczta Pol-

ska” na podstawie umowy agencyjnej, zaś od 8 czerwca 2000 r. do 31 marca 2003 r.

- na rzecz „P.P.” SA najpierw w ramach umowy agencyjnej, a następnie umowy zle-

cenia, przy czym do 14 stycznia 2002 r. została zgłoszona z tego tytułu jedynie do

ubezpieczenia zdrowotnego. Tylko taki stan faktyczny może być zatem odniesieniem

do postawionego przez skarżącą zarzutu naruszenia prawa materialnego. Uwagę

5

zwrócić przede wszystkim należy zaś na to, iż z ustaleń Sądu wynika nieprzerwane

prowadzenie przez wnioskodawczynię pozarolniczej działalności gospodarczej w

okresie od 15 października 1997 r. do 31 grudnia 2002 r., a zatem wynikające z uza-

sadnienia skargi twierdzenia o tym, że takiej działalności w okresie od 1 listopada

2001 r. do 14 stycznia 2002 r. faktycznie nie prowadziła, zmierzają do podważenia

stanu faktycznego, a tym samym uwzględnione być nie mogą.

Sąd Apelacyjny uznał, że rozstrzygnięcie w przedmiocie spornego w sprawie

tytułu do podlegania skarżącej ubezpieczeniu społecznemu w okresie od 1 stycznia

1999 r. do 14 stycznia 2002 r. wymaga zastosowania do tak ustalonego stanu fak-

tycznego przepisu art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), po-

woływanej dalej jako „ustawa systemowa”, co w konsekwencji doprowadziło do

stwierdzenia, iż tytułem takim było prowadzenie pozarolniczej działalności gospodar-

czej, jako że tę formę aktywności zarobkowej wnioskodawczyni podjęła wcześniej,

niż pozostałe rodzące obowiązek ubezpieczenia społecznego (umowy agencyjna i

zlecenia). W powyższym mieści się zatem założenie, że w spornym okresie nastąpił

zbieg tytułów do ubezpieczenia społecznego w postaci działalności gospodarczej i

umów agencyjnych, a następnie - działalności gospodarczej i umowy zlecenia, które

Sąd drugiej instancji przyjął a priori, nie podejmując próby bardziej dogłębnego roz-

ważenia tego zagadnienia przy uwzględnieniu faktu posiadania przez skarżącą sta-

tusu rolnika prowadzącego działalność gospodarczą i podlegania w związku z tym

ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy systemowej,

osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Jednakże w myśl art. 5a ustawy o ubez-

pieczeniu społecznym rolników w brzmieniu obowiązującym w okresie, którego doty-

czy spór, jeżeli podejmującym pozarolniczą działalność gospodarczą jest rolnik,

podlegający z tego tytułu ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie z mocy

ustawy nieprzerwanie co najmniej rok, to nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu

rolników. W takiej sytuacji podjęcie działalności gospodarczej nie rodzi więc przymu-

su ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5

ustawy systemowej, a ujmując to inaczej, pozarolnicza działalność gospodarcza nie

staje się wówczas tytułem do objęcia danej osoby obowiązkowo tymi ubezpiecze-

niami. Nie budzi wątpliwości, że skarżąca, podejmując w dniu 1 października 1997 r.

6

pozarolniczą działalność gospodarczą, spełniała warunki wynikające z art. 5a ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników i nie złożyła oświadczenia o woli podlegania

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzenia działalności gospo-

darczej. Tym samym była nadal objęta ubezpieczeniem społecznym rolników i nie

podlegała obowiązkowi ubezpieczenia z tytułu prowadzonej działalności gospodar-

czej. Stan taki trwał do 31 marca 2002 r., a zatem również w spornych okresach wy-

konywania przez wnioskodawczynię pracy w ramach umów agencyjnych oraz zle-

cenia. Osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub zlecenia podle-

gają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (art. 6 ust. 1 pkt 4

ustawy systemowej). Przymus ubezpieczenia z tych tytułów dotyczy również osoby,

która podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy, bowiem żaden

przepis nie wyłącza osoby znajdującej się w takiej sytuacji faktycznej z obowiązku

ubezpieczenia w związku z zawarciem umowy o charakterze cywilnoprawnym, ani

nie zezwala na wybór w takim przypadku rodzaju ubezpieczenia (powszechne bądź

rolnicze). Możliwość pozostania w rolniczym ubezpieczeniu społecznym dotyczy wy-

łącznie rolnika podejmującego pozarolniczą działalność gospodarczą (art. 5a ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników), która jest innym tytułem do podlegania ubez-

pieczeniu społecznemu niż umowy zlecenia, czy agencyjne, co wprost wynika z tre-

ści art. 6 ust. 1 ustawy systemowej. Jednocześnie zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy

systemowej, ubezpieczenie społeczne rolników regulują odrębne przepisy, jednakże

pod warunkiem, że nie podlegają oni obowiązkowi ubezpieczeń społecznych na pod-

stawie ustawy systemowej, co jest równoznaczne ze stwierdzeniem pierwszeństwa

przymusu ubezpieczeń emerytalnego i rentowych w oparciu o przepisy tego ostatnio

wymienionego aktu prawnego. W koherencji do tych uregulowań pozostają art. 7 ust.

1 i art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, według których rolnik

podlegający innemu ubezpieczeniu społecznemu nie jest obejmowany z mocy

ustawy rolniczymi ubezpieczeniami: chorobowym, wypadkowym, macierzyńskim oraz

emerytalno - rentowym. Za nietrafny należy zatem uznać pogląd skarżącej, iż zawar-

cie przez nią umów o charakterze cywilnoprawnym nie wpłynęło na jej status osoby

podlegającej ubezpieczeniu społecznemu rolników. Zarzut naruszenia art. 9 ust. 2

ustawy systemowej w związku z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

należy jednak uznać za uzasadniony, albowiem Sąd Apelacyjny niewłaściwie zasto-

sował ten przepis do ustalonego w sprawie stanu faktycznego, w konsekwencji nie-

prawidłowo stwierdzając, iż w spornym okresie wnioskodawczyni podlegała ubezpie-

7

czeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Stosownie do

treści art. 9 ust. 2 zdanie pierwsze ustawy systemowej, osoba spełniająca warunki do

objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, o

których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4 - 6 i 10 (a więc również z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności i jednoczesnego wykonywania pracy na podstawie umowy

agencyjnej, bądź zlecenia), jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami z tego tytułu,

który powstał najwcześniej. Wynikającym z tego przepisu warunkiem jego stosowa-

nia jest więc istnienie w tym samym czasie kilku różnych tytułów do objęcia danej

osoby obowiązkowo ubezpieczeniami społecznymi. Skarżąca tymczasem nie speł-

niała warunków do objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem z tytułu prowadzenia po-

zarolniczej działalności gospodarczej, albowiem podejmując ją jako rolnik podlega-

jący ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy przez ponad rok, nie zło-

żyła oświadczenia, że chce podlegać ubezpieczeniu społecznemu w związku z pro-

wadzoną działalnością. Działalność ta nie była zatem dla niej tytułem do objęcia

przymusem ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Tym samym, zawierane przez

wnioskodawczynię w spornym okresie umowy cywilnoprawne nie były kolejnymi,

obok działalności gospodarczej, podstawami do objęcia obowiązkiem tych ubezpie-

czeń, a zatem nie wystąpił zbieg tytułów do ubezpieczenia, o którym mowa w art. 9

ust. 2 zdanie pierwsze ustawy systemowej. Skarżąca wykonywała pracę na podsta-

wie kolejno zawieranych umów agencyjnych i zlecenia, będąc przy tym rolnikiem

podlegającym ubezpieczeniu rolniczemu z mocy ustawy, wobec czego jej status w

spornym okresie odpowiadał opisanej powyżej sytuacji rolnika podejmującego ak-

tywność zarobkową rodzącą przymus ubezpieczenia emerytalnego i rentowych, nie

będącej pozarolniczą działalnością gospodarczą, czego konsekwencją jest stwier-

dzenie obowiązku ubezpieczenia z tytułu tych właśnie umów (art. 6 ust. 1 pkt 4

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) przez okresy, na które były one za-

warte. Pogląd Sądu Apelacyjnego, jakoby skarżąca w czasie trwania umów cywilno-

prawnych, jak i w przerwach pomiędzy rozwiązaniem jednej, a nawiązaniem kolejnej

z takich umów, podlegała ubezpieczeniu społecznemu w związku z prowadzoną

wówczas działalnością gospodarczą nie znajduje zatem wystarczającego oparcia w

obowiązujących przepisach, a ponieważ takie stanowisko narusza art. 9 ust. 2

ustawy systemowej w związku z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

przez jego niewłaściwe zastosowanie, skarga kasacyjna w efekcie musi być uznana

za opartą na usprawiedliwionej podstawie, pomimo że zawarta w niej konkluzja,

8

sprowadzająca się do twierdzenia o podleganiu wnioskodawczyni ubezpieczeniu

społecznemu rolników w całym spornym okresie, jest nieprawidłowa.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§1 k.p.c. i art. 108 §

2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

========================================