IV CSK 210/07

Wyrok z dnia 24 października 2007 r., IV CSK 210/07

Artykuł 885 in fine w związku z art. 902 k.p.c. nie uzasadnia w stosunku do

wierzyciela egzekwującego bezskuteczności umowy przelewu wierzytelności

o zapłatę czynszu zawartej przed zajęciem przelanej wierzytelności.

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SN Iwona Koper

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Banku Polska Kasa Opieki SA w W.

przeciwko Karolowi M., Paulinie S. i Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych w W.,

Oddziałowi w R. o zwolnienie od egzekucji, po rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 24 października 2007 r. skargi kasacyjnej strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 9 listopada 2006 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Bank Polska Kasa Opieki S.A. w W. wytoczył przeciwko Gminie R., Karolowi M.,

Paulinie S. i Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych powództwo o zwolnienie spod

egzekucji „praw i wierzytelności” przysługujących mu w stosunku do spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością „W.” w R.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 24 maja 2006 r. oddalił powództwo w całości.

Powód zaskarżył ten wyrok w części oddalającej powództwo w stosunku do

pozwanych Pauliny S., Karola M. i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Sąd

Apelacyjny apelację oddalił. Podstawę wyroku Sądu Apelacyjnego, wydanego w

dniu 9 listopada 2006 r., stanowiły następujące ustalenia faktyczne.

W dniu 9 stycznia 2004 r. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością „N.” wynajęła

spółce „W.” nieruchomość położoną w R.; czynsz określono na kwotę po 25 000 zł

miesięcznie. Dnia 22 lutego 2004 r. spółka „N.” zawarła z powodem umowę

przelewu wierzytelności o zapłatę czynszu wynikających z zawartej w dniu 9

stycznia 2004 r. umowy najmu ze spółką „W.”. Przelew wierzytelności nastąpił w

celu zabezpieczenia roszczeń powoda wobec spółki „N.” o zwrot udzielonego jej

kredytu. Pismem z dnia 25 lutego 2004 r. spółka „N.” (cedent) powiadomiła spółkę

„W.” (dłużnika) o przelewie i poleciła jej płacić należności z umowy najmu powodowi

(cesjonariuszowi). Wierzytelności o zapłatę czynszu, wynikające z umowy najmu

zawartej przez spółkę „N.” ze spółką „W.”, zostały zajęte w toku postępowania

egzekucyjnego powadzonego przeciwko spółce „N.” – w dniu 4 października 2005 r.

na wniosek Pauliny S., w dniu 5 października 2005 r. na wniosek Karola M. i w dniu

2 listopada 2005 r. na wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego o braku podstaw do

zastosowania art. 841 k.p.c. przeciwko pozwanym Paulinie S., Karolowi M. i

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych ze względu na nienaruszenie praw powoda

przez zajęcie wierzytelności na rzecz pozwanych. Wyjaśnił, że w świetle art. 900 §

1 i 2 k.p.c. zajęcie jest dokonane z chwilą doręczenia wezwania dłużnikowi zajętej

wierzytelności, a zajęcie sum płatnych periodycznie obejmuje także wypłaty

przyszłe. W myśl art. 902 k.p.c., do skutków zajęcia wierzytelności innych niż

wynagrodzenie za pracę stosuje się odpowiednio przepisy o egzekucji

wynagrodzenia za pracę, tj. art. 885, 887 i 888 k.p.c., a do skutków

niezastosowania się do wezwań komornika oraz obowiązków wynikających z

zajęcia – art. 886 k.p.c. Zgodnie z art. 885 k.p.c., zajęcie ma ten skutek, że w

stosunku do wierzyciela egzekwującego nieważne są rozporządzenia

wynagrodzeniem przekraczającym część wolną od zajęcia dokonane po jego

zajęciu, a także przed zajęciem, jeżeli wymagalność roszczenia powstaje po

zajęciu. Nie ulega wątpliwości, że przedmiotem egzekucji prowadzonej przez

pozwanych Paulinę S., Karola M. i Zakład Ubezpieczeń Społecznych są, objęte

przelewem, roszczenia o świadczenia okresowe ze stosunku o charakterze ciągłym.

Ze względu na art. 900 § 2, art. 902 i 885 k.p.c. nabycie przez powoda w drodze

cesji wierzytelności, która została zajęta, było nieskuteczne co do należności

istniejących, ale niewymagalnych w chwili zajęcia, i co do należności powstałych

później.

W skardze kasacyjnej powód powołał się na naruszenie art. 65 § 1 i 2, art. 509 §

2 i art. 510 § 1 k.c. oraz art. 900 § 1 i 2, art. 902 i 885 w związku z art. 841 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

(...) Oddziaływanie przelewu wierzytelności na sferę prawną nie tylko cedenta i

cesjonariusza, ale i dłużnika oraz innych osób trzecich stało się przyczyną

odróżniania w niektórych kodyfikacjach – jak np. w obowiązującym przez wiele lat

na części ziem polskich kodeksie cywilnym francuskim (por. art. 1690) –

skuteczności przelewu wobec cedenta i cesjonariusza od skuteczności przelewu

wobec dłużnika i innych osób trzecich oraz uznawania samej umowy przelewu za

skuteczną jedynie względem jej stron i wymagania do skuteczności przelewu w

odniesieniu do wszelkich osób trzecich dodatkowych przesłanek.

Jednakże obowiązujący w Polsce kodeks cywilny (art. 509 i nast.) – podobnie jak

kodeks cywilny austriacki (§ 1392 i nast.), kodeks cywilny niemiecki (§ 398 i nast.) i

kodeks zobowiązań szwajcarski (art. 164 i nast.) – nie różnicuje przesłanek

skuteczności przelewu wierzytelności względem poszczególnych podmiotów;

czyniąca zadość wymaganiom przepisów kodeksu cywilnego umowa przelewu

wierzytelności wywiera skutek zarówno w stosunku do cedenta i cesjonariusza, jak i

dłużnika oraz innych osób trzecich. Zgodnie z art. 510 k.c., wierzytelność istniejąca,

objęta umową przelewu, przechodzi z cedenta na cesjonariusza ze skutkiem wobec

dłużnika i innych osób trzecich z chwilą zawarcia tej umowy, natomiast

wierzytelność przyszła, stanowiąca przedmiot umowy przelewu, może przypaść

cesjonariuszowi z wszystkimi tego konsekwencjami dopiero z chwilą jej powstania

(por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1997 r., III CZP

45/97, OSNC 1998, nr 2, poz. 22). Niemniej skutku tego, następującego z chwilą

powstania objętej umową przelewu wierzytelności przyszłej, nie tamuje

wcześniejsza śmierć cedenta lub utrata przez niego zdolności do czynności

prawnych. Cedent nie może też ze względu na to, że już zrealizował swe

uprawnienie do rozporządzenia, ponownie skutecznie rozporządzić przelaną z góry

wierzytelnością (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., II CK

16/02, OSNC 2004, nr 12, poz. 202). Jeżeli zatem w chwili powstania omawianej

wierzytelności spełnione są wszystkie wymagane przez kodeks cywilny przesłanki

skuteczności przelewu, wierzytelność ta powinna – konsekwentnie – z tą chwilą

przypaść cesjonariuszowi z wszelkimi tego następstwami dotyczącymi dłużnika i

innych osób trzecich, a zatem i tym skutkiem, że wierzyciele cedenta nie będą mogli

prowadzić egzekucji z tej wierzytelności na podstawie zajęcia dokonanego po

zawarciu umowy przelewu. Innymi słowy, w takim razie, analogicznie jak w

przypadku przelewu wierzytelności istniejących, o pierwszeństwie cesjonariusza

przed wszelkimi innymi osobami do wierzytelności nabytej z chwilą powstania

decyduje pierwszeństwo zawartej przez cesjonariusza umowy przelewu. Warto

zauważyć, że przedstawione, wynikające z kodeksu cywilnego, unormowanie

skuteczności przelewu jest zbieżne z regulacją zawartą w art. 11: 202 i art. 11: 401

pkt 3 zasad europejskiego prawa umów (zob. „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 2006,

nr 3, s. 871 i 879).

Do odmiennych rezultatów od wynikających z przyjętej w kodeksie cywilnym

regulacji skuteczności przelewu wierzytelności może jednak prowadzić

zastosowanie przepisów kodeksu cywilnego chroniących dobrą wiarę dłużnika

przelanej wierzytelności (art. 512 i 515 k.c.) oraz niektórych innych przepisów, nie

tylko tego kodeksu. Chodzi tu – przykładowo – o przepisy o skardze pauliańskiej

(art. 527 i nast. k.c.) oraz o art. 89 ust. 1, art. 101 ust. 2, art. 127, 128, 131, 197 ust.

1 i art. 498 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.).

W sprawie wymaga rozważenia, czy do odmiennych rezultatów od wynikających

z przyjętej w kodeksie cywilnym regulacji skuteczności przelewu wierzytelności nie

prowadzi również – jak przyjął Sąd Apelacyjny i niektórzy autorzy – zastosowanie

powołanych w skardze kasacyjnej przepisów art. 885, 900 § 1 i 2 i art. 902 k.p.c.

Artykuł 900 § 2 k.p.c., stanowiący, że zajęcie sum płatnych periodycznie

obejmuje także wypłaty przyszłe, niewątpliwie stosuje się do zajęcia wierzytelności

o zapłatę czynszu najmu. Zajęcie wierzytelności o zapłatę czynszu z zawartej

umowy najmu rozciąga się zatem nie tylko na roszczenie wynajmującego o zapłatę

czynszu płatnego już w chwili zajęcia, ale także na roszczenia wynajmującego o

zapłatę czynszu za okresy późniejsze W spornej kwestii, czy roszczenia o zapłatę

czynszu z zawartej umowy najmu za okresy późniejsze, dotyczące czasu, w którym

stosunek najmu mógłby ulec zakończeniu na skutek wypowiedzenia na zasadach

ogólnych lub z przyczyn szczególnych, są roszczeniami istniejącymi, a tylko

niewymagalnymi, czy też roszczeniami jeszcze nieistniejącymi, należy opowiedzieć

się za drugim stanowiskiem. Stanowisko to ma mocne podstawy zwłaszcza w

odniesieniu do przypadków, w których najem został zawarty na czas nieoznaczony.

Różnicowanie jednak oceny w powyższej kwestii w zależności od tego, czy najem

został zawarty na czas nieoznaczony, czy też oznaczony, jest nieusprawiedliwione

przy uwzględnieniu, że najem zawarty na czas oznaczony może ulec zarówno

przedwczesnemu zakończeniu na skutek wypowiedzenia z przyczyn szczególnych

(zob. np. art. 667 § 2 i art. 687 k.c.), jak też być milcząco przedłużony na czas

nieoznaczony (art. 674 k.c.). W sprawie zarówno zatem przedmiotem przelewu, jak

i zajęcia były roszczenia przyszłe.

Zgodnie z art. 902 k.c., do skutków zajęcia wierzytelności o zapłatę czynszu

najmu należy stosować odpowiednio m.in. art. 885 k.p.c. Według tego przepisu,

normującego egzekucję z wynagrodzenia za pracę, zajęcie ma ten skutek, że w

stosunku do wierzyciela egzekwującego nieważne są rozporządzenia

wynagrodzeniem przekraczające część wolną od zajęcia, dokonane po jego

zajęciu, a także przed zajęciem, jeżeli wymagalność wynagrodzenia następuje po

zajęciu. Brzmienie tego przepisu może sugerować, że na jego mocy z chwilą

zajęcia wierzytelności o zapłatę czynszu najmu za bezskuteczny w stosunku do

wierzyciela egzekwującego należy uznać – jak przyjął Sąd Apelacyjny –

wcześniejszy przelew tej wierzytelności w zakresie dotyczącym czynszu za okresy

po zajęciu; zajęcie nie wpłynęłoby więc w żaden sposób na wcześniejszy przelew

roszczeń o zapłatę czynszu za okresy przed zajęciem, pozbawiłoby natomiast

skuteczności w stosunku do prowadzących egzekucję wierzycieli cedenta

wcześniejszy przelew roszczeń o zapłatę czynszu najmu za okresy po zajęciu.

Nie można jednak zapominać, że art. 885 k.p.c. stosuje się do skutków zajęcia

wierzytelności o zapłatę czynszu najmu jedynie odpowiednio. Z tego punktu

widzenia istotnego znaczenia nabierają różnicę między prawami, których art. 885

k.p.c. dotyczy bezpośrednio, a prawami, do których przepis ten stosuje się na

podstawie art. 902 k.p.c. Istotną cechą wierzytelności o wynagrodzenie za pracę,

których art. 885 k.p.c. dotyczy bezpośrednio, jest ich niezbywalność (art. 84 k.p.;

por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2004 r., I CK 581/03, "Biuletyn

SN" 2004, nr 11, s. 9), motywowana względami polityki socjalnej, tj. chęcią

przeciwdziałania dokonywaniu przez pracowników pochopnych transakcji

mogących pozbawić ich niezbędnych środków egzystencji. Przelew wierzytelności o

wynagrodzenie za pracę, zarówno istniejącej i wymagalnej, jak i przyszłej jest więc

zakazany przez ustawę (art. 509 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.) i w konsekwencji

nieważny (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). W rezultacie przewidziana w

art. 885 k.p.c. w stosunku do wierzyciela egzekwującego bezskuteczność nie

odnosi się do rozporządzeń polegających na dokonywaniu rozumianych zgodnie z

art. 509 § 1 k.c. przelewów wierzytelności o wynagrodzenie za pracę, ponieważ

przelewy takie byłyby nieważne już z powodu naruszenia motywowanego

interesami pracowników zakazu ustanowionego w art. 84 k. p., a dotyczy jedynie

„rozporządzeń płatniczych” pracownika, tj. polegających na poleceniu wypłaty

określonej osobie jego wynagrodzenia. Bezskuteczność dokonanych przed

zajęciem rozporządzeń tego rodzaju, odnoszących się do wymagalnej po zajęciu

wierzytelności o wynagrodzenie za pracę, narusza przede wszystkim interesy

pracownika jako egzekwowanego dłużnika. Godne ochrony interesy innych osób w

zasadzie nie doznają uszczerbku; w szczególności sytuacja prawna kontrahenta,

który za świadczenie ze swej strony miał otrzymać zapłatę niedoszłą do skutku z

powodu omawianej bezskuteczności, nie jest gorsza niż w innych przypadkach

niedokonania zapłaty za wzajemne świadczenie rzeczowe. Może on, tak jak w tych

innych przypadkach, powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia rzeczowego, a

gdy już je spełnił, doprowadzić do jego odzyskania.

Bezskuteczność w stosunku do wierzyciela egzekwującego zawartej przed

zajęciem umowy przelewu wierzytelności o czynsz najmu w zakresie obejmującym

roszczenia o zapłatę czynszu za okresy po zajęciu godziłaby natomiast nie tylko w

interesy wynajmującego jako cedenta, ale także w interesy cesjonariusza. Nabycie

przez niego wierzytelności o zapłatę czynszu najmu stawałoby się w pewnym

stopniu niepewne z przyczyn trudnych do przewidzenia w chwili zawarcia umowy

przelewu. W związku z tym, że umowy najmu trwają nieraz długo, bezskuteczność

ta mogłaby dotykać cesjonariusza nawet po wielu latach od zawarcia umowy

przelewu obejmującej wierzytelności o zapłatę czynszu najmu. W konsekwencji

wierzytelności o zapłatę czynszu najmu, choć – inaczej niż wierzytelności o

wynagrodzenie za pracę – zbywalne, mogłyby w znacznym zakresie utracić

znaczenie jako przedmiot obrotu prawnego.

Okoliczność, że art. 885 k.p.c. nie obejmuje swą hipotezą rozporządzeń

polegających na przelewie wierzytelności o wynagrodzenie za pracę, a

bezskuteczność, o której mowa w jego końcowej części, odniesiona do przelewu

wierzytelności o czynsz najmu w zakresie obejmującym roszczenia o zapłatę

czynszu za okresy po zajęciu, godziłaby – inaczej niż to ma miejsce w świetle

samego art. 885 k.p.c. – nie tylko w interesy wynajmującego jako cedenta, lecz

także w interesy cesjonariusza, przemawia przeciwko stosowaniu art. 885 in fine

k.p.c. na podstawie art. 902 k.p.c. do zawartych przed zajęciem umów przelewu

wierzytelności o czynsz najmu i inne świadczenia okresowe w zakresie

obejmującym roszczenia dotyczące okresów po zajęciu.

Właściwe dla określenia skuteczności wspomnianych umów przelewu względem

prowadzących egzekucję wierzycieli cedenta powinny być regulacje kodeksu

cywilnego, wiążące co do zasady skuteczność umowy przelewu w stosunku do jej

stron i osób trzecich z chwilą jej zawarcia oraz ewentualnie takie normy jak

dotyczące skargi pauliańskiej. Przewidziane w ustawie odpowiednie stosowanie

danego przepisu do określonych zagadnień dopuszcza wykluczenie z zasięgu jego

zastosowania niektórych z tych zagadnień, gdy różnią się one w sposób istotny od

kwestii podlegających dyspozycji tego przepisu (por. np. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 3 października 2007 r., IV CSK 193/07, OSNC-ZD 2008, nr C, poz. 78, oraz

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2005 r., III CZP 57/05, OSNC 2006,

nr 7-8, poz. 116). Przyjęcie przedstawionej wykładni art. 885 w związku z art. 902

k.p.c. uczyniło bezprzedmiotowym rozpatrywanie alternatywnego wniosku strony

skarżącej o skierowanie do Trybunału Konstytucyjnego pytania o zgodność z

Konstytucją wymienionych przepisów, rozumianych tak, jak przyjęto w zaskarżonym

wyroku.

Trafny okazał się także zarzut naruszenia art. 841 k.p.c., ponieważ u podstaw

zaskarżonego wyroku, w którym wykluczono zasadność w sprawie powództwa

opartego na tym przepisie, leżała zakwestionowana wykładnia art. art. 885 w

związku z art. 902 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., jak w

sentencji.