III CSK 193/07

Sygn. akt III CSK 193/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Gminy K.

przeciwko Towarzystwu Handlowemu (…) S.A. w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 12 stycznia 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną; zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Nakazem zapłaty Sąd Okręgowy nakazał stronie pozwanej – Towarzystwu

Handlowemu S.A., aby zapłaciła powódce Gminie K. kwotę 357.279,34 zł z odsetkami.

Powódka dochodziła tej kwoty na podstawie weksla, wystawionego przez wystawcę dla

zabezpieczenia należności czynszowych i innych, wynikających z umowy najmu lokalu

użytkowego, która łączyła powódkę (jako współwłaściciela) z stronę pozwaną.

Dochodzona kwota została ograniczona do części zaległości czynszowych, które

2

odpowiadały wysokości udziału powódki we własności nieruchomości zabudowanej

budynkiem.

W wyniku wniesienia zarzutów od nakazu zapłaty przez stronę pozwaną Sąd

Okręgowy uchylił nakaz i powództwo oddalił, dokonując następujących ustaleń

faktycznych.

W dniu 3 sierpnia 1998 r. powódka (jako współwłaściciel) zawarła z

poprzednikiem strony pozwanej umowę najmu lokalu użytkowego. Strony określiły

wysokość i sposób zapłaty czynszu. Pozwana spółka wystawiła w dniu 8 września 1 998

r. weksel in blanco wraz z deklaracją wekslową. Weksel ten miał zabezpieczać

należności z tytułu czynszu i kar umownych zastrzeżonych na wypadek opóźnienia w

wydaniu przedmiotu najmu. Pozwana od listopada 1999 r. zalegała z zapłatą czynszu,

umowa jej została wypowiedziana i w czerwcu 2001 r. lokal został wydany powódce. W

piśmie z dnia 6 listopada 2001 r. pozwana przyznała, że zalega z zapłatą czynszu za

najem lokalu. Strona powodowa wypełniła weksel na kwotę 605.775,07 r. i oznaczyła

termin płatności na 8 września 1998 r.

Sąd Okręgowy stwierdził, że weksel został wystawiony dla zabezpieczenia

roszczeń z tytułu czynszu najmu, kar umownych i odsetek za opóźnienie w zapłacie

należności czynszowych. Zaległości czynszowe powódki obejmują okres od listopada

1999 r. do czerwca 2001 r. Data wystawienia weksla była prawidłowa. Nie uległo

przedawnieniu roszczenie ze stosunku podstawowego, ponieważ w piśmie z dnia 6

października 2001 r. pozwana złożyła oświadczenie woli mające charakter uznania

roszczenia przysługującego powódce. Weksel został jednak wypełniony wadliwie w

związku z wpisaniem w nim kwoty niezgodnej z faktyczną zaległością pozwanej wobec

powódki. Nieprawidłowo bowiem została określona suma wekslowa ujawniona na

wekslu. W ocenie tego Sądu, w razie wypełnienia weksla in blanco przez posiadacza

(remitenta) niezgodnie z upoważnieniem nie powstaje zobowiązanie wekslowe

wystawcy weksla. Nie było podstaw do przyjęcia ograniczenia zakresu

odpowiedzialności wekslowej wystawcy weksla do granic wyznaczonych

porozumieniem, ponieważ powódka nie zgłosiła żadnych wniosków pozwalających na

weryfikację sposobu obliczenia sumy wekslowej.

Rozpoznając apelację strony powodowej, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony

wyrok w ten sposób, że utrzymał nakaz zapłaty w mocy w zakresie zobowiązującym

pozwane Towarzystwo Handlowe do zapłacenia powódce – Gminie K. kwoty 229.756,63

zł i oddalił apelację w pozostałym zakresie. Sąd ten podzielił ustalenia faktyczne Sądu

3

Okręgowego. Wziął dodatkowo pod uwagę pismo z dnia 6 października 2001 r. i

porozumienie z dnia 19 czerwca 2001 r. Stwierdził, że wystawiony weksel in blanco

zabezpieczał m.in. należności czynszowe. Opowiedział się za stanowiskiem, zgodnie z

którym wypełnienie weksla in blanco niezgodnie z porozumieniem wekslowy ma ten

skutek, że dłużnik wekslowy odpowiada z weksla w takich granicach, w jakich

odpowiadałby w razie prawidłowego wypełnienia weksla. Ciężar wykazania okoliczności

powoływanych dla uzasadnienia zarzutu z art. 10 prawa wekslowego spoczywa na

podmiocie podnoszącym ten zarzut (pozwanym). Od powoda należy jednak oczekiwać

tego, że po podniesieniu zarzutu wypełnienia weksla in blanco niezgodnie z

porozumieniem wskaże on, jakie wierzytelności i z jakiego stosunku podstawowego

składają się na sumę wekslową.

Sąd Apelacyjny przyjął, że roszczenie o zapłatę należności czynszowych zostało

uznane (co do zasady i wysokości) przez pozwanego (w piśmie z dnia 6 października

2001 r.). Pozwana w zarzutach od nakazu zapłaty nie powołała się na jakiekolwiek

okoliczności, które mogłyby usprawiedliwiać wniosek, że powódka wadliwie obliczyła

wysokość należności czynszowej.

W skardze kasacyjnej strona pozwana podnosiła zarzuty naruszenia art. 10

prawa wekslowego, art. 6 k.c. i art. 65 k.c. Wnosiła o uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego w części objętej zaskarżeniem, tj. w części, w jakiej Sąd Okręgowy

utrzymał nakaz zapłaty obejmujący sumę 229.756,63 zł i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie – o zmianę wyroku w

zaskarżonej części i oddalenie apelacji strony powodowej w zakresie, w jakim została

ona uwzględniona.

Według Prokuratora Generalnego, skarga kasacyjna strony pozwanej powinna

być oddalona (stanowisko z dnia 3 grudnia 2007 r.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nie można podzielić zarzutu strony pozwanej (wystawcy weksla), że Sąd

Apelacyjny bezpodstawnie uznał istnienie odpowiedzialności wekslowej wystawcy

weksla in blanco mimo wypełnienia tego weksla przez posiadacza (remitenta)

niezgodnie z porozumieniem wekslowym.

Z dokonanych ustaleń faktycznym wynika, że remitent (współwynajmujący lokal

użytkowy) wypełnił weksel in blanco kwotą, która nie odpowiadała wysokości zadłużenia

wystawcy weksla z tytułu istniejącego między stronami stosunku najmu lokalu

użytkowego (stosunku podstawowego). Zadłużenie to obejmowało bowiem jedynie

4

należności czynszowe od listopada 1999 r. do czerwca 2001 r. w wysokości 229.756,63

zł. Taka niezgodność stanowi wprawdzie naruszenie postanowień porozumienia

wekslowego, ale nie może – jak sugeruje strona skarżąca – powodować skutku w

postaci niepowstania (wyłączenia) odpowiedzialności wekslowej wystawcy weksla

wobec posiadacza weksla. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono trafne i

przekonywająco umotywowane stanowisko, zgodnie z którym, uzupełnienie weksla

przez posiadacza weksla (remitenta) o kwotę wyższą niż kwota, na której wpisanie

pozwalało porozumienie wekslowe, nie powoduje skutku w postaci niepowstania

zobowiązania wekslowego wystawcy weksla. Zobowiązanie to ulega natomiast

odpowiedniemu zredukowaniu do wysokości kwoty mieszczącej się w upoważnieniu

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2001 r., II CKN 25/00, OSNC 2001,

nr 7/8, poz. 117; z dnia 9 grudnia 2004 r., II CK 170/04, nieopubl., OSNC 2007, nr 4,

poz. 59). Jeżeli z deklaracji wekslowej wynikało to, że wystawiony weksel in blanco

służył do zabezpieczenia m.in. należności czynszowych wynikających z umowy najmu

łączącej strony, to umieszczenie na nim sumy wekslowej wyższej niż wynosiło

rzeczywiste zadłużenie wystawcy wynikające ze stosunku najmu, oznacza w istocie tzw.

częściową niezgodność tej sumy z porozumieniem wekslowym. Przyjęcie w takiej

sytuacji skutku w postaci niepowstania odpowiedzialności wystawcy w ogóle

przeczyłoby z pewnością gwarancyjnej funkcji weksla in blanco (por. np. uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2001, II CKN 25/00). Z funkcją tą

skorelowany zostaje natomiast skutek w postaci tzw. redukcji zakresu odpowiedzialności

wekslowej wystawcy do granic, w których treść weksla (suma wekslowa) odpowiada

zadłużeniu wystawcy ze stosunku podstawowego. W tym bowiem zakresie weksel

został wypełniony zgodnie z porozumieniem wekslowym (art. 10 prawa wekslowego).

Nieporozumieniem jest twierdzenie skarżącego, że jakiekolwiek wypełnienie

weksla niezgodnie z porozumieniem wekslowym „czyni weksel nieważnym, a

zobowiązanie wekslowe w ogóle nie powstaje”. Weksel in blanco, wypełniony

niezgodnie z porozumieniem wekslowym, przy czym w sposób odpowiadający jego

przesłankom formalnym sformułowanym w art. 1 lub 101 prawa wekslowego, jest

uważany jednak za weksel (weksel ważny) w rozumieniu tych przepisów. Czym innym

jest zatem nieważność weksla, a czym innym – niepowstanie odpowiedzialności osoby

podpisanej na wekslu (dłużnika wekslowego) w określonych okolicznościach.

2. Strona skarżąca kwestionuje ocenę Sądu Apelacyjnego, że doszło do uznania

roszczenia o zapłatę należności czynszowych co do zasady i wysokości. Według strony

5

skarżącej, intencją wystawcy weksla (wyrażoną w piśmie z dnia 6 października 2001 r. i

w porozumieniu z dnia 19 czerwca 2001 r.) nie było uznanie roszczenia

współwynajmującego w wysokości 229.756,63 zł, a jedynie – wskazanie, że „zadłużenie

z tytułu czynszu istnieje, jednak z uwagi na poniesione nakłady i wydatki oraz

pozostawione w (...) lokalu nieruchomości kwota ta jest niedookreślona” (s. 3 skargi

kasacyjnej). Można zatem przyjąć, że skarżąca sugeruje co najwyżej fakt uznania

roszczenia współwynajmującego jedynie co do zasady.

Treść wspomnianych dokumentów, a zwłaszcza pisma z dnia 6 października

2001 r., może tworzyć wystarczającą podstawę do przyjęcia, że wystawca weksla uznał

roszczenie powoda obejmujące należności czynszowe zarówno co do zasady, jak i ich

wysokości (stwierdzenie zaległości czynszowych, wyrażenie woli zapłaty z

odpowiednimi, stanowczo sformułowanymi propozycjami uregulowania długu, podanie

sumy zadłużenia z sugestią zaliczenia także kaucji na poczet zadłużenia). Z ustaleń

Sądu Apelacyjnego wynika to, że po potrąceniu wspomnianej kaucji wysokość

zadłużenia strony pozwanej wobec powoda wynosiło 229.756,63 zł. Jeżeli zdaniem

strony skarżącej, rozmiar jej zadłużenia wobec powoda nie został ostatecznie określony,

bowiem – jak utrzymuje – w lokalu pozostawiono ruchomości, a ponadto poniesiono

nakłady i wydatki związane z eksploatacją lokalu, to należało stwierdzić, że strona

skarżąca (najemca) nie powołuje się jednak na odpowiednie zdarzenia prawne, które

mogłyby powodować zmniejszenie zadłużenia z tytułu czynszu wobec wynajmującego.

Współwynajmujący dochodził od wystawcy czynszu, należność ta została uznana przez

wystawcę weksla (co do zasady i jej rozmiaru), toteż twierdzenie o nieokreślonym co do

zakresu zadłużeniu wystawcy nie może być uznane za uzasadnione.

3. Eksponując zarzut naruszenia art. 6 k.c., strona skarżąca stara się przypisać

zasadnicze znaczenie stwierdzeniu Sądu Apelacyjnego, w którym Sąd ten ogólnie

stwierdził, że „od powoda należy (...) oczekiwać tego, że po podniesieniu zarzutu

wypełnienia weksla in blanco niezgodnie z porozumieniem wskaże on, jakie

wierzytelności i z jakiego stosunku podstawowego skłaniają się na stronę wekslową”. Ze

stwierdzenia tego strona skarżąca wyciąga wniosek, że podniesienie przez wystawcę

weksla zarzutu wypełnienia weksla niezgodnie z porozumieniem wekslowym powoduje

przejście ciężaru dowodu na stronę powodową (posiadacza weksla) m.in. co do

wykazania zasadności wysokości sumy wekslowej umieszczonej na wekslu (wysokości

wierzytelności ze stosunku podstawowego). Sugestia taka jest nieuzasadniona z

następujących powodów.

6

Po pierwsze, nie można podzielić stanowiska, że podniesienie przez wystawcę

weksla in blanco zarzutu wypełnienia weksla niezgodnie z porozumieniem wekslowym

(w zakresie dotyczącym rozmiaru zadłużenia wystawcy ze stosunku podstawowego)

powoduje przerzucenie ciężaru dowodu na posiadacza weksla (remitenta) w tym sensie,

iż powinien go obciążać dowód wykazania istnienia i rozmiaru zadłużenia z tego

stosunku. W takiej sytuacji rozkład ciężaru dowodu pozostaje bez zmian, na wystawcy

weksla in blanco ciąży dowód wykazania nieistnienia wierzytelności wystawcy i to w

zakresie wskazanym na wekslu. Dzieje się tak wówczas, gdy zarzut wypełnienia weksla

niezgodnie z porozumieniem wekslowym (tzw. zarzut częściowej niezgodności)

powiedzie się wystawcy i doprowadzi on do zredukowania rozmiaru własnej

odpowiedzialności wekslowej (jak w rozpoznawanej sprawie). Zob. podobnie np.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2006 r., V CSK 70/06.

Po drugie, wbrew zarzutom kasacyjnym strony skarżącej Sąd Apelacyjny trafnie

przyjął uznanie roszczenia powoda przez stronę pozwaną (co do zasady i rozmiaru

roszczenia). Uznana kwota należności czynszowych nie mogła być zatem skutecznie

kwestionowana przez pozwanego, skoro jednym z podstawowych skutków uznania

roszczenia jest przerzucenie na uznającego ciężaru wykazania tego, że dług uznany w

ogóle nie istnieje lub istnieje w kwocie innej niż objęta uznaniem. Ciężar wykazania

nieistnienia należności umieszczonej na wekslu (także po jej zredukowaniu) nie został

zatem przeniesiony na stronę powodową, a ponadto został jak gdyby wzmocniony

uznaniem roszczenia przez wystawcę weksla.

Po trzecie, strona pozwana wykazała jednak to, że na podstawie wystawionego i

następnie uzupełnionego weksla wierzyciel wekslowy mógł dochodzić tylko kwoty

należności czynszowych przysługujących współwynajmującemu i objętych uznaniem.

Odpowiedzialność wekslowa wystawcy nie zaktualizowała się zatem w odniesieniu do

należności odsetkowych i innych ujętych w pierwotnie oznaczonej sumie wekslowej.

Prezentowane wywody prowadzą do wniosku, że nietrafne okazały się zarzuty

naruszenia art. 10 prawa wekslowego, art. 6 k.c. i art. 65 k.c. W tej sytuacji należało

oddalić skargę kasacyjną strony pozwanej jako nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.).