V CSK 474/07

Sygn. akt V CSK 474/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa Gminy D.

przeciwko „E.(...)” S.A. w W.

o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 8 maja 2007

r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa Gmina D. wniosła „o ustalenie, że

kontrakt do przetargu dwustopniowego ogłoszonego przez Zarząd Miasta D. na

wykonanie projektu, budowę i eksploatację Centrum A.(...). w D., zawarty w dniu

24 listopada 2000 r. pomiędzy powódką a pozwaną Spółką Akcyjną M.(...) w K. jest

nieważny”. Uzasadniając żądanie powódka podniosła, że w wyniku ogłoszonego

2

przetargu dwustopniowego na wybudowanie i eksploatację Centrum A.(...). wyłoniony

został wykonawca inwestycji – Spółka M.(...) [obecnie E.(...) Spółka Akcyjna w W.]

i że na podstawie przedstawionej przez tę Spółkę, a uznanej przez powódkę

za najkorzystniejszą, pisemnej oferty ostatecznej, zawarta została przez strony w dniu

24 listopada 2000 r. umowa dotycząca budowy i eksploatacji Centrum. Treść umowy

odbiega od oferty, różnice te są istotne i dla powódki niekorzystne. W ten sposób

naruszone zostały bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa i interes publiczny. W

wyniku realizacji kontraktu doszło, z naruszeniem art. 12a ustawy z dnia 10 czerwca

1994 r. o zamówieniach publicznych (Dz. U. z 1998 r. Nr 119, poz. 773 ze zm.; dalej –

„u.z.p”) do zmiany strony umowy. Nadto doszło do naruszenia art. 2 pkt 9 wymienionej

ustawy, art. 647 k.c. i art. 51 ust. 1 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach

publicznych (Dz. U. Nr 155, poz. 1014 ze zm.) co do ustalenia ceny zamówienia, a

ponadto, z naruszeniem art. 358 § 1 k.c., cenę określono w euro oraz przewidziano

klauzule waloryzacyjne, co skutkuje nieważnością umowy.

Sąd Okręgowy w K. uznał powództwo za uzasadnione i wyrokiem z dnia 21

czerwca 2005 r. uwzględnił je.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z

dnia 24 lutego 2006 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił powództwo. Sąd

Apelacyjny stwierdził, że okoliczności, które zaistniały po zawarciu przez strony umowy

z dnia 24 listopada 2000 r. nie miały znaczenia dla oceny jej ważności i samodzielnie

dokonując ustaleń w sprawie oraz oceniając treść umowy z dnia 24 listopada 2000 r.

uznał, że została ona zawarta bez naruszenia prawa powodującego jej nieważność.

Na skutek skargi kasacyjnej powódki wyrok Sądu Apelacyjnego został uchylony

przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 8 grudnia 2006 r. i sprawa została przekazana

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Wobec tego, że podstawą skargi

kasacyjnej było wyłącznie naruszenie prawa materialnego (ale nie art. 65 k.c.) i będąc

związanym ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku (art.

39813

§ 2 k.p.c.), Sąd Najwyższy uznał, iż w świetle tych ustaleń większość zarzutów

skargi kasacyjnej jest niezasadna. Stwierdził jedynie zasadność zarzutu naruszenia art.

58 § 1 k.c. w związku z art. 12a u.z.p. przez nieuwzględnienie, że umową zawartą w

dniu 24 listopada 2000 r. zamówienie publiczne zostało udzielone wykonawcy, który nie

został wybrany na zasadach określonych w ustawie o zamówieniach publicznych. Sąd

Apelacyjny ustalił bowiem, że „w kontrakcie przewidziano także, że jego [tj. Centrum

A.(...).] eksploatatorem będzie inna firma niż wykonawca i że prawo nieodpłatnego

3

użytkowania obiektów „C.(…)” przekazanych przez zamawiającego oraz wybudowanych

przez wykonawcę, przechodzi z wykonawcy na eksploatatora”; w sprawie jest zaś poza

sporem, że podmiotem, który wybrany został w wyniku przetargu na wykonawcę

zamówienia, jest pozwana. Z przytoczonego ustalenia zdaje się natomiast wynikać, że

umową z dnia 24 listopada 2000 r. zamówienie publiczne – w zakresie dotyczącym

eksploatacji Centrum A.(...). – nie zostało udzielone wykonawcy wybranemu w wyniku

przetargu (pozwanej) lecz innemu podmiotowi („innej firmie”). Jednakże poza oceną

Sądu Apelacyjnego pozostało, czy w ten sposób nie naruszony został art. 12a u.z.p., co

stosownie do art. 58 § 1 k.c. (w związku z art. 72 ust. 1 u.z.p.) mogłoby stanowić o

nieważności umowy.

W toku ponownego rozpoznawania sprawy Sąd Apelacyjny przyjął, że

„okoliczności faktyczne, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy w granicach poszukiwanej

przez powódkę ochrony prawnej, są w istocie bezsporne między stronami” i uznał, że

„na obecnym etapie postępowania pozostaje do ustalenia i rozstrzygnięcia, czy

zamówienie publiczne – w zakresie dotyczącym eksploatacji Centrum A.(...). w D.

zostało udzielone wykonawcy wybranemu w wyniku przetargu [Spółce M.(...)] czy

innemu podmiotowi [Spółce z o.o. „Centrum A.(...).” w D.]”, a wobec tego, że w toku

dotychczasowego postępowania przed Sądem Apelacyjnym i Sądem Najwyższym

ustalono, że pozostałe powołane przez powódkę okoliczności dotyczące naruszenia

przepisów prawa materialnego nie miały znaczenia dla ważności umowy z dnia 24

listopada 2000 r., nie objął swymi ustaleniami tych okoliczności i nie dokonał ich prawnej

oceny. Ustalając, jakiemu w rzeczywistości podmiotowi udzielone zostało zamówienie w

zakresie dotyczącym eksploatacji Centrum A.(...)., Sąd Apelacyjny rozważył treść § 26

umowy z dnia 24 listopada 2000 r. i doszedł do wniosku, że zamówienia udzielono

pozwanej, a nie Spółce „Centrum A.(...).”, „którą – przy zgodnej woli stron wyrażonej

w umowie – należałoby traktować jako podmiot realizujący część zmówienia związaną z

eksploatacją Centrum A.(...).”. Takie postanowienie nie stanowi o udzieleniu zamówienia

innemu podmiotowi niż temu, który wygrał przetarg i z którym zawarta została umowa z

dnia 24 listopada 2000 r. To pozwana była stroną umowy, a to że przewidziano w niej, iż

obsługę Centrum A.(...). strony mogą powierzyć przedsiębiorcy powołanemu w celu

eksploatacji Centrum („eksploatatorowi”), nie świadczy o udzieleniu zamówienia innemu

podmiotowi. W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8 maja 2007 r.

zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił powództwo.

4

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła skargą kasacyjną powódka. Podstawą

skargi jest I. naruszenie prawa materialnego, a to art. 12a u.z.p. poprzez błędną jego

wykładnię, art. 58 § 1 i 3 k.c. poprzez ich niezastosowanie i art. 65 k.c. poprzez jego

niewłaściwe zastosowanie oraz II. naruszenie przepisów postępowania: art. 328 § 1

k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez niedostateczne uzasadnienie wyroku i art.

39820

k.p.c. poprzez całkowite pominięcie wykładni dokonanej w sprawie przez Sąd

Najwyższy. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania ewentualnie orzeczenie co do istoty

sprawy i oddalenie apelacji.

Pozwana wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej.

Rozpoznając skargę kasacyjną w granicach jej podstaw (art. 39813

§ 1 k.p.c.) Sąd

Najwyższy zważył, co następuje:

I. 1. Naruszenie art. 328 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., które mogłoby

mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.), ma miejsce tylko wtedy,

gdy uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji nie zawiera wszystkich elementów, jakie

wyrok taki powinien zawierać i uchybienie to uniemożliwia kontrolę kasacyjną wyroku.

Nie można tego odnieść do uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Zawiera ono tak

ustalenie treści zawartej przez strony umowy z dnia 24 listopada 2000 r. co do tego,

jakiemu podmiotowi powierzono wykonanie zamówienia publicznego jak i jednoznaczną

ocenę prawną umowy w tym zakresie, jako nienaruszającą prawa.

2. Stosownie do art. 39820

zdanie pierwsze k.p.c. Sąd, któremu w wyniku

uwzględnienia skargi kasacyjnej sprawa została przekazana, związany jest wykładnią

prawa dokonaną w tej sprawie. Wydając zaskarżony wyrok Sąd Apelacyjny nie naruszył

tego przepisu. Wiążącą w dalszym postępowaniu jest jedynie zawarta w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 8 grudnia 2006 r. wykładnia prawa materialnego, które Sąd ten

uznał za nienaruszone – co należy podkreślić – w świetle ustaleń faktycznych

stanowiących podstawę wyroku zaskarżonego wówczas skargą kasacyjną. Poza tym

Sąd Najwyższy w swoim wyroku nie zawarł żadnej wiążącej wykładni prawa, w

szczególności dotyczącej przepisów art. 12a u.z.p. czy art. 58 k.c. Konstatacja, że z

dokonanego w sprawie ustalenia „zdaje się” wynikać co innego, niż stwierdził Sąd

drugiej instancji, nie jest wykładnią prawa wiążącą sąd, któremu sprawa została

przekazana.

II. Rozpoznając zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia prawa

materialnego należy przede wszystkim zwrócić uwagę, że dochodząc do ostatecznego

5

wniosku, iż zamówienie publiczne w zakresie dotyczącym eksploatacji Centrum A.(...).

udzielone zostało umową z dnia 24 listopada 2004 r. pozwanej, a nie innemu

podmiotowi (Spółce „Centrum A.(...).”), Sąd Apelacyjny nie jest w pełni konsekwentny.

Wniosek ten wydaje się bowiem pozostawać w sprzeczności ze stwierdzeniem tego

Sądu, że to Spółkę „Centrum A.(...).” – przy zgodnej woli stron wyrażonej w umowie –

„należałoby traktować” jako podmiot realizujący część zamówienia związaną z

eksploatacją Centrum A.(...).. Jeżeli bowiem zgodną wolą stron wyrażoną w umowie

było, żeby część zamówienia realizowana była przez inny podmiot, to zamówienia w tej

części nie przekazano do realizacji pozwanej.

Ustalając, jakiemu w rzeczywistości podmiotowi udzielone zostało umową z dnia

24 listopada 2000 r. zamówienie publiczne w zakresie dotyczącym eksploatacji Centrum

A.(...)., Sąd Apelacyjny trafnie rozważył treść § 26 umowy, który zawiera postanowienia

mające decydujące znaczenie w tym zakresie. Sąd Apelacyjny nie dokonał jednakże

wystarczająco pogłębionej analizy tych postanowień i nie uwzględnił, że wymaga ona

odniesienia się do innych postanowień umowy, poczynając od jej § 1, zawierającego

definicje pojęć użytych w umowie, aż do załączników do umowy, które zgodnie z jej § 62

stanowią integralną część umowy.

Należy, na przykład, zwrócić uwagę, że według § 1 umowy „zamawiającym” jest

powódka, ale jako „wykonawca” nie została określona pozwana i pojęcie to odnosi się

do podmiotu realizującego zamówienie tylko w zakresie prac projektowych i robót

budowlano-montażowych. Definiując pojęcie „spółki” przewidywano możliwość

powołania podmiotu w celu realizacji inwestycji będącej przedmiotem umowy, a

określenie „eksploatatora” świadczy o założeniu możliwości powołania przedsiębiorcy,

innego niż pozwana, „w celu eksploatacji Centrum”.

Z ust. 1 § 26 umowy wynika, że jaki podmiot (pozwana, czy inny podmiot) będzie

eksploatatorem Centrum A.(...)., czyli wykonawcą umowy w zakresie eksploatacji

Centrum, pozostawiono pozwanej, z tym że przewidziano, iż może to być spółka

kapitałowa (zwana Eksploatatorem). Wymaga wyjaśnienia znaczenie ust. 2 i 3 § 26

umowy. Jeżeli Eksploatatorem jest inny podmiot niż pozwana, to ostatnie postanowienie

może bowiem być rozumiane jako upoważniające pozwaną do działania w imieniu

Eksploatatora, co oznaczać może że to ten Eksploatator jest stroną umowy

(przyjmującym zamówienie), za którego działa i reprezentuje go pozwana.

Z dołączenia do umowy, jako jej załączniki, załączników nr […] może wynikać, że

strony przewidywały powołanie Spółki „Centrum A.(...).”, mającej być eksploatatorem

6

Centrum A.(...)., bądź jako jedną z możliwości wykonania umowy (do wykorzystania

której nie musi dojść), bądź jako potrzebną konsekwencję i realizację zawartych w niej

postanowień, co może świadczyć o faktycznej treści tych postanowień.

Przy wykładni umowy nie wystarczy jednakże odniesienie się do jej postanowień

sformułowanych w pisemnym tekście umowy i do załączników do umowy. Jeżeli

wykładnia umowy nadal budzi wątpliwości zachodzi potrzeba ustalenia rzeczywistej

treści umowy przy uwzględnieniu oświadczeń woli stron składanych przed i w trakcie

zawierania umowy, według ich rozumienia przez każdą ze stron. Na tym etapie wykładni

umowy ma także znaczenie zachowanie się stron po zawarciu umowy, w trakcie jej

wykonania. Trzeba zaś zauważyć, że Spółka „Centrum A.(...).” powstała już dnia 20

grudnia 2000 r. jako spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, a więc jest

samodzielnym podmiotem prawnym. Spółka ta nie jest według umowy zawartej przez

strony podwykonawcą pozwanej w zakresie wykonywania umowy zawartej przez strony.

W podsumowaniu tego, co powiedziano wyżej, należy stwierdzić –

nie przesądzając ustalenia, jakiemu w rzeczywistości podmiotowi udzielone zostało

umową z dnia 24 listopada 2000 r. zamówienie publiczne w zakresie dotyczącym

eksploatacji Centrum A.(...). – że ustalenie w tym zakresie dokonane zostało przez Sąd

Apelacyjny z naruszeniem zasad wykładni umów przewidzianych w art. 65 § 2 k.c. (zob.

np. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29

czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 168). Nie można zatem także

odeprzeć zarzutu skargi kasacyjnej naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 12a u.z.p i

art. 58 § 1 i 3 k.c., jako że zastosowanie wymienionych przepisów zależy od

prawidłowości ustalenia, o którym mowa.

Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art.

39821

k.p.c., uchylił przeto zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu – co oznacza ponowne rozpoznanie sprawy w

granicach zaskarżenia apelacją wyroku Sądu pierwszej instancji (art. 378 § 1 k.p.c.) –

oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.