II CSK 522/07

Sygn. akt II CSK 522/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Banku (…) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. I Oddział w P.

przeciwko K. P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 lutego 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 kwietnia 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2007 r. oddalił w całości apelację

pozwanej K. P. wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 7 grudnia 2006 r.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy utrzymał w mocy nakaz zapłaty kwoty

528.807,50 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 2 kwietnia 2005 r. oraz kwoty

8460,92 złotych prowizji komisowej wydany na żądanie Banku (…) S.A. I Oddział w P.

2

Według ustaleń tego Sądu, powodowy Bank zawarł dnia 11 marca 1997 r. z W. P.

umowę pożyczki następnie aneksowaną 7 grudnia 1999 r., której prawnym

zabezpieczeniem był weksel in blanco, wystawiony przez pożyczkobiorcę z

poręczeniem jego małżonki, pozwanej K. P. Do weksla została dołączona deklaracja

wekslowa. Pozwana wyraziła w niej zgodę na wypełnienie weksla przez powoda w

każdym czasie na sumę odpowiadającą zadłużeniu W. P. z tytułu pożyczki wraz z

odsetkami, prowizją i innymi należnościami Banku, w przypadku niedotrzymania

umownego terminu spłaty całości lub części pożyczki, oraz we wszystkich tych

przypadkach, w których służy Bankowi prawo ściągnięcia swoich wierzytelności przed

nadejściem termin płatności. 3 września 2001 r. powód rozwiązał z tym dniem umowę o

prowadzenie rachunku bankowego a zarazem umowę pożyczki.

Wobec bezskuteczności egzekucji przeciwko W. P. Bank wystąpił o zapłatę należności

przeciwko pozwanej na podstawie poręczenia wekslowego.

Odnosząc się do zarzutów pozwanej Sąd Okręgowy wskazał, że brak jest

podstaw do uznania, że weksel został wypełniony niezgodnie z deklaracją a zwłaszcza,

że poręczenie nie mogło przekroczyć kwoty 150.000 złotych i miało być udzielone na

okres równy okresowi przedawnienia roszczeń z umowy pożyczki. Zdaniem Sądu, brak

było podstaw do przyjęcia, że powód nie był uprawniony do uzupełnienia weksla

albowiem roszczenie Banku wobec pożyczkobiorcy o zwrot pożyczki podlega 10 – o

letniemu przedawnieniu z mocy art. 117 i 118 k.c. a w chwili wypełnienia weksla termin

ten jeszcze nie upłynął.

W apelacji od tego wyroku pozwana zarzuciła: błędne zastosowanie art. 117 k.c.

gdyż termin przedawnienia roszczenia z pożyczki powinien być ustalony na dwa (art.

731 k.c.) lub trzy lata (art. 118 k.c.); błędne ustalenie, że weksel wypełniono przed

upływem terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego, naruszenie art.

65 k.c. przez przyjęcie poręczenia ponad kwotę limitu pożyczki wynoszącego 100.000

złotych.

Sąd Apelacyjny podzielił pogląd skarżącej, że termin przedawnienia roszczenia

Banku przeciwko osobie nie będącej przedsiębiorcą, jako związanego z prowadzeniem

działalności gospodarczej, wynosi z mocy art. 118 k.c. trzy lata. Jest to jednocześnie

roszczenie z tytułu pożyczki bankowej, nie zaś roszczenie z umowy rachunku

bankowego. Liczony w ten sposób termin przedawnienia upłynął, według Sądu, z dniem

4 września 2004 r., czyli trzy lata od dnia rozwiązania umowy. Wypełnienie weksla po

tym dniu nie ma w ocenie Sądu wpływu na odpowiedzialność poręczyciela wekslowego.

3

Roszczenie wekslowe przeciwko poręczycielowi wekslowemu przedawnia się zgodnie z

art. 70 prawa wekslowego w terminie trzech lat, licząc od dnia płatności weksla.

Termin płatności został określony na wekslu na dzień 1 kwietnia 2005 a pozew

przeciwko pozwanej wpłynął do Sądu 19 kwietnia 2005 r. Sąd Okręgowy odwołując się

do poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 lipca 2004 r. III CK

203/03 (niepubl.) wskazał, że wypełnienie weksla po upływie terminu przedawnienia jest

zgodne z art. 10 prawa wekslowego albowiem w chwili wypełnienia weksla istniało

zobowiązanie, którego wykonanie zabezpieczał weksla. Z upływem terminu

przedawnienia powstaje jedynie możliwość uchylenia się od zaspokojenia roszczenia.

Pozwanej, która nie byłą stroną umowy pożyczki, nie przysługiwało prawo zgłoszenia

zarzutu przedawnienia.

Sąd Apelacyjny uznał za bezzasadne także pozostałe zarzuty apelacji i oddalił

w całości apelację pozwanej.

Pozwana wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji. Oparła ją

jedynie na naruszeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 10 prawa

wekslowego i przyjęcie, że wypełnienie weksla po upływie terminu przedawnienia

roszczenia z tytułu umowy pożyczki w ramach rachunku bankowego, którą zabezpieczał

nie narusza art. 10 prawa wekslowego i dopuszczalne jest dochodzenie na podstawie

takiego weksla zapłaty sumy wekslowej od poręczyciela wekslowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarówno w literaturze jak i w orzecznictwie w zakresie wzajemnych relacji

pomiędzy roszczeniem ze stosunku podstawowego, a roszczeniem z weksla in blanco

dominuje pogląd, że zobowiązanie wekslowe ma byt samodzielny. Także poręczenie

wekslowe jest zobowiązaniem samoistnym, niezależnym od zobowiązania głównego.

Daje temu wyraz między innymi art. 7 prawa wekslowego. Wobec tego, czym innym jest

przedawnienie roszczenia ze stosunku podstawowego a czym innym przedawnienie

wekslowe. Obie instytucje różnią się istotnie między innymi, co do początku biegu

przedawnienia. Termin przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego, zgodnie

z regułą art. 120 k.c., rozpoczyna bieg od dnia, w którym świadczenie ze stosunku

podstawowego stało się wymagalne. Początek biegu terminu przedawnienia roszczenia

z weksla własnego skierowanego przeciwko wystawcy weksla własnego, zgodnie z art.

70 w związku z art. 103 i 104 prawa wekslowego, liczy się od dnia płatności weksla

(patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1937 r. C II 3198/96, PPH

1937/1657; z dnia 5 lutego 1980 r. IV PR 376/79 OSNP 1980/9/173; 24 maja 2005 r. V

4

CK 652/04 niepubl.). Tę samą zasadę stosuje się do weksli in blanco (por. między

innymi wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1938 r. C II 2385/37, OSP 1938 poz.

539; z dnia 25 lutego 1938 r. C II 2245/37, OSP 1938, poz. 536; z dnia 21 maja 1981 r.

IV PRN 6/81 OSNC 1981/11/225; z dnia 4 czerwca 2003 r. I CKN 434/01 niepubl.).

Przedawnienie praw z weksla in blanco nie rozpoczyna biegu do czasu jego wypełnienia

. Przedawnienie roszczenia z weksla wręczonego bez wypełnienia daty płatności i bez

zastrzeżeń co do tej daty, rozpoczyna się z dniem płatności wpisanym na wekslu przez

wierzyciela wekslowego (tak też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 lutego 1938 r.). Jak

wynika z poczynionych ustaleń faktycznych, strony zobowiązania wekslowego nie

zawarły żadnego porozumienia, co do konkretnej daty płatności a wręcz przewidziały, że

powód może opatrzyć weksel datą płatności, według własnego uznania.

Uwzględniając te okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu drugiej instancji,

iż roszczenie wekslowe przeciwko poręczycielowi tak samo jak przeciwko wystawcy

weksla własnego (art. 32, 70 w związku z art. 103 i 104 prawa wekslowego – por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 1981 r. IV PRN 6/81 OSNC 1981/11/225), ulegają

przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia płatności weksla, co odnosi się także do

weksla in blanco, w którym data płatności została wpisana przez wierzyciela

wekslowego.

Jeżeli jednak poręczyciel, który udzielił poręczenia na wekslu in blanco przed jego

indosowaniem, podnosi zarzut z art. 10 prawa wekslowego, Sądu ma obowiązek

ponadto rozważyć, czy weksel został wypełniony zgodnie z umową, a szczególności,

czy w chwili jego uzupełnienia istniało nieprzedawnione roszczenie podlegające

zabezpieczeniu. W razie uzupełnienia weksla niezgodnie z udzielonym upoważnieniem

osoba, która złożyła podpis na wekslu, ma na podstawie art. 10 prawa wekslowego

możliwość powoływania się, że jej zobowiązanie w całości lub w części nie powstało

albo ma inną treść natomiast inną kwestią jest dopuszczalność uzupełnienia blankietu

weksla in blanco po upływie terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku

podstawowego.

Porozumienie stron w zakresie obejmującym upoważnienie do uzupełnienia

weksla podlega wykładni na ogólnych zasadach (art. 65 k.c. – patrz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 maja 1998 r. III CKN, OSNC 1999, nr 1, poz. 13).

Zagadnienie wykładni porozumienia wekslowego i konsekwencji wypełnienia

weksla in blanco po upływie terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku

podstawowego było wielokrotnie podejmowane w orzecznictwie (por. wyroki Sądu

5

Najwyższego z dnia 14 października 1971 r. II CR 277/71 OSPiKA 1972/7-8/139; z dnia

19 listopada 2004 r. sygn. akt V CK 228/04 OSP 2005/11/130; z dnia 9 września 2004 r.

sygn. akt II CK 499/03 LEX 156489; z dnia 9 grudnia 2004 r. II CK 170/04 LEX 146408;

z dnia 14 grudnia 2004 sygn. akt II CK 259/04 LEX 164785; z dnia 15 lutego 2006 r.

sygn. akt IV CSK 15/05 LEX 179731; z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II CSK 75/06

niepubl.). Przeważa w nim pogląd, że treścią upoważnienia zawartego w deklaracji

wekslowej towarzyszącej wystawieniu weksla in blanco, wręczanego dla zabezpieczenia

określonego roszczenia, jest objęte uzupełnienie weksla przed upływem terminu

przedawnienia roszczenia podlegającego zabezpieczeniu (por. także wyrok SN z dnia

26 stycznia 2001 r. II CKN 25/00 niepubl. oraz cytowany już wyrok z dnia 19 listopada

2004 r.). Odnosi się on również do przypadków użycia w deklaracji wekslowej zwrotu

przewidującego możliwość wypełnienia weksla w każdym czasie oraz opatrzenia go

datą płatności według uznania wierzyciela. W wyroku z dnia 14 lipca 2006 r. Sąd

Najwyższy podkreślił, że taka interpretacja odpowiada najbardziej sensownej dla

wręczającego weksel in blanco interpretacji zwrotów mówiących o możliwości

wypełnienia go w każdym czasie i opatrzenia datą płatności według swego uznania.

Jako dodatkowy argument, który przemawia przeciwko uznaniu, że przy tej treści

deklaracji wekslowej wierzyciel byłby upoważniony do uzupełnienia weksla w każdym

czasie bez jakichkolwiek ograniczeń, wskazuje się na treść art. 120 § 1 zdania drugiego

i art. 3651

k.c. (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 listopada 2004 r.).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną pozwanej podziela

ten sposób wykładni art. 10 prawa wekslowego. Odmienne stanowisko prowadziłoby do

nieusprawiedliwionej dodatkowej ochrony roszczeń przedawnionych i praktycznie

nieograniczonej w czasie odpowiedzialności poręczyciela wekslowego. Trudno wobec

tego uznać, iż taki był zgodny zamiar stron zobowiązania wekslowego a to jest

decydujące przy wykładni deklaracji wekslowej nie zaś – jak przyjął Sąd Apelacyjny

posiłkując stanowiskiem Sądu Najwyższego zawartym w wyroku z dnia 23 lipca 2004 r.

sygn. akt III CSK 203/03 – istnienie wierzytelności, której spełnienie miała gwarantować

weksel. Jest to problem zmienionej - poczynając od dnia 1 października 1990 r. (ustawa

z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny Dz. U. Nr. 55, poz. 321) -

sankcji przedawnienia roszczenia z art. 117 § 2 k.c. w relacjach między stronami

stosunku podstawowego, na której zastosowanie poręczyciel wekslowy nie miał i nie ma

żadnego wpływu. Tymczasem zagadnienie przedawnienia roszczenia w kontekście

deklaracji wekslowej zawartej przy wystawieniu weksla in blanco rozważane jest jedynie

6

dla ustalenia zgodnego zamiaru stron porozumienia wekslowego, co do czasu w ciągu

którego wierzyciel mógł wypełnić weksel niezupełny w chwili wystawienia.

Dlatego pominięcie przez Sąd Apelacyjny wskazanych okoliczności wynikających

z prawidłowej interpretacji art. 10 prawa wekslowego a zarazem przyjęcie, że

wypełnienie weksla in blanco po upływie terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku

podstawowego, którego zaspokojenie zabezpieczał weksel, nie ma żadnego wpływu na

odpowiedzialność poręczyciela wekslowego albowiem w chwili wypełnienia weksla

zobowiązanie ze stosunku podstawowego istniało nakazują uznać za trafny zarzut

naruszenia art. 10 prawa wekslowego.

W tym stanie rzeczy co najmniej przedwczesna była odmowa zastosowania art.

10 prawa wekslowego. Celowe jest jednocześnie zwrócenie uwagi, że ostateczna ocena

słuszności tego zarzutu poręczyciela wekslowego zależy także od tego, czy

rzeczywiście w chwili wypełnienia weksla upłynął termin przedawnienia ze stosunku

podstawowego ze względu na czynności jakie podejmował wcześniej wierzyciel wobec

pożyczkobiorcy (pozew w postępowaniu nakazowym, wniosek o wszczęcie egzekucji –

art. 123 § 1 pkt 1, art. 125 k.c.).

tych względów należało na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylić zaskarżone

orzeczenie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.