I UK 255/07

Wyrok z dnia 22 lutego 2008 r.

I UK 255/07

Samo opłacanie składek w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

nie było równoznaczne z oświadczeniem o wyborze systemu ubezpieczenia w

rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpie-

czeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585 ze zm.).

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew

Korzeniowski (sprawozdawca), Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego

2008 r. sprawy z odwołania Marty M. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w K. o podleganie ubezpieczeniu społecz-

nemu rolników, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apela-

cyjnego w Krakowie z dnia 13 lutego 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e\

Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 13 lutego 2007 r. oddalił apelację

Marty M. od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 20 kwietnia 2005 r., któ-

rym oddalono jej odwołanie od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społeczne-

go-Oddziału Regionalnego w K. z dnia 26 października 2004 r., stwierdzającej, iż jej

ubezpieczenie społeczne rolników ustało od dnia 3 czerwca 1991 r. Marta M. od

1983 r. podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników. Dnia 3 czerwca 1991 r. roz-

poczęła prowadzenie działalności gospodarczej (sklepu). Kasę Rolniczego Ubezpie-

czenia Społecznego o prowadzeniu tej działalności powiadomiła dopiero we wrześniu

2004 r. w związku z wymaganym ustawą oświadczeniem o rodzaju opodatkowania.

Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawczyni od 3 czerwca 1991 r. nie spełniała prze-

słanek uprawniających ją do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników (art. 7

ust.1 pkt 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz-

2

nym rolników), bowiem z chwilą podjęcia działalności gospodarczej nastąpiło wyłą-

czenie jej z tego ubezpieczenia (art. 2 ust. 2 ustawy z 18 grudnia 1976 r. o ubezpie-

czeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin).

Wprawdzie art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników wprowadził możliwość wyboru ubezpieczenia przez rolnika

prowadzącego działalność gospodarczą, to jednak wnioskodawczyni nie złożyła

oświadczenia o wyborze ubezpieczenia w systemie rolniczym. Opłacanie i przyjmo-

wanie składek przez Kasę nie było równoznaczne z takim oświadczeniem. Wniosko-

dawczyni winna poinformować Kasę o podjęciu działalności gospodarczej (art. 37

ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników).

W apelacji wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa procesowego i mate-

rialnego, w tym art. 60 k.c., gdyż art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. nie precyzował

formy oświadczenia. Opłacając składki złożyła skutecznie oświadczenie o wyborze

ubezpieczenia w systemie rolniczym.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że oświadczenie o wyborze ubezpieczenia na pod-

stawie art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. musiało być złożone w sposób wyraźny.

Oświadczenia tego nie mogło zastąpić opłacanie składek na ubezpieczenie społecz-

ne rolników. Rodzaj ubezpieczenia określały przepisy bezwzględnie obowiązujące.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 7 ust. 1 pkt 1 oraz art. 16 ust.

1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez

uznanie, że wnioskodawczyni nie podlegała ubezpieczeniu rolników od 1 stycznia

1997 r. do 30 września 2004 r. oraz art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez uznanie, że nie złożyła Kasie

oświadczenia, iż chce podlegać ubezpieczeniu rolników z wyłączeniem innego ubez-

pieczenia społecznego. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wska-

zał na istotne zagadnienie prawne, zawierające się w pytaniu, czy opłacanie składek

w Kasie przez rolnika prowadzącego działalność gospodarczą stanowi skuteczne

złożenie oświadczenia o wyborze ubezpieczenia społecznego rolników w rozumieniu

art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie

wyroków i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o orzecze-

nie ustalające, iż podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 stycznia 1997

r. do 30 września 2004 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionej podstawy i dlatego podlega oddaleniu.

Podstawa skargi oparta została na przepisach ustrojowych ubezpieczenia społecz-

nego rolników (art. 7 ust. 1 pkt 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 2 ustawy zmieniającej z 12 września

1996 r.), których naruszenie w ocenie skarżącej zależy od przepisów prawa cywilne-

go - art. 60 i 65 k.c. - nieujętych jednak w podstawie kasacyjnej (art. 39813

§ 1 k.p.c.).

W prawie cywilnym wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wy-

rażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób do-

stateczny (art. 60 k.c.). Oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają

ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecz-

nego oraz ustalone zwyczaje (art. 65 k.c.). Rzecz jednak w tym, że treść oświadcze-

nia woli należy do ustaleń faktycznych sprawy, a te nie są w skardze kasacyjnej

podważane i wiążą Sąd Najwyższy (art. 39813

§ 2 k.p.c.). W sprawie ustalono, że

wnioskodawczyni nie złożyła właściwego oświadczenia, które prowadziło do objęcia

jej ubezpieczeniem społecznym rolników. Nie było to oświadczenie zmierzające do

dokonania czynności cywilnoprawnej, stąd i reżim jakiemu podlegało nie może spro-

wadzać się tylko do reguł wykładni oświadczeń woli w sferze prawa cywilnego.

Ubezpieczenia społeczne mają charakter publicznoprawny, kształtowany przepisami

bezwzględnie obowiązującymi, stąd sama wola ubezpieczonego nie tworzy prawne-

go stosunku ubezpieczenia społecznego. Indywidualne ubezpieczenie społeczne z

mocy ustawy jest pochodną jego podstawy, czyli określonego zatrudnienia lub dzia-

łalności. Oświadczenie woli ubezpieczonego nie wywołuje innych skutków niż okre-

ślone i dopuszczalne w ustawie. W rozpoznawanej sprawie w okresie objętym decy-

zją Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, stwierdzającą niepodleganie

wnioskodawczyni ubezpieczeniu społecznemu rolników od 3 czerwca 1991 r. -

skarga w uzasadnieniu i we wniosku błędnie przyjmuje, że dopiero od 1 stycznia

1997 r. - pierwotne rozwiązanie prawne polegało na wyłączeniu ubezpieczenia spo-

łecznego rolników przez ubezpieczenie z tytułu działalności gospodarczej. Oświad-

czenie o wyborze ubezpieczenia nabrało znaczenia dopiero wraz z ustawą z 12

września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zmiana

wyłączała dominację (pierwszeństwo) ubezpieczenia z tytułu działalności gospodar-

czej w zakresie dwóch sytuacji. Pierwszej, gdy rolnik rozpoczynał działalność gospo-

darczą po roku ubezpieczenia w systemie rolniczym i wówczas, aby pozostać w tym

4

ubezpieczeniu, nie musiał składać żadnego oświadczenia. Natomiast gdy chciał pod-

legać ubezpieczeniu z działalności gospodarczej, to musiał złożyć Zakładowi Ubez-

pieczeń Społecznych lub Kasie oświadczenie, że chce podlegać takiemu ubezpie-

czeniu (art. 5a ustawy). Gdy oświadczenie złożył Kasie, ta przekazywała je właści-

wemu oddziałowi Zakładu, który podejmował wówczas decyzję ustalającą podleganie

innemu ubezpieczeniu społecznemu i jej odpis przekazywał właściwemu oddziałowi

regionalnemu Kasy (art. 5a w związku z art. 39a ustawy). Inne rozwiązanie odnosiło

się do sytuacji, w której przed 1 stycznia 1997 r. rolnik z mocy ustawy z 18 grudnia

1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą

podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu tej działalności i uzyskał możliwość

wyboru ubezpieczenia społecznego rolników. Wówczas warunkiem przejścia do

systemu ubezpieczenia społecznego rolników było złożenie przez rolnika oświadcze-

nia Zakładowi lub Kasie, że chce podlegać innemu ubezpieczeniu (art. 2 ustawy

zmieniającej).

Powyższe przywołanie stanu prawnego nie jest bez przyczyny, gdyż wynikają

z niego oceny, które w dalszej argumentacji (poza wiążącym stanem faktycznym) nie

pozwalają uznać zarzutów skargi kasacyjnej za zasadne. Tylko w pierwszej wska-

zanej wyżej sytuacji ubezpieczony rolnik rozpoczynający działalność gospodarczą

nie musiał składać żadnego oświadczenia, by pozostać w ubezpieczeniu społecznym

rolników. Brak oświadczenia był zrozumiały skoro nie następowała zmiana systemu

ubezpieczenia. Sytuacja skarżącej była jednak inna, gdyż już przed 1 stycznia 1997

r., wobec prowadzenia działalności gospodarczej, nie mogła być w ubezpieczeniu

społecznym rolników. Z mocy ustawy z 18 grudnia 1976 r. podlegał on ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu działalności gospodarczej (art. 2). Rozwiązanie przyjęte w art.

2 ustawy zmieniającej z 12 września 1996 r. nie polegało na prostym dostosowaniu

(potwierdzeniu) sytuacji prawnej do faktycznej, gdyż dalej obowiązywał reżim usta-

wowego pierwszeństwa ubezpieczenia z tytułu działalności gospodarczej. Mógł on

być wyłączony jedynie przez oświadczenie zainteresowanego rolnika o podleganiu

ubezpieczeniu społecznemu rolników, z jednoczesnym wyłączeniem ubezpieczenia z

tytułu działalności gospodarczej. Ustawa zmieniająca z 12 września 1996 r. w istocie

chociaż nie określiła formy tego oświadczenia, to wymagała aby oświadczenie miało

określoną treść i zostało skierowane do Kasy lub do Zakładu (art. 39a ust. 3 i 4

ustawy z 1990 r. w związku z art. 2 ustawy z 1996 r.). Niemniej, w zakresie formy nie

powinno się pomijać, że przed organami rentowymi zastosowanie ma procedura ad-

5

ministracyjna, stąd niewątpliwie chodziło o taką formę oświadczenia, która urucha-

miałaby tę procedurę, zatem pozwalała przyjąć, że oświadczenie zostało adresatowi

złożone i zawierało żądanie wszczęcia postępowania (art. 61 § 1 k.p.a.). Wszak ele-

mentem trybu wyłączenia z ubezpieczenia ustawowego było wszczęcie postępowa-

nia, w którym stwierdzono by dalsze niepodleganie obowiązkowemu ubezpieczeniu

ustawowemu z tytułu działalności gospodarczej. Bez wyraźnej woli ubezpieczonego

Zakład nie mógł podjąć takiej decyzji. Decyzja o wyłączeniu z ubezpieczenia mogła

wynikać tylko z woli wyrażonej przez ubezpieczonego i stąd nie miała charakteru de-

klaratoryjnego. Określałaby stan prawny związany z podleganiem ubezpieczeniu

społecznemu w Zakładzie, a w istocie stwierdzałaby jego brak mimo prowadzenia

działalności gospodarczej. Równolegle z wydaniem takiej decyzji zachodził obowią-

zek Zakładu przekazania Kasie jej odpisu, co przy istniejącym dualizmie systemów

ubezpieczenia społecznego, w ramach tak określonej współpracy, gwarantowało, że

organy rentowe kontrolowały podstawy ubezpieczenia i ich wyłączenie. Procedura ta

miała również walor porządkujący, gdyż wyjawiała w jakim systemie i z jakiego tytułu

zainteresowany podlegał ubezpieczeniu. Wnioskodawczyni z racji prowadzonej

działalności z mocy ustawy z 1976 r. podlegała ubezpieczeniu w systemie pow-

szechnym i całkowicie zaniechała złożenia oświadczenia oraz wszczęcia właściwego

postępowania warunkującego objęcie jej ubezpieczeniem społecznym rolników.

Mimo zmian wynikających z ustawy z 12 września 1996 r. zaniechała oświadczenia o

wyborze ubezpieczenia i jej zachowanie dalej również było niezmienne. Skoro

ustawa (art. 2) wymagała określonego działania (złożenia oświadczenia o wyborze

systemu ubezpieczenia i zarazem wszczęcia właściwego postępowania), to nie

można było uznać, że wyrażało się ono w niezmienionym zachowaniu. W sytuacji

wnioskodawczyni opłacanie składek nie stanowiło podstawy do objęcia jej ubezpie-

czeniem społecznym rolników przed 1 stycznia 1997 r. i również po tej dacie, jako że

nie mogło wyłączyć ubezpieczenia, któremu podlegała z mocy ustawy. Opłacanie

składek było czynnością jedynie faktyczną. Wymagane było natomiast oświadczenie

woli o wyborze systemu ubezpieczenia. Zmiana, która od 1 stycznia 1997 r. objęła

również art. 2 ust. 2 ustawy z 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzą-

cych działalność gospodarczą, jedynie potwierdzała, że osoby spełniające równocze-

śnie warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym określonym tą ustawą i ubez-

pieczeniem społecznym rolników podlegają ubezpieczeniu określonemu w ustawie z

zastrzeżeniem przypadków określonych w przepisach o ubezpieczeniu społecznym

6

rolników. W zakresie tych ostatnich w sytuacji wnioskodawczyni znaczenie miało je-

dynie omówione rozwiązanie z art. 2 ustawy zmieniającej z 1996 r. Inaczej ujmując,

ustawa z 1996 r. zamieniająca ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników wyraź-

nie różnicowała podstawy ubezpieczenia oraz wybór systemu ubezpieczenia przez

zainteresowanego rolnika. Dla tych rolników, którym mimo prowadzenia działalności

gospodarczej otworzyła się droga do ubezpieczenia w Kasie konieczne było dopeł-

nienie określonej procedury prowadzącej do przejścia do ubezpieczenia społecznego

rolników i stąd samo faktyczne opłacanie składek na to ubezpieczenie nie było wy-

starczające. Oświadczenie woli o wyborze innego ubezpieczenia musiałoby dotrzeć

do organu rentowego, a ciężar wykazania tego spoczywał na ubezpieczonym. Nie-

uprawnione byłoby domniemanie, że organ rentowy jako adresat winien właściwie

kwalifikować oświadczenie woli wynikające z płatności składek. Gdyby wnioskodaw-

czyni powiadomiła Kasę jeszcze przed 1 stycznia 1997 r. o prowadzeniu działalności

gospodarczej, to nie jest wykluczone, że wówczas organ rentowy podjąłby z urzędu

postępowanie wyjaśniające. Wnioskodawczyni nie uczyniła jednak tego i po tej dacie.

Samo jej przekonanie, a nawet wola podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolni-

ków, nie były wystarczające do wyłączenia jej z ubezpieczenia, któremu podlegała z

mocy ustawy.

Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 39814

k.p.c.

========================================