III CZP 137/07

Uchwała z dnia 21 lutego 2008 r., III CZP 137/07

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzycieli Mariana M., Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych w K., "P.B.R.B.", sp. z o.o. w K. i Gminy K. przeciwko

dłużnikowi "I.L." w K. przy uczestnictwie "K.G.I.", sp. z o.o. w K. o egzekucję z

nieruchomości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu

21 lutego 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Kielcach postanowieniem z dnia 26 września 2007 r.:

"1. Czy wobec unormowania zawartego w art. 17 § 2 k.s.h. w związku z art.

228 pkt 4 k.s.h. dopuszczalne jest udzielenie przybicia własności nieruchomości

(wieczystego użytkowania) na rzecz spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

reprezentowanej w toku likwidacji przez zarząd, bez uchwały wspólników

wyrażającej zgodę na nabycie nieruchomości (wieczystego użytkowania) w sytuacji,

gdy umowa spółki nie wyłącza konieczności uzyskania takiej zgody i w sytuacji, gdy

przed wydaniem postanowienia o przybiciu zarząd spółki składa oświadczenie o

braku zamiaru wyrażenia zgody przez wspólników?,

2. a w przypadku udzielenia na powyższe pytanie odpowiedzi twierdzącej:

"czy brak wydania w terminie 2 miesięcy, przewidzianej w art. 17 § 2 k.s.h.

uchwały wspólników zatwierdzającej czynność zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością po udzieleniu przybicia własności nieruchomości (wieczystego

użytkowania), lecz przed jego uprawomocnieniem się stanowi nową okoliczność,

którą Sąd drugiej instancji winien uwzględnić przy wydawaniu rozstrzygnięcia na

podstawie art. 382 k.p.c. w związku z art. 397 § 2 k.p.c. jako przesłankę odmowy

udzielenia przybicia?"

podjął uchwałę:

1. Dopuszczalne jest udzielenie przybicia własności nieruchomości

(użytkowania wieczystego) na rzecz spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,

bez uchwały wspólników wyrażającej zgodę na nabycie nieruchomości

(użytkowania wieczystego), w sytuacji gdy umowa spółki nie wyłącza

konieczności uzyskania takiej zgody oraz gdy przed wydaniem postanowienia

o przybiciu zarząd spółki złożył oświadczenie o braku zamiaru wyrażenia

zgody przez wspólników.

2. Niewyrażenie przez wspólników spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością zgody na nabycie nieruchomości (użytkowania

wieczystego) nie stanowi okoliczności, którą powinien uwzględnić sąd drugiej

instancji przy rozpoznawaniu zażalenia na postanowienie o przybiciu.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 21 lutego 2007 r. Sąd Rejonowy w Kielcach udzielił na

rzecz "K.G.I.", spółki z o.o. za cenę 803 000 zł przybicia prawa użytkowania

wieczystego gruntu położonego w K. przy ul. K. nr 17 oraz znajdujących się na nim

budynków i innych urządzeń stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności.

Sąd Rejonowy ustalił, że komornik prowadzi przeciwko dłużnikowi „I.L.”, spółce z

o.o. w K. egzekucję, która została skierowana do prawa użytkowania wieczystego

gruntu oraz wymienionych nieruchomości. W dniu 14 lutego 2007 r. odbyła się pod

nadzorem sędziego Sądu Rejonowego w Kielcach licytacja, w której wzięło udział

pięciu licytantów, m.in. "K.G.I." reprezentowana przez trzech członków zarządu.

Przed przystąpieniem do licytacji członkowie zarządu okazali aktualny odpis z

rejestru przedsiębiorców, z którego wynika, że zarząd spółki jest trzyosobowy, a do

składania oświadczeń i podpisywania w imieniu spółki dokumentów są upoważnieni

dwaj członkowie zarządu łącznie lub członek zarządu z prokurentem. Najwyższą

cenę w czasie licytacji zaofiarowała "K.G.I.". Po zamknięciu licytacji Sąd Rejonowy

w Kielcach odroczył ogłoszenie o przybiciu do dnia 20 lutego 2007 r., a następnie

do dnia 21 lutego 2007 r. W dniu 20 lutego 2007 r. "K.G.I.", reprezentowana przez

pełnomocnika umocowanego przez dwóch członków zarządu, złożyła pismo

procesowe, w którym wniosła o odmowę udzielenia przybicia na rzecz "K.G.I.". Jako

przyczynę żądania odmowy wskazano naruszenie przez "K.G.I." przepisu art. 228

pkt 4 k.s.h., gdyż umowa spółki nie wyłączała z przepisu kompetencji wspólników

sprawy nabycia prawa wieczystego użytkowania nieruchomości. Do pisma został

dołączony odpis umowy spółki oraz oświadczenie podpisane przez dwóch członków

zarządu, że zgromadzenie wspólników "K.G.I." nie podjęło uchwały o wyrażeniu

zgody na nabycie prawa użytkowania wieczystego będącego przedmiotem licytacji,

a ponadto wspólnicy nie zamierzają wyrazić zgody na takie nabycie.

Sąd Rejonowy nie podzielił stanowiska licytanta, że w toku przetargu doszło

do naruszenia przepisów o licytacji, polegającego na dopuszczeniu do udziału w

niej zarządu spółki niemającego umocowania do nabycia prawa użytkowania

wieczystego gruntu. Wskazał, powołując się na art. 999 § 1 k.p.c., że do nabycia

prawa dochodzi dopiero na skutek przysądzenia własności i dopiero na tym etapie

niezbędna jest uchwała, o jakiej mowa w art. 228 k.s.h. Z kolei art. 976 § 1 k.p.c.

wyraźnie wskazuje podmioty, które w przetargu nie mogą uczestniczyć. Komornik

nie mógłby nie dopuścić do udziału w licytacji zarządu spółki, która nie

legitymowałaby się uchwałą wspólników, ponieważ – zgodnie z art. 17 § 2 k.s.h. –

braki te mogą zostać usunięte. Dodatkowo Sąd Rejonowy zauważył, że w przetargu

brało udział pięciu licytantów, a każdy z nich wpłacił wadium, które jest

zabezpieczeniem w razie niewykonania warunków licytacji. Zmiana stanowiska

licytanta wygrywającego licytację nie powinna powodować dodatkowych kosztów

związanych z wyznaczeniem kolejnego terminu licytacji.

Przy rozpoznawaniu zażalenia "K.G.I." na postanowienie Sądu Rejonowego w

Kielcach z dnia 21 lutego 2007 r. Sąd Okręgowy w Kielcach powziął wątpliwość

wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Egzekucja z nieruchomości została uregulowana w art. 921-1003 k.p.c., które

stosuje się odpowiednio do egzekucji z prawa użytkowania wieczystego gruntu (art.

1004 k.p.c.). Zgodnie z art. 987 k.p.c., sąd wydaje na posiedzeniu jawnym

postanowienie w sprawie udzielenia przybicia na rzecz tego licytanta, który

zaofiarował najwyższą cenę. Na tym etapie postępowania egzekucyjnego kontroli

podlega jedynie sam przebieg licytacji, jeżeli zostaną ujawnione uchybienia w tym

zakresie, każdy z licytantów może złożyć skargę albo zaskarżyć postanowienie o

udzieleniu przybicia. Rozumowanie to znajduje potwierdzenie w art. 991 k.p.c.,

który określa podstawy odmowy udzielenia przybicia przez sąd. Takimi podstawami

są: naruszenie przepisów postępowania w toku licytacji mogące mieć istotny wpływ

na wynik przetargu, podleganie postępowania umorzeniu lub zawieszeniu oraz co

do zasady nieotrzymanie zawiadomienia o licytacji przez jej uczestnika.

W związku z tym należy rozważyć, czy do naruszenia przepisów

postępowania w rozumieniu art. 991 § 1 k.p.c. może dojść przez dopuszczenie do

licytacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w sytuacji, w której w trakcie

licytacji ani w chwili wydawania postanowienia o udzieleniu przybicia nie było

uchwały wspólników wyrażającej zgodę na nabycie przez spółkę własności

nieruchomości (użytkowanie wieczyste gruntu), stosownie do art. 228 pkt 4 k.s.h.

Dopuszczenie do udziału w licytacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

wadliwie reprezentowanej może stanowić naruszenie przepisów postępowania

uzasadniające odmowę udzielenia przybicia, wymaga zatem zbadania sposób

reprezentowania uczestniczącej w licytacji spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, jeżeli przedmiotem licytacji jest własność nieruchomości lub

prawo użytkowania wieczystego gruntu.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jest reprezentowana przez zarząd,

co expressis verbis wynika z art. 201, 204 i 205 k.s.h. Odstępstwa od reguły

reprezentowania spółki przez zarząd wymagają wyraźnej podstawy ustawowej.

Niewątpliwie art. 228 k.s.h. stanowi ograniczenie swobody zarządu w zakresie

reprezentowania spółki, określa mianowicie czynności, do dokonania których

niezbędne jest uzyskanie uchwały zgromadzenia wspólników. Sankcję związaną z

naruszeniem tego przepisu przewiduje art. 17 k.s.h., zgodnie z którym dokonanie

czynności prawnej przez zarząd bez uchwały wspólników wymaganej przez ustawę

prowadzi do nieważności takiej czynności. Uchwała wspólników zawierająca zgodę

może być podjęta zarówno przed dokonaniem czynności przez zarząd, jak i po jej

dokonaniu.

Artykuł 228 pkt 4 k.s.h. przewiduje obowiązek uzyskania zgody przez zarząd

m.in. do nabycia nieruchomości (użytkowania wieczystego). Zgodnie z szerokim

(funkcjonalnym) ujęciem tego przepisu, obowiązek wyrażenia zgody przez

wspólników odnosi się nie tylko do finalnego nabycia nieruchomości (użytkowania

wieczystego gruntu), ale także do podjęcia jakichkolwiek działań prowadzących do

takiego nabycia, np. rozpoczęcia negocjacji czy uczestniczenia w licytacji. Można

twierdzić, że skoro ustawodawca zakazał nabycia nieruchomości (użytkowania

wieczystego) bez uchwały wspólników, to nielogiczne jest przyjmowanie, iż nie

zakazał działań prowadzących do takiego nabycia, trudno bowiem przyjąć, że udział

w takich działaniach miałby jakikolwiek sens, gdyby nie mógł zakończyć się

finalnym przeniesieniem prawa.

Według ścisłej (literalnej) wykładni art. 228 pkt 4 k.s.h., w przepisie tym

jednoznacznie mówi się o „nabyciu”, zatem o skutku rozporządzającym.

Ograniczanie zarządu w prawie do reprezentacji, przez wymaganie uzyskania

zgody w postaci uchwały wspólników, ma charakter wyjątkowy. Znajduje tu

zastosowanie zasada exceptiones non sunt extendendae, która zabrania

wymagania od zarządu, aby legitymował się zgodą zgromadzenia wspólników przy

dokonywaniu jakichkolwiek działań niemających charakteru rozporządzenia prawem

własności nieruchomości. Zgodnie z tą interpretacją, zarówno wszczęcie przez

zarząd negocjacji w sprawie nabycia nieruchomości (użytkowania wieczystego

gruntu), jak i przystąpienie do licytacji, której przedmiotem jest własność

nieruchomości (użytkowanie wieczyste gruntu), nie wymaga uchwały wspólników.

Akceptacja szerokiego rozumienia art. 228 pkt 4 k.s.h. prowadzi do wniosku,

że zarząd spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, przystępując do licytacji,

powinien przedstawić uchwałę wspólników zezwalającą na nabycie nieruchomości

(użytkowania wieczystego). W konsekwencji brak takiej zgody można uznać za

wadliwe reprezentowanie spółki, a więc naruszenie przepisów postępowania o

licytacji, co daje sądowi podstawę do odmowy udzielenia przybicia. Taka wykładnia

oznacza odwołanie się do wątpliwej koncepcji, że konsekwencją zastosowania art.

17 k.s.h. jest nieistnienie czynności prawnej. Zgodnie z tą koncepcją, w

szczególnych wypadkach, gdy wymaga tego przepis prawa, spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością musi być reprezentowana na zewnątrz przez współdziałanie

dwóch jej organów. Jeżeli oświadczenie woli złoży tylko jeden z nich, np. zarząd

bez uchwały wspólników, to nie można uznać takiego oświadczenia za złożone

przez osobę prawną. Można więc twierdzić, że w istocie spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością nie uczestniczyła w licytacji egzekucyjnej, nie jest zatem

możliwe udzielenie na jej rzecz przybicia, gdyż w ten sposób udzielono by przybicia

podmiotowi niebiorącemu udziału w licytacji. Koncepcja ta została jednoznacznie

odrzucona w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 14 września 2007 r., III CZP 31/07 (OSNC 2008, nr 2, poz. 14), dotyczącej

skutków działania zarządu spółdzielni bez uchwały walnego zgromadzenia w

sprawach, w których ustawa wymaga takiej uchwały.

Sytuacja przedstawia się inaczej w razie akceptacji ścisłego rozumienia art.

228 pkt 4 k.s.h., ponieważ wówczas do udziału w licytacji żadna zgoda wspólników

nie jest wymagana. W konsekwencji trzeba przyjąć, że spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością była prawidłowo reprezentowana, a zatem nie ma podstaw do

odmowy udzielenia przybicia.

Należy zdecydowanie opowiedzieć się ścisłą interpretacją art. 228 pkt 4 k.s.h.

Poza wskazanymi już argumentami, rozstrzygające znaczenie ma określenie przez

ustawodawcę sankcji za naruszenie tego przepisu. Choć w piśmiennictwie sporny

jest charakter prawny sankcji wynikającej z art. 17 k.s.h., istotne jest umożliwienie

wyrażenia przez wspólników zgody ex post. Sprawia to, że nieistotne jest, czy w

chwili dokonywania czynności prawnej, nawet będącej wprost rozporządzeniem

prawem, zarząd dysponuje stosowną zgodą wspólników, w tej chwili bowiem

czynność taka jest ważna i dopuszczalna, a dopiero upływ dwóch miesięcy od jej

dokonania i brak w tym czasie zgody czyni z niej czynność bezwzględnie nieważną.

W konsekwencji nie można wymagać od zarządu okazywania zgody wspólników na

nabycie prawa w chwili dokonywania czynności, a tym bardziej w chwili

przystępowania do działań, które dopiero mogą doprowadzić do takiego

nabycia. (...)

Drugie przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie sprowadza się do tego,

czy upływ terminu dwóch miesięcy, w którym zgromadzenie wspólników może

wyrazić zgodę na nabycie przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością

nieruchomości (użytkowania wieczystego), powinien być uwzględniony przez sąd

drugiej instancji, na podstawie art. 382 k.p.c., jako nowa okoliczność będąca

przesłanką odmowy udzielenia przybicia.

Skutkiem udzielenia przybicia jest, według art. 995 k.p.c., przede wszystkim

to, że osoba, na rzecz której przybicie nastąpiło, może żądać przysądzenia jej

własności nieruchomości (użytkowania wieczystego), jeżeli wykona warunki

licytacyjne, określone w art. 962-971 k.p.c., w tym w szczególności złoży na

rachunek depozytowy sądu cenę nabycia z potrąceniem rękojmi złożonej w

gotówce (art. 967 k.p.c.). Na niewydanie przez sąd na podstawie art. 998 § 1 k.p.c.

postanowienia o przysądzeniu własności nieruchomości (prawa użytkowania

wieczystego gruntu), które – zgodnie z art. 999 § 1 k.p.c. – przenosi własność

(użytkowanie wieczyste), może więc mieć wpływ nie ewentualny brak zgody

wspólników, lecz niezapłacenie ceny nabycia przez spółkę z ograniczoną

odpowiedzialnością. W takiej sytuacji przepada wpłacona przez nabywcę rękojmia

(art. 969 § 1 w związku z art. 963 k.p.c.).

Wykładnia art. 987 i 991 k.p.c. prowadzi do wniosku, że udzielenie przybicia

nie oznacza nabycia własności nieruchomości (prawa użytkowania wieczystego

gruntu), zatem w chwili wydawania przez sąd postanowienia o udzieleniu przybicia

na rzecz spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie jest konieczna uchwała

wspólników wyrażająca zgodę na takie nabycie (art. 228 pkt 4 k.s.h.). Skoro

udzielenie przybicia nie wywołuje skutków rzeczowych (rozporządzających), zgoda

wspólników jest dla niego obojętna. W konsekwencji upływ terminu dwóch miesięcy

określonego w art. 17 § 2 k.s.h. nie jest nową okolicznością, która mogłaby

uzasadniać odmowę udzielenia przybicia, również bowiem sąd drugiej instancji,

utrzymując w mocy zaskarżone postanowienie o udzieleniu przybicia, nie

doprowadzi do nabycia własności nieruchomości przez spółkę z ograniczoną

odpowiedzialnością, nie musi zatem brać pod uwagę ograniczenia przewidzianego

art. 228 pkt 4 k.s.h.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.