V CSK 431/07

Sygn. akt V CSK 431/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Spółki R.(...) S.A. w K.

przeciwko Syndykowi masy upadłości „E.(...).” Sp. z o.o. w W.

o wyłączenie z masy upadłości,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 lutego 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 24 maja

2007 r., sygn. akt VI Ga (…),

oddala skargę kasacyjną; zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej

kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód „Spółka R.(...)” S.A. wniosła o wyłączenie z masy upadłości „E.(...).” Spółki

z o.o. tzw. mułów węglowych o określonej bliżej w pozwie wadze i cenie, złożonych w

tzw. osadnikach nr 3 i 4 w N. oraz w osadnikach nr 1 i 2 w W., a także o ustalenie tego,

2

że muły te stanowią własność powoda w części wskazanej w pozwie. Powód wywodził,

że jako właściciel wskazanych w pozwie osadników węglowych jest też właścicielem

znajdujących się w nich mułów węglowych, które zostały połączone z osadnikami na

stałe i stały się częścią składową nieruchomości. Przy założeniu jednak, że muły

węglowe nie stały się częścią składową nieruchomości, w ocenie powoda, nie doszło do

przeniesienia własności tych mułów na nabywcę w umowie sprzedaży z dnia 28 lutego

2002 r., ponieważ umowa ta wywierała jedynie skutki o charakterze zobowiązującym, a

nie rozporządzającym. Na nabywcę mogły przejść bowiem tylko muły wydobyte z

osadników.

Sąd Rejowy oddalił powództwo po ustaleniu następującego stanu faktycznego.

Na podstawie umowy sprzedaży z dnia 28 lutego 2002 r. powód sprzedał „E.(...).”

Spółce S.A. z o.o. 650.000 ton mułu węglowego z osadników nr 4 w N. i Słupcu oraz ze

składowiska i osadników nr 1 i 2 w W. o parametrach określonych w zał. nr 1 do umowy.

W umowie tej określono warunki i sposób zapłaty. W dniu 11 lipca 2002 r. strony

zawarły umowę użyczenia osadników węglowych nr 3 i 4 położonych w N. na okres 3

lat. Sprzedający udostępnił pozwanemu w dniu 15 lipca 2002 r. wspomniane osadniki

węglowe w celu pobierania z nich nabytych odpadów węglowych. W toku wykonywania

umowy „E.(...).” Spółka S.A. z o.o. wydobywała z osadnika nr 4 muły stanowiące jej

własność, poddawała je obróbce technologicznej, a odpady pozostające po obróbce

składowała w osadniku nr 3. Odpady takie sprzedawała następnie innym podmiotom.

W ocenie Sądu Rejonowego, nie było podstaw do stwierdzenia, że w dacie

ogłoszenia upadłości „E.(...).” Spółki z o.o. w majątku upadłego znajdowały się składniki

majątkowe, które podlegały wyłączeniu z masy upadłości. Na podstawie umowy

sprzedaży z dnia 28 lutego 2002 r. doszło do zbycia odpadów węglowych z konkretnie

oznaczonych osadników i w umowie tej nie dokonano zastrzeżenia, że przeniesienie

własności mułów nastąpi dopiero po ich wydobyciu ze zbiorników. Przedmiot tej umowy

został wydany kupującemu właśnie w wyniku wykonania umowy użyczenia z dnia 11

lipca 2002 r. Także muły znajdujące się w osadniku nr 3 nie były częścią składową

nieruchomości i mogły stanowić odrębny przedmiot obrotu. Kwestia zagospodarowania

odpadów węglowych i rekultywacja terenów górniczych wynikała z innej umowy, której

wykonanie nie miało znaczenia w zakresie wyłączenia mułów węglowych z masy

upadłości „E.(...).” Spółki S.A.

Apelacja powoda została oddalona jako nieuzasadniona. Sąd Okręgowy

zaznaczył, że żądanie wyłączenia tzw. mułów węglowych z masy upadłości obejmowało

3

muły znajdujące się w osadnikach nr 3 i 4 w N. i osadnikach nr 1 i 2 w W. Przedmiotem

sporu nie była natomiast ocena wykonania łączących strony umów w zakresie

rekultywacji terenów górniczych. Powód jako użytkownik wieczysty gruntu nie jest

właścicielem mułów węglowych zgromadzonych w osadnikach przy założeniu, że muły

te stanowiły część składową użytkowanej nieruchomości. Muły były rzeczami

oznaczonymi co do gatunku i mogły być przedmiotem obrotu prawnego. Powód sprzedał

muły na podstawie umowy z dnia 28 lutego 2002 r. w ilości ok. 650.000 ton. Złożenie

mułów w osadniku nie spowodowało tego, że stały się one częścią składową osadnika

(nieruchomości), skoro w dalszym ciągu ich ponowne wydobycie nie powodowało

negatywnych skutków dla nich samych i osadnika. Powód sprzedawał muły węglowe

także innym jeszcze kontrahentom. W rozpatrywanej sprawie wydanie mułów

pozwanemu nastąpiło w ten sposób, że powód wydał mu nieruchomość, na której te

muły się znajdowały. Doszło także do odpowiedniej indywidualizacji przedmiotu

sprzedaży i odpowiedniego ustalenia ceny (§ 3 umowy). Dla skuteczności umowy

sprzedaży mułów węglowych, gromadzonych we wspomnianych osadnikach, nie miał

znaczenia przewidziany w niej obowiązek rekultywacji. Niewywiązanie się kupującego

(upadłego) z obowiązku rekultywacji gruntów górniczych nie może być podstawą

skutecznego kwestionowania samej umowy sprzedaży. W dodatku obowiązek

rekultywacji odnosił się do terenów już po wyeksploatowaniu uprzednio odpadów

węglowych (mułów) w osadnikach węglowych, tj. po ich opróżnieniu.

W skardze kasacyjnej powód podnosił zarzuty naruszenia następujących

przepisów prawa procesowego: art. 217 § 2 k.p.c., art. 224 k.p.c., art. 227 k.p.c., art. 233

k.p.c. Wskazywał także na naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 72 ustawy

z dnia 28 lutego 2003 r., - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze

zm. cyt. dalej jako p.u.n. z 2003 r.) w zw. z art. 251 k.c., art. 233 k.c., art. 47 § 1 i 2 k.c.

w zw. z art. 191 k.c., art. 65 § 2 k.c. i 336 k.c., 348 k.c. Skarżący wnosił o zmianę

zaskarżonego wyroku w zakresie dotyczącym oddalenia żądania powoda o wyłączenie z

masy upadłości mułów węglowych złożonych na nieruchomościach Skarbu Państwa i

ustalenie, że wskazane w pozwie muły podlegają wyłączeniu na podstawie art. 72 p.u.n.

z 2003 r., ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku we wskazanej części i

przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego nie może być brany pod uwagę

przy ich prawnej motywacji wskazanej w pkt II skargi kasacyjnej. Dokonane przez oba

4

Sądy ustalenia faktyczne pozwalały na przyjęcie, że tzw. muły węglowe (odpady

węglowe), składane w tzw. osadnikach, ulokowanych na nieruchomości, nie stanowiły

części składowej tej nieruchomości; mogły być i były przedmiotem obrotu prawnego. Nie

miało zatem znaczenia to, w jakim celu prawno-gospodarczym były one składowane na

nieruchomości w latach poprzedzających umowę ich sprzedaży, skoro istotny okazał się

właśnie ich status rzeczowo-prawny w okresie zawarcia umowy sprzedaży i umowy

użyczenia (w 2002 r.).

W sferze zarzutów naruszenia prawa materialnego można wskazać na trzy

zasadnicze płaszczyzny zastosowanej w skardze kasacyjnej argumentacji prawnej.

Pierwsza z nich odnosi się do kwestii legitymacji czynnej powoda w zakresie żądania

wyłączenia z masy upadłości mułów węglowych (art. 72 p.u.n. z 2003 r.). Druga wynika

z przyjętego przez skarżącego założenia, że muły węglowe (we wszystkich czterech

osadnikach węglowych) stanowiły jednak część składową nieruchomości w rozumieniu

art. 47 k.c. W trzeciej płaszczyźnie argumentacji, przyjętej w skardze kasacyjnej,

skarżący stara się, powołując się na odpowiednią interpretację postanowień umowy

sprzedaży, wykazać brak skutecznego przeniesienia prawa własności mułów węglowych

(jako rzeczy ruchomej oznaczonej co do gatunku) na rzecz strony pozwanej przed

ogłoszeniem upadłości.

Problem ewentualnej legitymacji czynnej powoda pojawiłby się wówczas, gdyby

pomiędzy stronami nie doszło do skutecznej umowy sprzedaży mułów węglowych, a

pozwany władał tymi mułami bez odpowiedniego tytułu prawnego. Zgodnie z art. 72

p.u.n. z 2003 r., osoba, do której należy mienie podlegające wyłączeniu, może żądać

wydania lub świadczenia wzajemnego za jednoczesnym zwrotem wydatków na

utrzymanie tego mienia lub na uzyskanie świadczenia wzajemnego, poniesionych przez

upadłego lub z masy upadłości. Gdyby zatem nie nastąpiła skuteczna sprzedaż

omawianych mułów na rzecz pozwanego (upadłego) skarżący mógłby z pewnością

wywodzić swoją legitymację czynną w procesie na podstawie art. 72 p.u.n. z 2003 r. z

przysługującego mu prawa użytkowania wieczystego gruntu (art. 232 k.c.). Jednakże w

chwili zgłoszenia żądania ujawnionego w pozwie nie był on już „uprawniony do mienia”

w rozumieniu art. 72 p.u.n. z 2003 r. W tej sytuacji zarzut naruszenia tego przepisu art.

251 k.c. i art. 233 k.c. należy uznać za nieuzasadniony.

Ustalenia faktyczne dokonane przez oba Sądy uzasadniały określenie prawnego

statusu tzw. mułów węglowych znajdujących się w osadnikach jako samoistnych rzeczy

oznaczonych co do gatunku. W literaturze profesjonalnej podkreśla się to, że obecny

5

stan nauki i techniki pozwala na efektywne wykorzystania energetyczne mułów jako

pełnowartościowego surowca energetycznego (tzw. taniego węgla). W latach 80 - tych

XX w. zapotrzebowanie na muły węglowe było ograniczone ze względów m.in.

technologicznych (początki technologii tzw. spalania fluidalnego). Szerzej o tym: np. U.

Lorenz, I. Ozga - Blaschke, Muły węgla kamiennego-produkt energetyczny czy odpad

(VII Ogólnopolska Konferencja Naukowa pt. Kompleksowe i szczegółowe problemy

inżynierii środowiska, Koszalin – Ustronie Morskie 2005). Jak się więc okazuje, tzw.

muły węglowe mogą obecnie przedstawiać odpowiednią wartość handlową i tym samym

– pojawić się w obrocie cywilnoprawnym, i to niezależnie od prawno-organizacyjnego

celu ich składowania na nieruchomości w odległym czasie przed zawarciem przez

strony umowy sprzedaży. Umowa sprzedaży z dnia 28 lutego 2002 r. świadczy o tym, że

strony traktowały objęte tą umową muły węglowe jako rzeczy ruchome oznaczone co do

gatunku, o odpowiednim walorze ekonomicznym, wyrażonym w ustalonej cenie

sprzedaży. Nie przeczy tej ekonomiczno-prawnej ocenie mułów węglowych sama

technologia ich składowania (rozmieszczania) na nieruchomości w tzw. osadnikach

węglowych. W każdym razie nie sposób twierdzić, że sam fakt takiego składowania

powoduje skutek w postaci uzyskania przez muły statusu części składowej

nieruchomości (art. 47 § 2 k.c.). Należy zatem przyjąć, że muły węglowe mogą stanowić

odrębną od gruntu rzecz ruchomą.

Prawno-rzeczowego statusu mułów węglowych nie przesądza obciążający strony

obowiązek rekultywacji nieruchomości zajmowanych przez muły węglowe, nawet jeżeli

na powoda obowiązek taki nałożony został na podstawie określonych decyzji

administracyjnych, a na pozwanego - na podstawie umowy sprzedaży z dnia 28 lutego

2002 r. (§ 2 umowy). Trafnie bowiem zauważył Sąd drugiej instancji, że kwestia

wywiązania się pozwanego z takiego obowiązku nie może mieć decydującego

znaczenia w zakresie skuteczności umowy sprzedaży mułów węglowych. Ponadto

założona została na pewno odpowiednia, czasowa sekwencja działań rekultywacyjnych.

W § 1 i § 4 umowy z dnia 28 lutego 2002 r. -„Zagospodarowanie odpadów węglowych w

N.” wyraźnie stwierdzono, że rekultywacja terenu nastąpi dopiero po wyeksploatowaniu

przez nabywcę odpadów węglowych (mułów) znajdujących się w osadnikach.

Nie można zatem zgodzić się z twierdzeniem skarżącego, że Sąd Okręgowy przy

określaniu prawnego statusu mułów węglowych jako odrębnych od gruntów rzeczy

ruchomych naruszył przepisy art. 47 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 191 k.c. W ustalonym

bowiem stanie faktycznym muły węglowe, znajdujące się w osadnikach węglowych,

6

umieszczonych na nieruchomości, stanowiły jednak rzecz ruchomą określoną co do

gatunku.

Istniały wreszcie odpowiednie podstawy do przyjęcia stanowiska, że pomiędzy

stronami doszło do skutecznego zawarcia umowy sprzedaży mułów węglowych

składowanych we wszystkich czterech osadnikach. Nie można natomiast podzielić

sugestii skarżącego, że pozwany - na podstawie umowy z dnia 28 lutego 2008 r. -

uzyskał jedynie ogólne uprawnienie do eksploatacji mułów węglowych połączone z

możliwością nabycia ich na własność tylko w odniesieniu do mułów „pobranych”

(wydobytych) z osadników. Sąd Okręgowy trafnie stwierdził, że doszło do dostatecznej

indywidualizacji rzeczy ruchomych (wszystkie muły węglowe wskazane w wymienionych

osadnikach), określenia ceny sprzedaży, płatnej w sposób przyjęty w umowie i

przeniesienia posiadania zbywanych rzeczy w rozumieniu art. 155 § 2 k.c. (por.

postanowienia „umowy użyczenia” z dnia 11.VII. 2002 r., zawartej m. in. „w celu

realizacji sprzedaży”, treść protokołu przekazania osadników węglowych z dnia 15 lipca

2002 r., sporządzonego po zawarciu umowy użyczenia). Zarzut naruszenia art. 65 § 2

k.c., oraz art. 155 § 2 k.c. w zw. z art. 336 i 348 k.c. należało zatem uznać za

nieuzasadniony.

Z przestawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną powoda

jako nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.).