IV CSK 481/07

Sygn. akt IV CSK 481/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "O.(...)" Spółki Akcyjnej w W.

przeciwko "M.(...)" Spółce Jawnej w B.

o wydanie rzeczy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 18 lipca 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowa spółka „O.(...)” S.A. w W. wnosiła o nakazanie pozwanej „M.(...)” sp. j.

w B., aby wydała maszyny i urządzenia bliżej opisane w pozwie, przekazane w kwietniu

2003 r. jej poprzedniczce prawnej, spółce cywilnej „U.(...)”, w celu dokonania przeróbek i

modernizacji. W piśmie z dnia 2 października 2006 r. powódka cofnęła pozew i zrzekła

2

się roszczenia o wydanie prętowej ociekarki do ziemniaków po oparzeniu oraz

wywrotnicy do skrzyniopalet N.(...) konstrukcji K.(…).

Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2007 r. Sąd Okręgowy-Sąd Gospodarczy w L.

umorzył postępowanie w części dotyczącej wydania ociekarki do ziemniaków i

wywrotnicy do skrzyniopalet, natomiast w pozostałym zakresie oddalił powództwo,

przyjmując za podstawę orzeczenia następujące ustalenia i wnioski.

W kwietniu 2003 r. A. C. w imieniu spółki cywilnej „U.(...)” przyjął wyszczególnione

w protokołach przekazania maszyny i urządzenia w celu ich przeróbek oraz

modernizacji w ramach prowadzonej przez spółkę działalności gospodarczej. W

większości protokołów jako datę przekazania wskazano dzień 14 lub 15 kwietnia 2003 r.

Na podstawie uchwały wspólników podjętej w dniu 27 listopada 2003 r. doszło do

przekształcenia spółki cywilnej „U.(...)” w spółkę jawną, do której przystąpił W. S. W dniu

9 stycznia 2004 r. spółka pod firmą „M.(...)” spółka jawna z siedzibą w B. została

wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego. Zgodnie z art. 553 § 1 k.s.h., stała się

podmiotem praw i obowiązków przekształcanej spółki cywilnej „U.(...)”.

Fakt przekazania maszyn i urządzeń objętych żądaniem pozwu A. C.,

reprezentującemu poprzedniczkę prawną pozwanej, nie był przez pozwaną

kwestionowany, spór sprowadzał się do tego, kto był stroną zlecającą naprawę, czy była

nią powodowa spółka, czy dokonujące tej czynności osoby fizyczne. Sporne maszyny i

urządzenia zostały dostarczone do siedziby pozwanej transportem samochodowym w

kilku partiach, a fakt ich dostarczenia przez kierowcę A. C. kwitował na dowodach WZ,

na których jako wystawcę wskazano „O.(...)” S.A. B.

W 2002 r. spółka „U.(...)” na zlecenie powódki dokonała naprawy pięciu maszyn,

za którą powódka do tej pory nie zapłaciła. W tej sytuacji Sąd Okręgowy uznał za

wiarygodne zeznania A. C., że ze względu na doświadczenie wyniesione z

dotychczasowej współpracy oraz złą kondycję finansową powodowej spółki nie

zawierałby z nią ponownie umowy w obawie, że nie wywiąże się z przyjętych na siebie

obowiązków. Przyjmując sporne maszyny i urządzenia działał zatem w przekonaniu –

stwierdził Sąd Okręgowy – że stroną zlecającą naprawę i modernizację są W. M. i W. Ł.,

działający w imieniu własnym. Wymienieni w krótkim czasie po przetransportowaniu

maszyn przybyli z protokołami przekazania do B., gdzie doszło do zawarcia ustnej

umowy z A. C. reprezentującym spółkę „U.(...)”. Zgodnie z zawartą umową rozliczenie

za naprawę miało być dokonane przez W. M. i W. Ł., po uprzednim oszacowaniu

kosztów i uiszczeniu zaliczki, a wpisane odręcznie w protokołach przekazania inicjały

3

„W. M.” i „W. Ł” miały identyfikować osobę właściciela. Przypadki braku oznaczenia

inicjałów dotyczyły maszyn stanowiących własność W. M. Na jego żądanie pozwana w

dniu 16 października 2003 r. wydała upoważnionemu do odbioru kierowcy prętową

ociekarkę oraz wywrotnicę do skrzyniopalet.

Oznaczenia inicjałami „W. Ł.” identyfikowały urządzenia wchodzące w skład linii

do produkcji frytek, które zakupił w Danii W. Ł., i miał je wnieść tytułem aportu na

pokrycie podwyższonego kapitału zakładowego powodowej spółki. Do zarejestrowania

podwyższonego kapitału jednak nie doszło, a w toku postępowania upadłościowego

spółki „O.(...)” S.A., jeszcze przed jego umorzeniem, swoje prawa do linii

technologicznej do produkcji frytek zgłosiła żona zmarłego w maju 2003 r. W. Ł., M. Ł.

W toku procesu powódka – w ocenie Sądu Okręgowego – nie wykazywała tytułu

prawnego do dysponowania spornymi maszynami i urządzeniami ani okoliczności, które

mogłyby świadczyć o przysługującym jej prawie rozporządzania tymi przedmiotami i

podejmowania decyzji co do ich przeróbek oraz modernizacji. Również z zeznań W. M.

nie wynika, by przekazując sporne przedmioty w celu ich modernizacji czynił to w

imieniu powodowej spółki.

We wrześniu 2005 r. pozwana wydała żonie zmarłego W. Ł. maszyny wchodzące

w skład linii technologicznej do produkcji frytek, co potwierdziła przesłuchana w

charakterze świadka M. Ł. Bez znaczenia – stwierdził Sąd Okręgowy – pozostaje

okoliczność, że fizycznego odbioru tych maszyn dokonała spółka, która nabyła je od

spadkobierczyni na podstawie umowy sprzedaży.

W konsekwencji, Sąd Okręgowy uznał, że powódka nie ma legitymacji

procesowej.

Apelacja powódki została przez Sąd Apelacyjny oddalona wyrokiem z dnia 18

lipca 2007 r. Sąd Apelacyjny uznał za nieuzasadniony podniesiony przez powódkę

zarzut naruszenia art. 47914

k.p.c. w sposób mający wpływ na wynik sprawy. W

odpowiedzi na pozew pozwana podniosła bowiem zarzut braku legitymacji czynnej ze

względu na brak po stronie powódki przymiotu właściciela spornych maszyn i urządzeń,

a ponadto zgłosiła wniosek o przeprowadzenie dowodu z „wyjaśnień pozwanych”, który

został potraktowany jako wniosek o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron w

trybie art. 299 k.p.c. Pozwana istotnie – stwierdził Sąd Apelacyjny – nie powołała się na

fakt zawarcia umowy z właścicielami spornych przedmiotów, nie daje to jednak podstaw

do wniosku, że zawarte w zeznaniach informacje wskazujące na zawarcie umowy z W.

M. i W. Ł. są objęte prekluzją dowodową. Sformalizowane reguły prezentowania

4

materiału dowodowego muszą bowiem niekiedy doznawać ograniczeń ze względu na

zasadę lojalności procesowej. Uzasadniając żądanie pozwu powódka bardzo ogólnie

wskazała, że przekazała pozwanej maszyny i urządzenia, a następnie, że obowiązek ich

wydania wynika z umowy zawartej przez strony. Dopiero na rozprawie w dniu

5 października 2006 r. sprecyzowała podstawę prawną zgłoszonego roszczenia. W tej

sytuacji późniejsze wykazywanie, kto był stroną umowy, przy podniesionym już w

odpowiedzi na pozew zarzucie braku legitymacji czynnej, nie może być – stwierdził Sąd

Apelacyjny – uznane za dokonane z naruszeniem art. 47914

k.p.c. Za pozbawiony racji

uznał również Sąd Apelacyjny zarzut sprzeczności ustaleń Sądu pierwszej instancji z

treścią zebranego materiału, podkreślając, że ciężar dowodu istnienia stosunku

prawnego między stronami obciążał powódkę, oraz że dokonana ocena zeznań A. C.

nie wykracza poza wynikające z art. 233 § 1 k.p.c. granice swobodnej oceny dowodów.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powódka – powołując się na

obydwie podstawy określone w art. 3983

§ 1 k.p.c. – zgłosiła wniosek o jego uchylenie i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy

wskazała na naruszenie art. 65 § 2 k.c. przez przyjęcie, że, zgodnie z treścią

oświadczeń woli złożonych przez strony, rzeczywistą stroną umowy o naprawę i

modernizację maszyn byli W. M. i W. Ł., a nie spółka „O.(...)” S.A., art. 354 § 1 w

związku z art. 6 k.c. przez nałożenie na powódkę obowiązku wykazania faktu

aktualnego posiadania rzeczy przez pozwaną w sytuacji, w której dochodzone

roszczenie o wydanie wynika z umowy, i art. 354 § 1 w związku z art. 493 § 1 k.c. przez

przyjęcie, ze zasadność roszczenia o wydanie opartego na umowie jest uzależniona od

faktu posiadania rzeczy przez pozwaną w chwili orzekania. W ramach drugiej podstawy

postawiła natomiast zarzut obrazy art. 47914

§ 2 zdanie pierwsze k.p.c. przez

uwzględnienie twierdzeń i zarzutów pozwanej kwestionujących legitymację czynną, a

zgłoszonych dopiero w trakcie przesłuchania stron.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważenia w pierwszej kolejności wymaga druga z powołanych podstaw

kasacyjnych, ponieważ podniesiony w jej ramach zarzut obrazy art. 47914

§ 2 k.p.c. ma

istotne znaczenie z punktu widzenia prawidłowości ustaleń faktycznych przyjętych za

podstawę zaskarżonego wyroku.

W toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji art. 47914

§ 2 został

zmieniony ustawą z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 235, poz. 1699), która weszła w życie

5

z dniem 20 marca 2007 r. W dacie składania przez pozwaną odpowiedzi na pozew

powołany przepis obowiązywał w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 24 maja 2000 r. o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i

rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o

komornikach sądowych i egzekucji (Nr 48, poz. 554 ze zm.) i stanowił, że „w odpowiedzi

na pozew pozwany jest obowiązany podać wszystkie twierdzenia, zarzuty oraz dowody

na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba

że wykaże, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe, albo że potrzeba

powołania wynikła później. Art. 47912

§ 4 stosuje się odpowiednio”. Poczynając od dnia

20 marca 2007 r. art. 47914

§ 2 k.p.c. stanowi, że „w odpowiedzi na pozew pozwany jest

obowiązany podać wszystkie twierdzenia, zarzuty oraz dowody na ich poparcie pod

rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba że wykaże, że ich

powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe albo że potrzeba powołania wynikła

później. W tym przypadku dalsze twierdzenia i dowody na ich poparcie powinny być

powołane w terminie dwutygodniowym od dnia, w którym powołanie ich stało się

możliwe lub powstała potrzeba ich powołania. Przepis art. 47912

§ 4 stosuje się

odpowiednio”. Jak wynika z porównania obu przepisów, ustawodawca rozszerzył zakres

prekluzji przez wprowadzenie dwutygodniowego terminu, w którym mogą być zgłoszone

nowe twierdzenia lub dowody, jeżeli potrzeba ich powołania wynikła później. Zgodnie z

art. 4 ust. 1 ustawy nowelizującej z dnia 16 listopada 2006 r., w niniejszej sprawie miał

zastosowanie art. 47914

§ 2 k.p.c. w brzmieniu powołanej wyżej ustawy z dnia 24 maja

2000 r. W przepisie tym ustawodawca zobowiązał przedsiębiorców do podawania już w

pozwie wszystkich twierdzeń i zarzutów oraz dowodów na ich poparcie – pod rygorem

utraty powoływania się na nie w trakcie postępowania. Twierdzenia strony zgłoszone po

wniesieniu odpowiedzi na pozew lub po terminie do jej wniesienia – jako sprekludowane

– sąd powinien pominąć, a więc potraktować je, jakby nie zostały zgłoszone, natomiast

zarzuty i dowody oddalić (zob. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r., III

CZP 115/03, OSNC 2005, nr 5, poz. 77, z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 26/05,

OSNC 2006, nr 4, poz. 63 i z dnia 25 października 2006 r., III CZP 63/06, OSNC 2007,

nr 6, poz. 88 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2004 r., I C 413/04, IC

2005, nr 10, s. 55, z dnia 19 stycznia 2005 r., I CK 410/04, OSNC 2006, nr 1, poz. 7 i z

dnia 23 marca 2006 r., IV CSK 123/05, OSP 2007, nr 4, poz. 48).

W odpowiedzi na pozew pozwana twierdziła, że powódka „nigdy nie była

właścicielem przedmiotów, których wydania domaga się w pozwie”, ponieważ część z

6

nich wchodziła w skład linii technologicznej do produkcji frytek i była własnością W. Ł.,

zmarłego w dniu 21 maja 2003 r., a pozostałe stanowiły własność W. M. W oparciu o te

twierdzenia podniosła zarzut braku legitymacji czynnej. Zarzuciła też, że A. C.,

przyjmując sporne przedmioty do modernizacji, jako wspólnik spółki cywilnej przekroczył

swoje uprawnienia, gdyż zobowiązania i wydatki na kwotę ponad 30 000 zł nie należały

do zakresu zwykłych czynności spółki. Dopiero na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2007 r.

w trakcie przesłuchania stron podniesiona została okoliczność, że naprawę oraz

modernizację spornych maszyn i urządzeń zlecili poprzedniczce prawnej pozwanej p. M.

i Ł. działający w imieniu własnym, a nie w imieniu powodowej spółki.

Skarżąca ma rację zarzucając, że twierdzenia pozwanej dotyczące ustnej umowy

o naprawę i modernizację spornych maszyn i urządzeń zawartej przez A. C. z

działającymi w imieniu własnym W. M. i W. Ł., trzeba uznać za sprekludowane. Nie

można bowiem przyjmować, że ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe,

albo że potrzeba powołania wynikła później. W pozwie powodowa spółka – wbrew

odmiennej ocenie Sądu Apelacyjnego – wyraźnie stwierdziła, że w miesiącu kwietniu

2003 r. wydała poprzedniczce prawnej pozwanej maszyny i urządzenia

wyszczególnione w punktach 1-50 celem wykonania przeróbek i modernizacji oraz że

obowiązek wydania spornych przedmiotów wynika z zawartej przez strony umowy.

Podnoszona przez Sąd Apelacyjny okoliczność, że powódka dopiero na rozprawie w

dniu 5 października 2006 r. sprecyzowała podstawę prawną zgłoszonego roszczenia,

pozostaje tu bez znaczenia, zgodnie bowiem z powszechnie obowiązującą zasadą da

mihi factum, dabo tibi ius konstrukcja podstawy prawnej rozstrzygnięcia należy do sądu

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1999 r., I CKN 252/98, OSNC 1999, nr

9, poz. 152). Poza tym wskazanie wspomnianej podstawy na rozprawie w dniu 5

października 2006 r. sprowadzało się w zasadzie tylko do kwalifikacji prawnej umowy,

ponieważ już w pozwie powódka twierdziła, że obowiązek wydania spornych

przedmiotów wynika z zawartej przez strony umowy, a twierdzenie to wystarczało do

zajęcia stanowiska w odpowiedzi na pozew. Bez znaczenia pozostać musi również

okoliczność, że już w odpowiedzi na pozew pozwana podniosła zarzut braku legitymacji

czynnej, skoro uzasadniała go jedynie brakiem po stronie powódki przymiotu właściciela

spornych maszyn i urządzeń.

Warto dodać, iż w powołanym wyżej wyroku z dnia 19 stycznia 2005 r., I CK

410/04, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prekluzja przewidziana w art. 47914

§ 2 k.p.c.

7

pozbawia również pozwanego prawa zgłaszania zarzutów dotyczących legitymacji

czynnej powoda.

Naruszenie przez Sąd Apelacyjny art. 47914

§ 2 k.p.c., polegające na zaniechaniu

pominięcia sprekludowanych twierdzeń, stanowi uchybienie procesowe, które mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powołana przez skarżącą podstawa kasacyjna z

art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. jest zatem uzasadniona.

W tej sytuacji przedwczesne byłoby rozważanie podniesionego w skardze

kasacyjnej zarzutu naruszenia prawa materialnego, rozwiązywanie zagadnień

materialnoprawnych wymaga bowiem uprzedniego ustalenia stanu faktycznego sprawy.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, postanawiając o kosztach postępowania kasacyjnego po myśli art. 108 w

związku z art. 39821

k.p.c.