II CSK 565/07

Sygn. akt II CSK 565/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa H. M.

przeciwko Powiatowi G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 marca 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Powód H. M. wniósł o zasądzenie w postępowaniu nakazowym od pozwanego

Powiatu G. kwoty 237.046,76 złotych z odsetkami ustawowymi liczonymi od kwoty

220.284,04 złotych od dnia wniesienia pozwu.

W uzasadnieniu powództwa podnosił, że Powiat G. jest organem założycielskim

Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w K. (nazywany dalej SPZOZ w

K.), który zakupił od powoda towar, za który nie zapłacił. W postępowaniu o zawezwanie

2

SPZOZ w K. do próby ugodowej została zawarta dnia 23 grudnia 2003 r. ugoda, w której

jej strony uzgodniły harmonogram spłat zadłużenia kupującego. Wobec braku realizacji

ugody, a także wobec bezskuteczności egzekucji przeprowadzonej wobec SPZOZ w K. ,

powód skierował dnia 29 kwietnia 2005 r. wezwanie do zapłaty do Starosty Powiatu G.,

zarzucając zaniechanie podjęcia jakichkolwiek kroków nadzorczych zmierzających do

restrukturyzacji szpitala.

Sąd Okręgowy w G. uwzględnił żądanie powoda nakazem zapłaty z dnia 30

listopada 2005 r.

W zarzutach od tego nakazu zapłaty pozwany przyznał, jako bezsporną

okoliczność zadłużenie SPZOZ w K. wobec powoda ale jednocześnie wskazał na brak

własnej odpowiedzialności, którą miałby ponosić na podstawie art. 60 ustawy z dnia 30

sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (t.j. Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89

nazywanej dalej jako uzoz). Ujemny wynik finansowy samodzielnego publicznego

zakładu opieki zdrowotnej nie może być podstawą jego likwidacji, jeżeli jego zadań nie

może przejąć inny zakład w sposób zapewniający nieprzerwane sprawowanie opieki

zdrowotnej. Postanowieniem Wojewody X. z dnia 2 sierpnia 2005 r. zostało wszczęte

postępowanie restrukturyzacyjne SPZOZ w K. , w którym została zawarta ugoda

restrukturyzacyjna.

Niezależnie od tych okoliczności pozwany zarzucił, iż nakaz zapłaty został wydany bez

podstawy prawnej, z naruszeniem art. 485 k.p.c.

Wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2006 r. Sąd Okręgowy w G. utrzymał w mocy w

całości zaskarżony nakaz zapłaty. Według ustaleń tego Sądu, SPZOZ w K. zakupił od

powoda sprzęt medyczny. Wobec nieuregulowania całej należności przez kupującego,

powód dnia 23 grudnia 2003 r. zawezwał SPZOZ w K. do próby ugodowej. 20 stycznia

2005 r. strony umowy zawarły ugodę określającą wysokość zobowiązania kupującego

na kwotę 220.284,04 złotych należności głównej oraz 16.762,72 złotych odsetek

ustawowych od zapłaconych faktur. Mocą tej ugody, SPZOZ w K. zobowiązał się

zapłacić ustalone kwoty w dwudziestu trzech ratach do 15 kwietnia 2006 r. W przypadku

nie zapłacenia dwóch kolejnych rat w uzgodnionym terminie, pozostałe raty stawały się

natychmiast wymagalne. W związku z niewywiązywaniem się przez SPZOZ w K. z

postanowień ugody, powód złożył wniosek o wszczęcie egzekucji sądowej.

Postanowieniem z dnia 5 lipca 2005 r. postępowanie egzekucyjne zostało umorzone

wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji. Przeciwko dłużnikowi były prowadzone

liczne egzekucje na łączną kwotę zobowiązań przekraczającą 48 mln. złotych.

3

29 kwietnia 2005 r. powód, powołując się na odpowiedzialność z tytułu nadzoru, wezwał

do zapłaty Powiat G. - organ założycielski SPZOZ w K. 13 maja 2005 r. Powiat G. zlecił

wyspecjalizowanej firmie opracowanie programu restrukturyzacji szpitala.

Postanowieniem Wojewody X. z dnia 2 sierpnia 2005 r. zostało wszczęte postępowanie

restrukturyzacyjne, przewidziane w ustawie z dnia 15 kwietnia 2005 r. o pomocy

publicznej i restrukturyzacji publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz. U. Nr 75, poz.

684 ze zm. nazywanej dalej jako ustawa o pomocy publicznej i restrukturyzacji).

Postępowanie to zostało wprawdzie decyzją Wojewody X. z dnia 2 grudnia 2005 r.

umorzone, lecz na skutek odwołania SPZOZ w K. decyzja ta została uchylona przez

Ministra Zdrowia i postępowanie restrukturyzacyjne toczyło się dalej. 29 czerwca 2006 r.

Wojewoda X. wydał decyzję o warunkach restrukturyzacji szpitala. Został przygotowany

projekt ugody z wierzycielami.

Na tej podstawie faktycznej Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne na podstawie

art. 417 k.c. oraz art. 60 ust. 2 i 3 uzoz.

Na skutek apelacji pozwanego Powiatu G. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w

ten sposób, że uchylił w całości nakaz zapłaty i oddalił powództwo.

Sąd Apelacyjny podzielił zawarte w apelacji zarzuty naruszenia art. 417 § 1 k.c.

oraz art. 60 ust. 2 i 3 uzoz a także naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie

art. 485 k.p.c., art. 493 § 3 k.p.c. a ponadto art. 233 § 1 k.p.c.

Ze względu na datę powstania zobowiązania i brak terminowego jego wykonania, do

odpowiedzialności pozwanego ma zastosowanie art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu sprzed

jego zmiany dokonanej z dniem 1 września 2004 r. z modyfikacją wynikającą z wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r. (SK 18/00, OTK 2001, NR 8, poz.

56) ograniczającą przesłankę odpowiedzialności do obiektywnej bezprawności, z

wyłączeniem elementu winy funkcjonariusza państwowego. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, powód nie wykazał przesłanek odpowiedzialności określonych w art. 417

k.c. zarówno w pierwotnym, jak i w znowelizowanym brzmieniu. Należało bowiem

wykazać, że doszło do niezgodnego z prawem działania lub zaniechania, w wyniku

którego powstała szkoda, a także istnienie związku przyczynowe oraz wysokości

poniesionej szkody.

Powód upatrywał bezprawności zachowania pozwanego w uchybieniu

obowiązków wymienionych w art. 60 ust. 2 i 3 uzoz. Sprowadzają się one do tego, że

organ który utworzył samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej powinien wydać

albo rozporządzenie, albo podjąć uchwałę o zmianie sposobu formy finansowania

4

zakładu albo o jego likwidacji jeżeli ujemny wynik finansowy zakładu nie może być

pokryty w jego własnym zakresie. Organ założycielski powinien podjąć działania bez

zbędnej zwłoki a na stronie dochodzącej odszkodowania ciążył obowiązek wykazania,

że ziściły się te przesłanki. Sam ujemny wynik finansowy, jeżeli nie towarzyszył mu brak

możliwości jego pokrycia samodzielnie przez zakład opieki zdrowotnej, nie uzasadniał

jeszcze wymienionych działań, które musi poprzedzać odpowiednia analiza i ocena

możliwości podjęcia skutecznych działań naprawczych.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powód nie wykazał także wysokości dochodzonego

roszczenia odszkodowawczego, którego nie można utożsamiać z wysokością

zobowiązania zakładu opieki zdrowotnej.

Naruszenie art. 485 k.p.c. polegało na wydaniu nakazu zapłaty, pomimo braku

przesłanki w postaci uznania roszczenia przez pozwanego.

Sąd Apelacyjny podzielił zarzut naruszenia art. 493 § 1 k.p.c. przez oddalenie wniosków

dowodowych zawartych w piśmie procesowym z dnia 5 czerwca 2006 r. albowiem

wcześniej nie istniała możliwość ich złożenia.

Powód złożył skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji. Oparł ją na obu

podstawach wymienionych w art. 3983

§ 1 k.p.c.

Według skarżącego, naruszenie prawa materialnego tj. art. 417 k.c. i art. 60 ust. 2 i 3

uzoz polegało na uznaniu, że zaniechania pozwanego nie stanowiły podstawy

odpowiedzialności odszkodowawczej wobec wierzycieli. Sąd bezpodstawnie dokonał

wykładni oświadczeń woli zawartych w pismach stron dotyczących odpowiedzialności

powoda za zobowiązania SPZOZ w K. i w ten sposób naruszył art. 65 k.c. Pozbawienie

możliwości uzyskania zapłaty stanowi - według niego - naruszenie art. 1 protokołu Nr 1

do Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności do Konwencji o

ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4

listopada 1950 r. sporządzonego w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. w związku z art. 64

ust. 2 i 3 Konstytucji.

Naruszenie przepisów procesowych polegało według skarżącego na: rozpoznaniu

sprawy z przekroczeniem apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.), niewłaściwym rozłożeniu ciężaru

dowodu na okoliczności związane z ujemnym wynikiem finansowym oraz momentem

zaktualizowania się obowiązków organu założycielskiego wobec podległego mu

samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej oraz kreowanie

nieusprawiedliwionych materiałem dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy

wymogów dowodowych (art. 6 k.c. oraz art. 232 k.p.c. w związku z art. 60 ust. 1 i 3 oraz

5

art. 67 uzoz), bezpodstawne niezastosowanie art. 485 k.p.c. wskutek przyjęcia, że

potwierdzenie przez organ założycielski wierzytelności powoda nie stanowi przesłanki

jego zastosowania, bezpodstawnym niezastosowaniu art. 493 § 1 k.p.c. oraz art. 495 §

3 k.p.c., przekroczeniu granicy swobodnej oceny (art. 233 § 1 k.p.c.) oraz

niezastosowaniu art. 244 § 1 k.p.c. wobec ugody sądowej i dokumentów

potwierdzających wierzytelności powoda jako dowodów wysokości poniesionej szkody.

Powód powołując się na te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i zasądzenie świadczenia zgodnie z jego żądaniem.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

W pierwszej kolejności podlegają ocenie zarzuty dotyczące naruszenia przepisów

postępowania. Od tego zależy, czy podstawą oceny zarzutów naruszenia prawa

materialnego mogą być dotychczasowe ustalenia faktyczne.

Wstępnie należy wykluczyć te zarzuty, które dotyczą ustaleń faktycznych i oceny

dowodów. Wynika to z zawartego w art. 3983

§ 3 k.p.c. jednoznacznego zakazu oparcia

skargi kasacyjnej na tych zarzutach. W ten sposób została wyraźnie określona funkcja

Sądu najwyższego jako sądu prawa, który rozpoznając skargę kasacyjną w granicach jej

podstaw, jest związany z mocy art. 39813

§ 2 k.p.c. ustaleniami faktycznym

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Wyłączenie w art. 3983

§ 3 k.p.c. z

podstaw skargi zarzutów dotyczących oceny dowodów, pozbawia skarżącego

możliwości powoływania się na zarzut naruszenia zasady swobodnej ceny dowodów,

przewidzianej w art. 233 k.p.c.

Poza tym należy zważyć, że oparcie skargi kasacyjnej na podstawie art. 3983

§ 1

pkt 2 k.p.c. jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy poza naruszeniem norm procesowych

skarżący wykazał, że następstwa wytkniętych wadliwości były tego rodzaju, że mogły

kształtować treść zaskarżonego orzeczenia. Tych kryteriów nie spełniają zarzuty

naruszenia art. 485 oraz art. 493 § 1 k.p.c. oraz art. 495 § 3 k.p.c. Stwierdzić bowiem

należy, że w rozpoznawanej sprawie doszło do wydania nakazu zapłaty w pierwszej

instancji, a zatem, wyrażane w pisemnych motywach poglądy Sądu drugiej instancji,

pozostają bez wymaganego wpływu na wynik sprawy. Podobnego skutku nie mogło

przynieść niezastosowania pozostałych, wymienionych ostatnio przepisów, albowiem

Sąd drugiej instancji nie przeprowadził dowodów, które miały być objęte prekluzją

procesową.

Wynikający z art. 60 ust. 3 uzoz obowiązek organu, który utworzył samodzielny

publiczny zakład opieki zdrowotnej, polegający na zmianie gospodarki finansowej

6

zakładu lub jego likwidacji, którego niedopełnienie może skutkować cywilnoprawną

odpowiedzialność odszkodowawczą tego organu wobec wierzyciela zakładu, aktualizuje

się wtedy, gdy ujawni się ujemny wynik finansowy zakładu, który nie może być pokryty

we własnym zakresie przez ten zakład (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29

października 2003 r., sygn. akt III CK 134/2002, OSNC 2004/12/200). Podmiot

dochodzący odszkodowania musi zatem wykazać nie tylko wystąpienie szkody w

określonej wysokości ale także, że doszło do bezprawnego zaniechania po stronie

organu założycielskiego a między tym zdarzeniem a poniesioną przez niego szkodą

istniej związek przyczynowy. Z tego obowiązku powód nie wywiązał się należycie w

zakresie wykazania bezprawnego zachowania się pozwanego. Nie wystarczy bowiem

poprzestanie na wykazaniu istnienia niezaspokojonego zobowiązania strony

dochodzącej odszkodowania na podstawie art. 60 ust. 3 uzoz jak też innych, choćby

znacznych, zobowiązań samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej.

Poszkodowanego obciążą dowód wystąpienia okoliczności z art. 60 ust. 3 uzoz, które

obligowały organ założycielski do podjęcia określonych w nim działań. Jest to własna

odpowiedzialność jednostki samorządu terytorialnego i tylko jej własne zaniechanie

może usprawiedliwiać cywilnoprawną odpowiedzialność odszkodowawczą.

Inaczej należy ocenić wykazanie przez powoda wysokości poniesionej przez

niego szkody. Jeśli łączyć ją z trudnościami w uzyskaniu od samodzielnego publicznego

zakładu opieki zdrowotnej świadczenia wzajemnego to wysokość tego świadczenia

stanowi co najmniej o wysokości ewentualnej szkody poniesionej na skutek

bezczynności pozwanego. Ta okoliczność nie ma jednak znaczenia dla rozstrzygnięcia

wobec stwierdzenia braku innych przesłanek odpowiedzialności pozwanego Powiatu G.,

będącego organem założycielskim SPZOZ w K.

W uzasadnieniu zarzutu naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. powód potraktował jako

przekroczenie granic zaskarżenia: przekroczenie granic oceny dowodów wbrew rygorom

z art. 493 § 1 k.p.c., błędną subsumcję i wykładnię skutkujące sprzecznością zebranego

materiału dowodowego. Tak postawiony zarzut nie może być skuteczny. Związanie

przez Sąd drugiej instancji granicami zaskarżenia w aspekcie przedmiotowym oznacza

niedopuszczalność rozpoznania apelacji od niezaskarżonej części orzeczenia. Wobec

tego uchybienia wymienione przez skarżącego w tym miejscu skargi kasacyjnej nie

pozostają w związku z treścią art. 378 § 1 k.p.c.

Przy bezskuteczności skargi kasacyjnej w zakresie zarzutów naruszenia

przepisów prawa procesowego Sąd Najwyższy, przy rozpoznawaniu zasadności

7

zarzutów naruszenia prawa materialnego, związany jest ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku.

Jako przyczynę zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji przez uchylenie nakazu

zapłaty i oddalenie w całości powództwa Sąd Apelacyjny podał, brak wykazania

bezprawności zachowania pozwanego Powiatu G. Oznacza to jednocześnie brak

stanowczych ustaleń dotyczących kondycji finansowej SPZOZ w K. przed podjęciem

postępowania restrukturyzacyjnego, zwłaszcza w zakresie stwierdzenia ujemnego

wyniku finansowego oraz braku możliwości jego pokrycia we własnym zakresie przez

zakład. Tymczasem w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia norm prawa materialnego,

stanowiących podstawę ewentualnej odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego,

został oparty na odmiennych ustaleniach faktycznych zakładających zaniechanie działań

przez pozwanego pomimo wystąpienia ujemnego wyniku finansowego SP ZOZ w K. ,

którego zakład nie mógł pokryć we własnym zakresie. W ten sposób przez zarzut

naruszenia prawa materialnego doszło do niedopuszczalnego (art. 3983

§ 3 k.p.c.) w

postępowaniu kasacyjnym podważania dotychczasowych ustaleń faktycznych.

Jednocześnie w związku z powołaniem w skardze kasacyjnej treści art. 60 ust. 2 i

3 uzoz i zarzutem bezprawnej odmowy jego zastosowania, niezależnie od stanu

faktycznego, który stanowił podstawę wyrokowania w drugiej instancji, celowe jest

poczynienie kilku ogólnych uwag na tle art. 60 ust. 3 uzoz.

Obowiązki przewidziane w art. 60 ust. 3 uzoz nie powstają automatycznie, z

chwilą ujawnienia się jednej lub więcej niezaspokojonych wierzytelności samodzielnego

publicznego zakładu opieki zdrowotnej. Istnienie wielu i to nawet znacznych zobowiązań

nie przesądza o powstaniu ujemnego wyniku finansowego. Jak wskazano wyżej, brak

jest w sprawie danych, co do ujawnienia się po raz pierwszy ujemnego wyniku

finansowego.

Nie można organowi założycielskiemu przypisywać bezprawności postępowania tylko z

tej przyczyny, że pomimo ujemnego wyniku finansowego SPZOZ nie podjął działań,

przewidzianych w art. 60 ust. 3 uzoz. Ten obowiązek aktualizuje się w pewnym okresie,

uwarunkowanym okolicznościami konkretnego stanu faktycznego, kiedy stanie się

jasne, że zadłużony zakład nie może pokryć we własnym zakresie ujemnego wyniku

finansowego (por. wyrok Sąd Najwyższego z dnia 15 marca 2007 r., sygn. akt II CSK

498/06, niepubl. oraz z dnia 11 sierpnia 2005 r., sygn. akt V CSK 69/09, niepubl.).

Stwierdzenie tych faktów wymaga analizy przyczyn powstania ujemnego wyniku

finansowego oraz możliwości podjęcia skutecznych działań naprawczych w gospodarce

8

zakładu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2004 r., sygn. akt V CK

160/03, nieopubl., z dnia 22 lutego 2004 r., sygn. akt, 308/03, niepubl.).Takie działania

zostały podjęte wobec SPZOZ w K. w 2005 r. z wykorzystaniem środków

przewidzianych w ustawie o pomocy publicznej i restrukturyzacji łącznie z zawarciem

ugody restrukturyzacyjnej.

Bezpodstawnie zarzuca się w skardze kasacyjnej naruszenie prawa materialnego

tj. art. 65 k.c. przez samo podjęcie przez Sąd wykładni oświadczeń woli stron, co do

istnienia pomiędzy nimi zobowiązania do naprawienia szkody. W systemie apelacyjnym

sąd odwoławczy jest przede wszystkim instancją merytoryczną, a nie kontrolną, jak w

systemie rewizyjnym. Oznacza to, że sąd ten nie może poprzestać na ustosunkowaniu

się do zarzutów apelacyjnych ale w granicach zaskarżenia, powinien wziąć pod

rozwagę, wszystkie stwierdzone naruszenia prawa materialnego popełnione przez Sąd

pierwszej instancji niezależnie od tego, czy zostały wytknięte w apelacji (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2002 r. III CZP 62/02, OSNC

2004, nr 1, poz. 7, wyrok z dnia 18 maja 2007 r. ICSK 91/2007, niepubl.). Niezależnie od

tego należy zważyć, że zarzucana wykładnia wiązała się z oceną sformułowanego w

apelacji zarzutu naruszenia art. 485 k.p.c.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 1 protokołu Nr 1 do

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności w powiązaniu z art. 64

ust. 2 i 3 Konstytucji RP. Odpowiedzialność jednostki samorządu terytorialnego, jako

organu założycielskiego samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej, zależy

od spełnienia ustawowych przesłanek, przewidzianych w art. 60 ust. 2 i 3 uzoz, co winna

wykazać strona dochodząca odszkodowania. Negatywny dla powoda wynik procesu

odszkodowawczego nie narusza wskazanych norm prawnych mających ogólny

charakter, nakładających na Państwo obowiązki gwaranta określonych praw i wolności.

Z tych wszystkich względów należało oddalić skargę kasacyjną powoda na

podstawie art. 39814

k.p.c.