II CSK 591/07

Sygn. akt II CSK 591/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie X.

o zapłatę 450.809,90 zł,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 30 maja 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasdnienie

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w K. wniósł o zasądzenie od

Skarbu Państwa – Wojewody X. kwoty 450.809,80 złotych z odsetkami ustawowymi

liczonymi oddzielnie od kwot podanych w pozwie.

Na dochodzoną kwotę składały się: 150.071,82 złotych z tytułu wynagrodzenia za

listopad 1998 r. wypłaconego przez powoda pracownikom zlikwidowanego ZOZ w K.,

70.275,82 złotych wpłaconych od tego wynagrodzenia składek na ubezpieczenie

2

społeczne i fundusz pracy, 1.481,28 złotych należności powstałych do dnia 30 listopada

1998 r. wypłaconych tym samym pracownikom z tytułu podróży służbowych, 12.228

złotych wypłacone pracownikowi ZOZ tytułem odszkodowania za chorobę zawodową

powstałą przed likwidacja ZOZ w K., 210.752,87 złotych tytułem zwrotu uiszczonej przez

powoda raty za zakup centralnej sterylizatorni, przypadającej do zapłaty w grudniu 1998

r.

Wyrokiem z dnia 6 października 2006 r. Sąd Okręgowy w Ł. uwzględnił w całości

powództwo.

Objęte sporem należności powstały przed dniem 1 grudnia 1998 r., który stanowił

datę przekształcenia jednostki budżetowej Skarbu Państwa – ZOZ w K. w Samodzielny

Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej. Zostały one wypłacone przez powódkę osobom

uprawnionym. Refundację tych świadczeń przewiduje art. 80 ustawy z dnia 13

października 1998 r. – przepisy wprowadzające ustawy reformujące administracje

publiczną (Dz. U. Nr 133, poz. 872 nazywanej dalej jako p.w.r.a.), według którego

zobowiązania finansowe państwowych jednostek budżetowych przejmowanych przez

jednostki samorządu terytorialnego są zobowiązaniami Skarbu Państwa.

Sąd ocenił jako bezpodstawny, podniesiony przez pozwanego zarzut

przedawnienia roszczenia, albowiem roszczenia strony powodowej nie są roszczeniami

ze stosunku pracy, gdyż te przysługują wyłącznie w stosunkach między pracownikiem a

pracodawcą. Ich normatywną podstawę stanowi art. 405 k.c. a ulegają one 10 – o

letniemu przedawnieniu.

Od wyroku Sądu Okręgowego apelację złożył pozwany Skarb Państwa

zarzucając między innymi zastosowanie art. 405 k.c., zamiast zastosowania art. 518 § 1

pkt 1 k.c. oraz nieuwzględnienie upływu terminu przedawnienia dochodzonego

roszczenia.

Sąd Apelacyjny wyrokiem dnia 30 maja 2007 r. oddalił tę apelację.

Uznał, że roszczenie powódki ma charakter regresowy i ulega 10 – o letniemu

przedawnieniu. Do zapłaty wynagrodzeń pracowników zobowiązane były obie toczące

spór strony, powód na podstawie art. 231

§ 2 k.p. zaś pozwany Skarb Państwa na

podstawie art. 80 ust. 1 ust. 1 p.w.r.a., co oznacza, analogicznie jak przy

odpowiedzialności in solidum, że z chwilą wypłaty wynagrodzenia przez jednego z

zobowiązanych dochodzi do wygaśnięcia zobowiązań obu podmiotów. Z tą chwilą

powstaje roszczenie samodzielnego publicznego ZOZ wobec Skarbu Państwa, a tę

kwestię reguluje wymieniony art. 80 ust. 1 p.w.r.a.

3

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, odwołującego się do poglądów wyrażonych w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2004 r. (sygn. akt 581/03, niepubl.),

przyjęcie koncepcji opartej na zastosowaniu art. 518 § 1 pkt 1 k.c. kolidowałoby nie tylko

z funkcją tego przepisu, odnoszącego się do zmiany wierzyciela, ponieważ

wierzytelność strony powodowej nie powstała w wyniku wstąpienia przez nią w prawa

zaspokojonego wierzyciela, ale i z funkcją przepisu art. 231

k.p.c., którego celem jest

ochrona pracowników, oraz art. 80 ust. p.w.r.a., który służy ochronie jednostek

samorządu terytorialnego – ze względu na konsekwencje w postaci przedawnienia

roszczeń o zwrot wypłat z chwilą przedawnienia roszczeń wierzyciela.

Jednocześnie Sąd Apelacyjny przyjął, że strona pozwana nie wykazała, że

powódka otrzymała środki niezbędne na spłatę opisanych w pozwie zobowiązań.

Pozwany Skarb Państwa wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej

instancji, opartą wyłącznie na podstawie wymienionej w art. 398 3

§ 1 pkt 1 k.p.c.

Zarzucił w niej naruszenie:

- art. 518 § 1 pkt 1 k.c. oraz art. 513 § 1 w związku art. 117 § 2 k.c. przez

niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu założenia, że wskazane przepisy

przewidują dopuszczalność uchylenia się przez osobę trzecią wstępującą w prawa

zaspokojonego wierzyciela od skutków przedawnienia roszczenia podlegająco

subrogacji i w konsekwencji wyłączenie możliwości powoływania się przez dłużnika na

zarzut przedawnienia;

- art. 80 ust. 1 p.w.r.a. polegające na przyjęciu, że wskazany przepis może

stanowić samodzielną podstawę roszczeń przeciwko Skarbowi Państwa;

- art. 118 k.c. w związku z art. 117 § 2 k.c. oraz art. 291 § 1 k.p. przez

niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że w rozpoznawanej sprawie okres

przedawnienia wynosił dziesięć lat;

- art. 65 k.c. przez nieprawidłowe zastosowanie, skutkujące nieprawidłową

wykładnię i przyjęcie, iż roszczenia powoda nie zostały uregulowane umową z dnia 1

grudnia 1998 r. o przekazanie środków publicznych w celu udzielenia świadczeń

zdrowotnych, mimo iż z treści umowy oraz okoliczności i celu jej zawarcia oraz

zamiarów stron wynika, że pozwany przekazał stosowne środki.

Powołując się na te zarzuty pozwany wniósł o chylenie zaskarżonego wyroku w

części oddalającej apelację, co do kwoty przekraczającej 210.752,87 złotych i oddalenie

w tym zakresie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Jakkolwiek zarzut wcześniejszego spełnienia dochodzonego świadczenia na

podstawie umowy z dnia 1 grudnia 1998 r. został sformułowany jako naruszenie normy

prawa materialnego zawierającej dyrektywy wykładni umów (art. 65 k.c.), to jednak w

istocie sprowadza się on do ustaleń faktycznych, a konkretnie, do stwierdzenia, że

pozwany Skarb Państwa pokrył wydatki objęte pozwem. Nie jest to jednak kwestia

wykładni umowy stron z dnia 1 grudnia 1998 r. Ustalenia Sądu w tym zakresie są

stanowcze, niekorzystne dla strony pozwanej. Ich podważanie w postępowaniu

kasacyjnym jest niedopuszczalne ze względu na treść art. 3983

§ 3 k.p.c. Przewidziane

w nim ograniczenie zarzutów kasacyjnych obejmuje wprost zarzuty zgłaszane w ramach

drugiej podstawy skargi kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Niedopuszczalne jest

również podważanie stanu faktycznego w ramach pierwszej podstawy skargi kasacyjnej

(ob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2006 r., sygn. akt VCSK 35/06,

niepubl., z dnia 15 kwietnia 2001 r., sygn. akt IV CK 274/03, niepubl.).

Istota sporu sprowadza się do określenia podstawy prawnej roszczenia

samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej powstałego z przekształcenia

publicznego zakładu opieki zdrowotnej prowadzonego w formie jednostki organizacyjnej

Skarbu Państwa, który uregulował zobowiązania obejmujące okres przed

przekształceniem. Od odpowiedzi na tak postawione pytanie zależy między innymi

termin przedawnienia tego roszczenia.

Zgodnie z przeważającym w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowiskiem (por.

m. in. uchwałę z dnia 8 października 2003 r., sygn. akt III CZP 64/03, OSNC 2004/7-

8/108; wyroki z dnia 8 lipca 2004 r., sygn. akt IV CK 561/03 i IV CK 564/03, niepubl.,

wyrok z dnia 26 stycznia 2005 r., sygn. akt IV CK 407/04, niepubl.) podstawę tego

roszczenia wobec Skarbu Państwa stanowi art. 518 § 1 pkt 1 k.c. Wniosek taki

wyprowadza się z konstrukcji zapłaty przez samodzielny publiczny zakład opieki

zdrowotnej długu formalnie własnego z mocy art. 231

kodeksu pracy, ale materialnie

cudzego, bo należącego do Skarbu Państwa na podstawie art. 80 ust. 1 p.w.r.a.

Zastosowanie tej konstrukcji pozwala na przyjęcie, że samodzielny publiczny zakład

opieki zdrowotnej, spełniając świadczenie z tytułu wynagrodzenia pracownika, spłaca

cudzy dług w rozumieniu art. 518 § 1 pkt 1 k.c. i oznacza, że samodzielny publiczny

zakład opieki zdrowotnej jest w rozumieniu tego przepisu osoba trzecią. Konsekwencją

zastosowania art. 518 § 1 pkt k.c. jako podstawy roszczenia samodzielnego publicznego

zakładu opieki zdrowotnej do Skarbu Państwa o zwrot spełnionego świadczenia jest

przyjęcie, że roszczenie nabyte na tej podstawie przez spłacającego cudzy dług

5

przedawnia się w terminie przewidzianym dla przedawnienia roszczeń wierzyciela

wobec dłużnika materialnego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2003 r.,

sygn. akt III CZP 43/2003, OSNC 2004/10/151).

W orzecznictwie prezentowane są też inne poglądy. W wyroku z dnia 11 czerwca

2003 r. (w sprawie sygn. akt V CKN 253/2001, niepubl.) Sąd Najwyższy przyjął, że za

zobowiązania pracownicze z okresu przed przekształceniem publicznego zakładu opieki

zdrowotnej w samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej odpowiedzialność według

zasad solidarności nieprawidłowej (in solidum) ponosi zarówno Skarb Państwa jak i

samodzielny publicznego zakładu opieki zdrowotnej. Jednocześnie Sąd Najwyższy

wskazał, że samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, który wypłacił świadczenia

z tego tytułu, ma wobec Skarbu Państwa roszczenie o jego zwrot na podstawie art.

405 k.c.

Natomiast w wyroku z dnia 23 kwietnia 2004 r. w sprawie sygn. akt I CK 581/03,

niepubl.) Sąd Najwyższy przyjął, że wymienione roszczenie ma podstawę w normie

prawnej wyprowadzonej z regulacji zawartych w art. 80 ust. 1 p.w.r.a. w związku z

art. 47 tej ustawy oraz w art. 231

§ 2 k.p. i ma ono charakter regresowy, przy założeniu

odpowiedzialności in solidum Skarbu Państwa i samodzielnego publicznego zakładu

opieki zdrowotnej. Odnosząc się do zastosowania w takich przypadkach art. 518 § 1 pkt

1 k.c. Sąd Najwyższy wskazał, że przedawnienie roszczenia o zwrot świadczenia z

chwilą przedawnienia roszczenia wierzyciela, w którego prawa nastąpiło wstąpienie, nie

harmonizuje z tym, że do rozpoczęcia biegu przedawnienia roszczenia regresowego

dochodzi z reguły dopiero po spełnieniu świadczenia przez występującego z

roszczeniem regresowym (art. 120 § 1 zd. 2 k.c.). Ponadto Sąd Najwyższy zwrócił

uwagę na art. 509 § 1 k.c., który według poglądów wyrażanych w piśmiennictwie,

sprzeciwia się wstąpieniu w prawa zaspokojonego wierzyciela przez zapłatę

wierzytelności niezbywalnej z mocy ustawy, a do takich należy bezwzględnie

niezbywalna z mocy art. 84 k.p. wierzytelność o wynagrodzenie za pracę.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela co do

zasady stanowisko wyrażone w ostatnio wymienionym orzeczeniu.

Na gruncie prawa pracy samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej jest

następcą prawnym publicznego zakładu opieki zdrowotnej, a wobec tego jest

sukcesorem obowiązków poprzedniego pracodawcy, który był jednostką organizacyjną

(budżetową) Skarbu Państwa. Zgodnie z utrwalonym w tym zakresie orzecznictwem

Sądu Najwyższego, z dniem przekształcenia jednostki budżetowej w samodzielny

6

publiczny zakład opieki zdrowotnej doszło do przejścia zakładu pracy na innego

pracodawcę w rozumieniu art. 231

§ 1 k.p., a nowy pracodawca ponosi

odpowiedzialność za zobowiązania wynikające ze stosunków pracy powstałe przed

przejściem na niego dotychczasowego zakładu pracy. Skoro według art. 231

§ 2 k.p.

nowy pracodawca odpowiada, mimo że przejmuje tylko część zakładu pracy i mimo że

istnieje poprzedni pracodawca, to tym bardziej musi on ponosić odpowiedzialność, gdy

przejmuje cały zakład pracy, a dotychczasowy pracodawca przestaje istnieć. Jak trafnie

podkreśla się w judykaturze, motywem regulacji art. 231

k.p. jest ochrona interesów

pracowników w związku ze zmianą pracodawcy i istnieniem zaległych zobowiązań

powstałych u poprzedniego pracodawcy (zob. uchwałę Sądu najwyższego z dnia 7 lipca

2000 r., sygn. akt III ZP 16/00, OSNAPiUS 2000/23/847; wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 22 listopada 2000 r., sygn. akt .II UKN 63/00, OSNAPiUS 2002/13/316, z dnia 18

grudnia 2002 r., sygn. akt I PKN 668/01, niepubl.).

Uznanie art. 231

k.p. za podstawę odpowiedzialności nowego pracodawcy -

samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej za zobowiązania pracownicze

powstałe w przekształconym publicznym zakładzie opieki zdrowotnej jako jednostki

budżetowej Skarbu Państwa nie oznacza, że nowy pracodawca ponosi wyłączną

odpowiedzialność z tego tytułu. Artykuł 231

k.p. nie uchyla tej samej odpowiedzialności

Skarbu Państwa. Trybunał Konstytucyjny rozstrzygając o zgodności art. 231

k.p. z

Konstytucją RP w wyroku interpretacyjnym – zakresowym z dnia 4 kwietnia 2005 r.,

sygn. akt SK 7/03 (OTK-A 2005/4/33) orzekł, że art. 231

k.p. w zakresie, w jakim pomija

współodpowiedzialność Skarbu Państwa za zobowiązania wynikające ze stosunku pracy

powstałe przed przekształceniem statio fisci Skarbu Państwa – zakładu opieki

zdrowotnej w samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej jest niezgodny z art. 32

ust. 1 w związku z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.

W dotychczasowym orzecznictwie źródeł współodpowiedzialności Skarbu

Państwa z tego tytułu poszukiwano w treści art. 80 ust. 1 p.w.r.a. albo art. 40 k.c.

(zob. wymienioną wyżej uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2003 r. oraz

wyrok z dnia 18 grudnia 2002 r. a także wyrok z dnia 7 października 2004 r., sygn. akt II

PZP 11/04, OSNP 2005/1/4).

Należy przyjąć, że kwestie związane z odpowiedzialnością Skarbu Państwa za

dawne zobowiązania majątkowe jego własnych jednostek organizacyjnych, które nie

były państwowymi osobami prawnymi, reguluje art. 40 § 1 k.c. Wynika z niego, na

zasadzie wnioskowania a contrario, ogólna zasada odpowiedzialności Skarbu Państwa

7

za wszelkie zobowiązania jego własnych, pozbawionych odrębnej podmiotowości,

jednostek organizacyjnych. Zobowiązania te z chwilą ich powstania były i są nadal

zobowiązaniami Skarbu Państwa. Dlatego trafnie w wymienionym wyroku z dnia 23

kwietnia 2004 r. Sąd Najwyższy wskazał, że art. 80 ust. 1 p.w.r.a. nie stanowi podstawy

następstwa prawnego Skarbu Państwa w odniesieniu do wymienionych w nim

zobowiązań a jego wprowadzenie miało na celu usunięcie ewentualnych wątpliwości, co

do tego, czy pozostają one nadal zobowiązaniami Skarbu Państwa. Jego przyjęcie było

wyrazem dążeń ustawodawcy do ochrony jednostek samorządu terytorialnego przed

obciążeniem ich zobowiązaniami powstałymi w zakresie działalności państwowych

jednostek organizacyjnych bez przekazania im środków finansowych na pokrycie tych

zobowiązań.

W podsumowaniu dotychczasowych rozważań można stwierdzić, że za dawne

zobowiązania pracownicze ponosi odpowiedzialność zarówno nowy pracodawca –

samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, który odpowiada na podstawie art. 231

§ 2 k.p. jak i Skarb Państwa odpowiedzialny na podstawie art. 40 § 1 k.c. za własne

zobowiązania jego budżetowych jednostek organizacyjnych. Odpowiedzialność każdego

z tych podmiotów, z różnych tytułów, jest odpowiedzialnością in solidum, do której w

drodze analogii stosuje się przepisy o solidarnej odpowiedzialności. Odpowiedzialność

in solidum (solidarność nieprawidłowa) występuje bowiem wtedy, gdy wierzyciel może

dochodzić swego roszczenia od kilku osób, lecz na podstawie odrębnych stosunków

prawnych, jakie go łączą z poszczególnymi podmiotami (zob. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 17 lipca 2007 r., sygn. akt III CZP 66/07, OSNC 2008/2/ 23; wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 14 sierpnia 1997 r., sygn. akt II CKU 78/97, Prok. i Pr.

1998/2/30). W rozpoznawanej sprawie wierzytelność samodzielnego publicznego

zakładu opieki zdrowotnej ma charakter samoistny w tym znaczeniu, że nie łączy się ze

wstąpieniem w prawa zaspokojonych wierzycieli a powstaje dopiero z chwilą dokonania

zapłaty na rzecz poszczególnych wierzycieli (art. 120 § 1 zd. 2 k.c.) i stała się płatna w

terminie ustalonym stosownie do treści art. 455 k.c. Przewidziane w art. 376 k.c. reguły

ogólne dotyczące roszczeń regresowych nie dają jednoznacznej odpowiedzi, co do

zakresu wzajemnej odpowiedzialności współdłużników w przypadku solidarności

nieprawidłowej. Właściwą podstawę roszczenia zwrotnego powodowego samodzielnego

publicznego zakładu opieki zdrowotnej stanowi regulacja zawarta w art. 80 ust. 1

p.w.r.a. w związku z art. 47 ust. 1 tej ustawy i art. 231

k.p. Wyrażona w art. 80 ust. 1

p.w.r.a. reguła, że zobowiązaniami Skarbu Państwa powstałymi do dnia 31 grudnia 1998

8

r. są zobowiązania finansowe państwowych jednostek budżetowych i zakładów

budżetowych przejmowanych przez jednostki samorządu terytorialnego wskazuje, że

Skarb Państwa ponosi definitywnie ciężar świadczeń pracowniczych powstałych do tego

dnia przez jakikolwiek inny podmiot, jak również przez współodpowiedzialne z nim na

podstawie art. 231

k.p. samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej, a to z kolei

uprawnia te podmioty do wystąpienia z jednokierunkowym roszczeniem zwrotnym, do

którego mają zastosowanie ogólne terminy przedawnienia przewidziane w art. 118 k.c.

Ponieważ roszczenie zwrotne powodowego SP ZOZ w K. obejmuje szereg

różnych, spełnionych świadczeń związanych z zatrudnieniem, w tym także składki na

ubezpieczenie społeczne i fundusz pracy należy wskazać, iż w tym zakresie, bez

względu na przyjętą konstrukcję prawną roszczenia regresowego, obowiązuje

dziesięcioletni termin przedawnienia (art. 24 ust. 4 oraz art. 32 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych tekst jednolity Dz. U. z 2007

r., Nr 11, poz. 74 ze zm.).

Z tych względów nie doszło do zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia

norm prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 118 k.c. w związku z art.

117 § 2 k.c. oraz art. 291 § 1 k.p. polegające na przyjęciu, że w rozpoznawanej sprawie

okres przedawnienia dochodzonego roszczenia wynosił dziesięć lat.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 518 § 1 pkt 1 k.c. oraz art. 513 § 1 k.c.

związku z art. 117 § 2 k.c. należy wskazać, że Sąd drugiej instancji oceniając

pozytywnie roszczenie powoda nie zastosował art. 518 § 1 pkt 1 k.c. jako jego podstawy

prawnej, co dodatkowo wzmacnia negatywną ocenę skargi kasacyjnej w tej części,

według której uchybienie Sądu miało polegać na niewłaściwym zastosowaniu

wymienionych norm prawa materialnego.

Uwzględniając wskazane wyżej okoliczności Sąd Najwyższy na podstawie art.

39814

k.p.c. oddalił skargę kasacyjną strony pozwanej.