IV CSK 9/08

Sygn. akt IV CSK 9/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSA Michał Kłos

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa Narodowego Funduszu Zdrowia przeciwko A. P. SA w W.

(poprzednio O. SA w W.)

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 18 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 czerwca 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania wraz z

rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód - Narodowy Fundusz Zdrowia domagał się zasądzenia od O. S.A.

(obecnie A. P. S.A.) w W. kwoty 8.924.956,85 z ustawowymi odsetkami. Żądanie

opierał na umowie z dnia 4 marca 2003 r., zawartej z pozwaną przez jego

poprzednika prawnego […] Regionalną Kasę Chorych, której przedmiotem było

przeniesienie na Kasę wierzytelności pozwanej wobec P. S.A., celem późniejszej

kompensaty wzajemnych zobowiązań. Twierdził, że na skutek złożenia przez

pozwaną nieprawdziwego oświadczenia o wymagalności zbywanych

wierzytelności nie mógł zrealizować celu dla którego zawarta została przedmiotowa

umowa. W następstwie zawinionego działania pozwanej poniósł szkodę w

wysokości kwoty zapłaconej z tytułu nabycia wierzytelności.

Wyrokiem z dnia 23 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił

powództwo, przyjmując za jego podstawę następujące ustalenia faktyczne.

Pomorska Regionalna Kasa Chorych, której powód jest następcą prawnym,

zawarła w dniu 4 marca 2003 r. z pozwaną umowę, na podstawie której Kasa

Chorych nabyła wierzytelność przysługującą pozwanej wobec P. S.A. na kwotę

10.499.949,23 zł za cenę 85% zbywanej wierzytelności. W umowie (§ 1) cedent

oświadczył, że wierzytelność jest wymagalna, ponieważ na podstawie art. 458 k.c.

wezwał dłużnika do zapłaty. Strony uzgodniły (§ 8 umowy), że w przypadku

zakwestionowania przez dłużnika bezsporności, wymagalności lub wysokości długu

cesjonariusz zwróci cedentowi przedmiot cesji w całości lub części

zakwestionowanej przez dłużnika wierzytelności. Pismem datowanym 4 marca

2003 r., przesłanym faksem P. S.A., pozwana wezwała tę Spółkę do zapłaty kwoty

10.956,433,53 zł, a nadto pismo to wysłała do P. S.A. w dniu 6 marca 2003 r. Z

kolei pismem z dnia 7 marca 2003 r. Kasa Chorych poinformowała P. S.A., że na

podstawie umowy z 4 marca 2003 r. stała się jej wierzycielem do kwoty

10.499.949,23 zł i w związku z tym zgłasza zarzut potrącenia tej wierzytelności z

wierzytelnościami przysługującymi P. S.A. wobec Kasy. W dniu 25 marca 2003 r. P.

S.A. wezwała powoda do zapłaty należności przysługujących jej w stosunku do

Kasy. Powód odmówił zapłaty powołując się na złożone wcześniej oświadczenie o

kompensacie wierzytelności. Wyrokiem z dnia 17 października 2004 r. Sąd

Okręgowy w G. zasądził od powoda na rzecz P. S.A. kwotę 4.523.331,25 zł z

3

ustawowymi odsetkami od dnia 10 lutego 2003 r. oraz odsetki ustawowe od kwoty

28.948, 34 zł od 3 do 10 lutego 2003 r. Apelacja powoda od tego wyroku została

oddalona. Nadto Sąd Apelacyjny w G. w sprawie [...] zasądził od powoda na rzecz

P. S.A. kwotę 5.538.103,11 zł z ustawowymi odsetkami. W sprawach tych ustalono,

że wprawdzie w dniu 7 marca 2003 r. powód złożył P. S.A. oświadczenie o

potrąceniu wierzytelności, jednak nie było ono skuteczne między innymi dlatego, że

wezwanie do zapłaty wystosowane przez pozwaną na podstawie art. 458 k.c. było

nieskuteczne. Powód uiścił na rzecz tej Spółki kwoty zasądzone prawomocnymi

wyrokami w w/w sprawach.

Sąd Okręgowy ocenił żądanie powoda jako nieuzasadnione. Wskazał, że

powód dochodził odszkodowania na podstawie art. 471 k.c., zarzucając nienależyte

wykonanie zobowiązania przez pozwaną na skutek złożenia nieprawdziwego

oświadczenia o wymagalności wierzytelności objętych umową cesji. Jednak bez

względu na skuteczność wezwania do zapłaty wystosowanego faksem w dniu

4 marca 2003 r., część wierzytelności objętych umową przelewu była wymagalna,

zgodnie z datami płatności widniejącymi na fakturach. Okoliczności tej,

podniesionej w odpowiedzi na pozew, powód nie zaprzeczył, zatem Sąd Okręgowy

uznał ją za przyznaną zgodnie z art. 230 k.p.c. Gdyby więc nawet hipotetycznie

założyć, że wyłączną przyczyną przegrania procesów przez powoda był brak

wymagalności wierzytelności zgłoszonych do potracenia, to argument ten nie mógł

by dotyczyć wszystkich wierzytelności, a powód nie wykazał jaka część z nich była

wymagalna zgodnie z terminami zapłaty na fakturach, a jaka stawała się

wymagalna na skutek wezwania, a w związku z tym jaka jest wysokość poniesionej

szkody. Za decydujące dla oddalenia powództwa uznał jednak Sąd Okręgowy

istnienie po stronie powoda uprawnienia z § 8 umowy cesji. Ponieważ powód mógł

skorzystać z tego uprawnienia i doprowadzić do stanu istniejącego przed umową

cesji, nie było - w ocenie Sądu - podstaw do przyjęcia, że przez zawinione działanie

pozwanej poniósł szkodę.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji powoda,

zmienił wyrok Sądu Okręgowego i uwzględnił powództwo.

Za decydujące dla oceny zasadności żądania powoda uznał Sąd Apelacyjny

zagadnienie skuteczności, skierowanego przez pozwaną do spółki P. S.A., żądania

4

spełnienia świadczenia w trybie art. 458 k.c. W kwestii tej powołał się na

uzasadnienie wyroków Sądu Apelacyjnego (we wcześniej wymienionych sprawach

o zapłatę), w których przyjęto że wezwanie to było nieskuteczne i stwierdził, że

„ustalenie” to podziela. Wskazał, że w sprawie brak jest dowodu, iż pismo pozwanej

z dnia 4 marca 2003 r. zostało w tym samym dniu doręczone osobom uprawnionym

do reprezentowania Spółki P., a tylko taki dowód skutkowałby uznaniem, że pismo

to wywarło w tym dniu skutek założony przez strony umowy przelewu

wierzytelności. Nie zostało też wykazane przez pozwaną, że doręczenie nastąpiło

przed podpisaniem umowy, a po przejściu wierzytelności pozwana nie była już

uprawniona do dokonania takiego wezwania. Pozwana zapewniając powoda (Kasę)

o dokonaniu wezwania w umowie zapewniła ją więc o okoliczności, która faktycznie

nie nastąpiła. W związku z tym uznał, że powódka wykazała istnienie winy

pozwanej w nienależytym wykonaniu umowy. Sąd Apelacyjny zgodził się ze

stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że część z przelanej wierzytelności była

wymagalna już przed 4 marca 2003 r., przyjął jednak, zgodnie ze stanowiskiem

powoda, że jego poprzednik prawny traktował wierzytelność całościowo, przyjmując

zapewnienie cedenta, że cała wierzytelność jest wymagalna. Wskazał, że w świetle

art. 65 k.c. dopuszczalne jest przyjęcie, że takie właśnie rozumienie treści umowy,

było zgodnym zamiarem stron, za czym przemawia treść § 1 pkt 1 i 2 umowy.

Pozwana jako cedent oświadczyła bowiem, że wezwała Spółkę P. do zapłaty całej

zbywanej kwoty wierzytelności posiadanej w stosunku do tej Spółki bez rozbicia na

jej część już wymagalną i wymagalną dopiero po skutecznym wezwaniu w trybie

art. 458 k.c. W ocenie Sądu Apelacyjnego powoduje to, iż powód był uprawniony,

by domagać się od pozwanej całej kwoty, którą zapłacił jego poprzednik w związku

z zawarciem umowy cesji wierzytelności. W konsekwencji przyjął, że powód poniósł

szkodę polegającą na zapłacie kwoty odpowiadającej 85% nabytej wierzytelności,

bez możliwości potrącenia tej wierzytelności z wierzytelnością posiadaną wobec P.

S.A., która jest ściśle związana z nienależytym wykonaniem przedmiotowej umowy

przez pozwaną. Między działaniem pozwanej, a szkodą powoda istnieje adekwatny

związek przyczynowy, albowiem gdyby pozwana prawidłowo wezwała swojego

dłużnika do zapłaty, to niemożna by jej zarzucić nienależytego wykonania

przyjętego zobowiązania.

5

Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenie Sądu Apelacyjnego w sprawie

[...], że w dniu 6 marca 2003 r. P. S.A. przelała wierzytelność wobec powoda na P.

HM sp. z o.o., zawiadamiając poprzednika prawnego powoda o przelewie faksem

przesłanym w godzinach rannych dnia 7 marca 2003 r. Powód natomiast przesłał

do P. S.A. oświadczenie o potrąceniu wierzytelności nabytych od pozwanego

z wierzytelnościami P. S.A. wobec powoda w dniu 7 marca 2003 r. w godzinach

popołudniowych. W dniu 18 marca 2003 r. nastąpił zwrotny przelew wierzytelności

między P. S.A. a P. HM sp. z o.o. Było to po otwarciu postępowania układowego P.

SA. Rozważając na tle tych faktów kwestię ewentualnego przyczynienia się

powoda do powstania szkody uznał, że mimo, złożenia przez powoda

oświadczenia o potraceniu już po zawiadomieniu go o dokonanym przez Spółkę P.

S.A. przelewie wierzytelności służącej jej wobec powoda, okoliczność ta nie miała

znaczenia dla powstania szkody, ponieważ gdyby nawet powód złożył

oświadczenie o potrąceniu wobec P. HM sp. z o.o., to potrącenie nie mogło

nastąpić, albowiem wierzytelność powoda przedstawiona do potrącenia stała się

wymagalna później, niż wierzytelność przelana na P. HM sp. z o.o. W sprawie nie

może mieć zastosowania art. 513 § 2 zd. 1 k.c. Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie

uzasadniało także oddalenia powództwa nieskorzystanie przez powoda z

uprawienia wynikającego z § 8 umowy przelewu. Fakt, iż pozwana nie przystąpiła

do żadnej z toczących się spraw w charakterze interwenienta ubocznego, czyni

bowiem wątpliwym jej twierdzenie, że powód winien był zwrócić się do niej z

żądaniem częściowego zwrotnego przelania wierzytelności, tym bardziej, że ze

stanowiska pozwanej nie wynika, czy żądanie by uwzględniła. Nie było też

przeszkód, by pozwana zaproponowała powodowi ugodowe załatwienie niniejszego

sporu.

W skardze kasacyjnej, zaskarżającej wyrok Sądu Apelacyjnego w części

uwzględniającej powództwo i zasądzającej koszty postępowania (pkt II a, II c i IV)

wniesionej przez następcę prawnego O. S.A. – A. P. S.A. skarżąca Spółka

zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynika

sprawy tj. art. 382 k.p.c. w zw. z art. 235 i 391 k.p.c. polegające na nie dokonaniu

przez Sąd Apelacyjny własnych ustaleń w przedmiocie skutków wezwania do

zapłaty wystosowanego przez pozwanego na podstawie art. 458 k.c. do P. S.A. w

6

dniu 4 marca 2003 r. oraz w przedmiocie skuteczności oświadczenia o potraceniu

złożonego w dniu 7 marca 2003 r., przez powoda spółce P. i przyjęciu w tym

zakresie za podstawę rozstrzygnięcia ustaleń dokonanych w postępowaniach w

sprawach [...] i [...] SA w G. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego

podniosła zarzut naruszenia art. 458 k.c. poprzez jego błędną wykładnie i

niewłaściwe zastosowanie, przez przyjęcie, że w sytuacji, o której mowa w tym

przepisie tj. w razie niewypłacalności dłużnika, względnie w przypadku znacznego

zmniejszenia zabezpieczenia wierzytelności wskutek okoliczności, za które dłużnik

ponosi odpowiedzialność, roszczenie wierzyciela nie staje się wymagalne z mocy

prawa z chwilą zaistnienia tych przesłanek, lecz dopiero po wezwaniu dłużnika do

spełnienia świadczenia, a zatem, aby wierzytelność pozwanego będąca

przedmiotem przelewu na podstawie umowy z dnia 4 marca 2003 r. stała się

wymagalna i mogła być przedstawiona do potracenia pozwana zobowiązana była

wezwać P. S.A. do spełnienia świadczenia. Nadto zarzucała naruszenie art. 471

k.c. w zw. z art. 458 i 498 oraz art. 499 k.c., art. 498 i 499 k.c. w zw. z art. 458 k.c.,

art. 60 k.c. i art. 61 k.c. w zw. z art. 6 k.c., art. 65 § 2 k.c., art. 361 k.c. w zw. z art.

471 k.c. i art. 498 oraz 499 k.c., art. 362 w zw. z art. 513 § 2 k.c.

We wnioskach skargi Spółka domagała się uchylenia wyroku Sądu

Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazania sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania

kasacyjnego lub jego uchylenia i orzeczenia co do istoty sprawy poprzez oddalenie

powództwa w całości i zasądzenie kosztów procesu oraz orzeczenie o zwrocie

spełnionego przez pozwanego świadczenia zasądzonego na rzecz powoda

zaskarżonym wyrokiem przez zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kwoty

7.473.896, 46 zł z ustawowymi odsetkami.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie jest usprawiedliwiona przytoczona w skardze kasacyjnej podstawa

naruszenia przepisów postępowania. Ocena skuteczności oświadczania powoda

o potrąceniu, tak jak i stanowiąca jej podstawę ocena skuteczności wezwania do

zapłaty wystosowanego przez pozwaną na podstawie art. 458 k.c. do spółki

PHARMAG stanowią element oceny prawnej, a nie element ustalenia podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia, jak błędnie określił je Sąd Apelacyjny stwierdzając, że

7

podziela ustalenia dokonane w tym zakresie przez Sąd Apelacyjny

w powoływanych uprzednio wyrokach. Ocena ta nie może być więc kwestionowana

w oparciu o odnoszące się do ustaleń faktycznych zarzuty procesowe

Zasadne są natomiast zarzuty podnoszone w ramach pierwszej ustawowej

podstawy zaskarżenia, pośród których zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia

ma zarzut naruszenia art. 458 k.c. W związku z jego błędną wykładnią doszło

bowiem także do naruszenia przez Sąd Apelacyjny kolejnych objętych tą podstawą

przepisów art. 471 k.c., 498 i 499 k.c., 361, 362 i 513 § 2.

Przepis art. 458 k.c., wprowadzając wyjątek od zasad określających termin

wymagalności, chroni wierzyciela w sytuacji gdy spełnienie świadczenia przez

dłużnika jest zagrożone. Zgodnie z jego treścią, jeżeli dłużnik stał się

niewypłacalny, albo jeśli wskutek okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność,

zabezpieczenie wierzytelności uległo zmniejszeniu, wierzyciel może żądać

spełnienia świadczenia bez względu na zastrzeżony termin. Natychmiastowa

wykonalność wierzytelności w warunkach określonych w art. 458 k.c. następuje

z mocy prawa z chwilą zaistnienia stanu w nim opisanego, bez potrzeby

dokonywania jakichkolwiek czynności przez wierzyciela, w szczególności bez

potrzeby wzywania dłużnika do spełnienia świadczenia. Z tą też chwilą staje się

możliwe potrącenie. Ocena, że dłużnik jest niewypłacalny należy do wierzyciela,

który składa oświadczenie o potrąceniu. W razie sporu o jego skuteczność

wierzyciela obciąża ciężar dowodu, że zachodziły określone ustawą przesłanki

potracenia, w tym wymagalność jego wierzytelności będąca następstwem

okoliczności, które określa art. 458 k.c.

Okoliczności te nie były przedmiotem ustaleń jak i rozważań Sądu

Apelacyjnego, który poprzestał w tym względzie na odnotowaniu w motywach

zaskarżonego wyroku faktu otwarcia wobec P. S.A. postępowania układowego

(według twierdzeń skarżącej na skutek jej podania z dnia 27 lutego 2003 r.). Sąd

Apelacyjny skoncentrował się bowiem na zagadnieniu skuteczności wezwania do

zapłaty skierowanego przez pozwanego do P. S. A., wiążąc z nim wymagalność

wierzytelności zgłoszonej do potracenia przez powoda. Będący następstwem tego

brak ustaleń faktycznych, które pozwoliłyby ocenić istnienie przesłanek do

zastosowania art. 458 k.c., nie pozwala zarazem zaakceptować wyrażonej w

8

zaskarżonym wyroku oceny odnośnie do zastosowania w sprawie przepisów art.

471, 498, 499, 361 i 362, 513 § 2 k.c., opartej na założeniu braku wymagalności

przedstawionej do potrącenia przez powoda wierzytelności, z uwagi na

bezskuteczność wystosowanego przez pozwanego wezwania do zapłaty.

Rację ma również skarżący, gdy zarzucając naruszenie art. 61 w zw. z art. 6

k.c. i podnosi, iż art. 61 k.c. nie wymaga – jak przyjął to Sąd Apelacyjny - aby

adresat oświadczenia woli rzeczywiście zapoznał się z jego treścią. Oświadczenie

woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej

w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Jednak sam wydruk kontrolny

potwierdzający wysłanie faksu z potwierdzeniem odebrania go przez adresata, nie

jest dowodem pewnym, lecz tylko dowodem prima facie, że odbiorca mógł

zapoznać się z zawartym w jego treści oświadczeniem woli. Dowód pewny stanowi

natomiast potwierdzona przez odbiorcę kopia faksu.

Jako pozbawiony doniosłości prawnej, w przedstawionym stanie rzeczy,

ocenić należy zarzut naruszenia art. 65 k.c.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.,

uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w zakresie, który objęty był zaskarżeniem (pkt

II a, II c i IV) i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

eb