III CSK 323/07

Sygn. akt III CSK 323/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w M.

przeciwko A. M. i Z. N.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 2 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24 kwietnia 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w M. wniósł o zasądzenie

kwoty 973.601,19 złotych z odsetkami ustawowymi solidarnie od pozwanych A. M. i Z.

M. wspólników spółki cywilnej P.(...) realizujących na rzecz powoda prace

modernizacyjne systemu energetycznego szpitala. Dochodzona kwota obejmowała

2

876.601,41 złotych nienależnego świadczenia w związku z odstąpieniem ex tunc od

umowy na podstawie art. 635 k.c. zaś pozostałą część obejmowała odszkodowanie

odpowiadające kosztom doprowadzenia do sprawności technicznej kotłowni.

Pozwani wnosili o oddalenie powództwa zarzucając bezpodstawne odstąpienie od

umowy przez powoda.

Wyrokiem z dnia 28 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy w K. uwzględnił powództwo

do kwoty 429.089 złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 3 stycznia 2005 r. i oddalił

dalej idące żądania powoda.

Pozwani wnieśli apelację od wyroku Sądu Okręgowego uwzględniającego

powództwo. Zarzucili w niej naruszenie prawa materialnego tj. art. 65 k.c. w związku z

art. 750 k.c. przez uznanie, ze zawarta pomiędzy stronami umowa jest umową o

świadczenie usług, podczas gdy umowa ta ma charakter umowy rezultatu. Poza tym,

zdaniem skarżących, Sąd naruszył art. 233, 47912

k.p.c. a także art. 321 § 1 k.p.c. przez

orzeczenie ponad żądanie zgłoszone przez stronę powodową.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2007 r. oddalił w całości apelację

pozwanych podzielając w całości ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy.

Według nich strony wraz ze spółką A.(...) Spółką Akcyjną zaciągnęły - jako konsorcjum -

wspólne zobowiązanie przebudowy systemu grzewczego szpitala. Umowa miała zostać

wykonana w ciągu pięciu lat. W tym czasie wykonawcy mieli zatrudniać pracowników

obsługujących system energetyczny. Do ich obowiązków należało także zarządzanie i

eksploatacja kotłowni. Środki na modernizację odpowiadające dotychczasowym

kosztom użytkowania instalacji grzewczej miała sukcesywnie przekazywać strona

powodowa a obowiązkiem wykonawców było inwestowanie w modernizację 80%

środków z uzyskiwanych wpłat a także przedstawienie szczegółowego zakresu prac i ich

harmonogramu. Jako bezsporne przyjął Sąd Okręgowy, iż w następstwie oświadczenia

strony powodowej o odstąpieniu od umowy oraz w wyniku działań, które uniemożliwiły

wykonawcom wstęp na teren szpitala, pozwani od września 2003 r. zostali pozbawieni

możliwości wykonywania umowy.

Pomimo przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego Sąd Okręgowy uznał, że dowody

przedstawione przez pozwanych nie zawierają dostatecznych informacji, które

pozwoliłyby na ustalenie faktycznie zrealizowanych prac.

Sąd Okręgowy zakwalifikował powództwo, co do kwoty 876.601,41 złotych jako

roszczenie o zwrot wydatków nie znajdujących usprawiedliwienia w świetle celu umowy,

oparte na odpowiednim stosowaniu art. 742 k.c. a w pozostałej części było to, zdaniem

3

sądu, odszkodowawcze roszczenie deliktowe. Pomimo, iż strony nazwały umowę ich

łączącą jako umowę o dzieło , to jednak powierzenie zarządzania kotłownią na okres lat

pięciu nakazuje stosować do umowy stron odpowiednio przepisy o zleceniu (art. 750

k.c.). Pozwani, którzy jako wspólnicy spółki cywilnej P.(...) przyjęli na siebie

zobowiązania świadczenia usług stronie powodowej wraz ze spółką akcyjną A.(...), są

na podstawie art. 745 k.c. odpowiedzialni solidarnie wobec zamawiającego i ich obciążał

dowód, że zaliczki uzyskane na podstawie art. 743 k.c. zostały wykorzystane w

granicach potrzeb wynikających z umowy. Sąd Okręgowy ocenił jako usprawiedliwione

wydatki w łącznej sumie 2.542.210 złotych a ponieważ pozwani otrzymali za

pośrednictwem A.(...) wypłaty na modernizację szpitala w wysokości 2.971.299 złotych,

należne powodowi świadczenie, stanowiące różnicę między tymi kwotami - wyniosło

429.089 złotych.

Sąd Apelacyjny przychylił się do oceny, że łącząca strony umowa ma charakter umowy

nienazwanej, do której na podstawie art. 750 k.c. mają zastosowanie przepisy o

zleceniu. Według Sądu, modernizacja kotłowni była tylko jednym z elementów szerszej

współpracy pomiędzy stronami i stanowiła tylko część składową umowy o zarządzanie

kotłownią. Oświadczenie powoda o odstąpieniu od umowy zostało zakwalifikowane jako

odstąpienie od umowy na podstawie przepisów kodeksu cywilnego o wykonaniu i

skutkach niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. Zgodnie z art. 494 k.c. -

jedynym powołanym w pisemnych motywach przepisem regulującym kwestie

odstąpienia od umowy - strona, która odstępuje od umowy wzajemnej obowiązana

zwrócić drugiej stronie wszystko to, co otrzymała od niej na mocy umowy; może żądać

nie tylko zwrotu tego, co otrzymała, lecz również naprawienia szkody wynikłej z

niewykonania zobowiązania. W ocenie Sądu Apelacyjnego słusznie w niższej instancji

zostało przyjęte na skutek postawy pozwanych, że poniesione przez nich wydatki, to

jedynie te, które zostały uznane przez stronę powodową. Dlatego, zdaniem Sądu

Apelacyjnego, nie mógł być uwzględniony zarzut naruszenia zarówno art. 233 k.p.c. jak i

art. 321 § 1 k.p.c.

Pozwani wnieśli skargę kasacyjną od prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego

opartą na obu podstawach wskazanych w art. 3983

§ 3 k.p.c.

Zdaniem skarżących, błędna wykładnia i niewłaściwe zastosowanie norm prawa

materialnego tj. art. 491 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 494 k.c. wyraża się uznaniem, że

wystąpiły przesłanki do odstąpienia od umowy określone w tych przepisach, oraz że

4

przy odstąpieniu od umowy w zakresie świadczeń częściowych uprawnione jest żądanie

zwrotu świadczeń już spełnionych.

Uchybienia w ramach naruszenia przepisów postępowania odnosiły się do treści

art. 278 § 1 k.p.c. i uznania, że udowodnienie części okoliczności może nastąpić

wyłącznie przez przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. Naruszenie art. 321 § 1

k.p.c. polegać miało na nieuwzględnieniu opartego na jego treści zarzutu pozwanych,

orzeczenia przez Sąd pierwszej instancji ponad żądanie pozwu ograniczone do kwoty

307.243,43 złotych. W końcu skarżący zarzucili, że Sąd drugiej instancji z naruszeniem

art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. nie rozważył i nie

omówił w uzasadnieniu wyroku, z jakich przyczyn odmówił zasadności podniesionemu

zarzutowi naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. a nadto nie uzasadnił określenia podstawy

prawnej, na której oparł stanowisko, ze doszło do skutecznego odstąpienia od umowy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy ocenić zarzuty dotyczące naruszenia przepisów

postępowania. Od respektowania przez Sąd drugiej instancji wyznaczonych przez

przepisy procesowe reguł postępowania zależy możliwość szerszej oceny zasadności

zaskarżonego wyroku zwłaszcza, iż w rozpoznawanej sprawie postawiono zarzuty

dotyczące istotnych braków uzasadnienia.

Z treści art. 398 1

§ 1 k.p.c. wynika jednoznacznie, iż skarga kasacyjna przysługuje od

prawomocnych wyroków lub wskazanych w tej normie postanowień kończących

postępowanie w sprawie. Oznacza to, że w skardze kasacyjnej mogą być podnoszone

zarzuty przeciwko postępowaniu w sądzie drugiej instancji, chyba że chodzi o takie

naruszenie prawa w dotychczasowym postępowaniu, które Sąd w każdej instancji musi

brać pod uwagę z urzędu.

Oceniając w ten sposób skierowany do Sądu drugiej instancji zarzut naruszenia art. 278

§ 1 k.p.c. można jedynie zgodzić się z towarzyszącym mu teoretycznym wywodem, co

do przesłanek warunkujących konieczność skorzystania z opinii osób posiadających

specjalne wiadomości w zakresie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia, a do takich

bez wątpienia nie należy zsumowanie wydatków dotyczących zużytego gazu,

zamieszczonych na fakturach VAT. Rzecz jednak w tym, że Sąd drugiej instancji

wymienionego przepisu nie zastosował a żadna ze stron nie zgłosiła w tym zakresie

dalszych wniosków. Jako jedyne usprawiedliwienie przyjęcia przez Sąd drugiej instancji

wydatków uznanych przez stronę powodową wskazano niewypełnienie przez stronę

pozwaną obowiązku udowodnienia wysokości i celów poniesionych wydatków.

5

Wskazuje to na zastosowanie konsekwencji wynikających z ciężaru udowodnienia faktu,

z którego strona wywodzi skutki prawne (art. 6 k.c.) – w tym przypadku – w postaci

obowiązku rozliczenia się przez powódkę z wydatków poniesionych przez pozwanych.

Słusznie podnosi się w skardze kasacyjnej, że powód sprecyzował ostatecznie

żądanie do wysokości 307.243,43 złotych, przy czym jako faktyczną podstawę tak

określonego roszczenia wskazał rozliczenie w związku z odstąpieniem od umowy,

sprowadzające się do dochodzenia różnicy pomiędzy sumą płatności strony powodowej

a kosztami faktycznie poniesionymi przez pozwanych wynoszącej 149.058,49 złotych

zaś pozostała część roszczenia obejmowała odszkodowanie związane z demontażem

urządzeń kotłowni i niewłaściwą eksploatacją kotłowni. Do chwili zamknięcia rozprawy w

pierwszej instancji strona powodowa nie zmieniła stanowiska w tym zakresie. Taką kwotę

wraz z odsetkami wskazał w piśmie procesowym z dnia 14 marca 2005 r. i do tego pisma

nawiązał powodowy SP ZOZ M. w piśmie procesowym z dnia 11 października 2006 r.

W związku z kolejnym zarzutem skargi kasacyjnej należy podnieść, że Sąd drugiej

instancji, pomimo wyraźnie postawionego w apelacji zarzutu, wbrew treści art. 378 § 1 k.p.c.,

nie odniósł się do tej kwestii w taki sposób, który umożliwiałby poddanie kontroli kasacyjnej

postępowania odwoławczego w tym zakresie. Tych wymagań nie spełnia ogólna i

enigmatyczna ocena, że przedstawione w apelacji twierdzenia pozwanych nie znajdują

oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym albo też, że ścisłe określenie kwot

wydatkowanych przez pozwanych było niemożliwe. Na tej podstawie nie można ustalić jakie

znaczenie nadał Sąd drugiej instancji wymienionemu oświadczeniu procesowemu strony

powodowej w kontekście wypełnienia przesłanek skutecznego cofnięcia pozwu, określonych

w art. 203 k.p.c. jak i w kontekście ograniczenia i zróżnicowania podstawy faktycznej żądania.

Tym samym nie jest możliwa ocena, czy doszło do zarzucanego w skardze kasacyjnej

naruszenia art. 321 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyrażał zapatrywanie, zgodnie z którym sporządzenie

uzasadnienia w sposób nie w pełni odpowiadający stawianym mu wymaganiom może

stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacji wtedy, gdy przedstawione w nim motywy nie

pozwalają na przeprowadzenie kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia. Jedynie

bowiem w takim wypadku uchybienie art. 328 § 2 może być – w świetle art. 3931

pkt 2 k.p.c. -

uznane za mogące mieć wpływ na wynik sprawy (por. postanowienie SN z dnia 5 kwietnia

2002 r., II CKN 1368/00, niepubl.; wyrok SN z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, niepubl.;

wyrok SN z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 1862/00, niepubl.). Stanowisko to zachowało

6

walor aktualności także pod rządem art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. i znajduje zastosowanie wobec

uzasadnienia kwestionowanego wyroku.

Tych samych wymagań, przewidzianych w art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1

k.p.c. nie spełnia uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w zakresie określenia podstawy

prawnej skutecznego odstąpienia od umowy przez stronę pozwaną, co trafnie zarzuca się

w skardze kasacyjnej. Oświadczenie o odstąpieniu od umowy ma charakter kształtujący

prawo. Jest to, podobnie jak wypowiedzenie, jeden ze sposobów rozwiązania umowy.

Może mieć podstawą umowną lub ustawową. Przy braku odpowiednich postanowień

umowy, złożenie skutecznego oświadczenia o odstąpieniu od umowy zależy od

wypełnienia ustawowych wymagań przewidzianych w przepisach szczególnych

dotyczących określonych umów nazwanych (zob. m.in. art. 635 k.c., art. 637 § 2 k.c.,

art. 644 k.c., art. 656 k.c.) albo też w ogólnej regulacji obejmującej wykonanie i skutki

niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. W Dziale III. tytułu VII, Księgi trzeciej

kodeksu cywilnego odstąpienie od umowy zostało uregulowane w kilku przepisach (art.

491 § 1 i 2 k.c., art. 492 k.c., art. 493 § 1 i 2 k.c., art. 495 § 1 i 2 k.c.). W związku z

otwartą – z podanych wyżej przyczyn - kwestią zakresu żądania pozwu i jego podstawy

faktycznej i prawnej rozstrzygnięcie, czy doszło do skutecznego odstąpienia od umowy i

na jakiej podstawie, ma istotne znaczenie dla wzajemnych rozliczeń stron.

Według art. 494 k.c. skuteczne odstąpienie od umowy uprawnia stronę do

żądania nie tylko zwrotu tego, co świadczyła ale także do żądania naprawienia szkody

wynikłej z niewykonania zobowiązania. Jest to ustawowa konsekwencja skutecznego

odstąpienia od umowy, którą zastosował Sąd Apelacyjny przyjmując, bez bliższego

uzasadnienia, że powód skutecznie odstąpił od umowy na podstawie przepisów o

wykonaniu i skutkach niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych

Przytoczenie w pisemnych motywach jedynie art. 494 k.c., bez wskazania i analizy

podstawy prawnej odstąpienia od umowy przez stronę powodową, stawia jako

bezzasadny zawarty w skardze kasacyjnej zarzut błędnej wykładni i niewłaściwego

zastosowania art. 491 § 1 lub 2 k.c.

Z tych względów należało na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylić zaskarżone

orzeczenie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.