I UK 370/07

Sygn. akt I UK 370/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z odwołania A. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w K.

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 maja 2008 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 czerwca 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Pomiędzy A. M. a Zakładem Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K.

wskutek odwołania wnioskodawcy toczyło się przed Sądem Okręgowym w K.

postępowanie w sprawie o przyznanie renty stałej z tytułu całkowitej niezdolności

2

do pracy, zamiast przyznanej decyzją z dnia 2 listopada 2000 r. renty okresowej od

1 października 2000 r. do 30 czerwca 2001 r.. W tej sprawie, Sąd Okręgowy,

dysponując materiałem dowodowym w postaci opinii biegłych sądowych lekarzy

specjalistów kardiologa i nefrologa, stwierdził, że schorzenia wnioskodawcy

wywołane przebytym zabiegiem usunięcia nerki nie uzasadniają przyznania prawa

do renty stałej. W konsekwencji, wyrokiem z dnia 7 marca 2002 r. Sąd Okręgowy

oddalił odwołanie, a apelacja ubezpieczonego została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 6 marca 2003 r. Ubezpieczony w dniu 20 kwietnia 2004 r.

złożył skargę o wznowienie tego postępowania, którą Sąd Okręgowy odrzucił

postanowieniem z dnia 1 października 2004 r., a zażalenie ubezpieczonego zostało

oddalone postanowieniem Sądu Apelacyjnego z dnia 12 stycznia 2005 r.

W dniu 18 maja 2001 r. ubezpieczony złożył kolejny wniosek i decyzją

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. z dnia 15 lipca 2003 r. odmówiono

mu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Wyrokiem z dnia 23 czerwca

2005 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. oddalił

odwołanie ubezpieczonego od tej decyzji. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca

ma wykształcenie średnie, prowadził działalność gospodarczą jako lakiernik, a w

okresie od 28 listopada 1998 r. do 30 czerwca 2001 r. pobierał rentę z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy. W oparciu o opinię biegłych sądowych lekarzy

specjalistów z zakresu chorób wewnętrznych i zawodowych oraz nefrologa Sąd

Okręgowy ustalił, że wnioskodawca cierpi na stan po usunięciu lewej nerki z

powodu guza nowotworowego z przerzutami do wątroby i lewego płuca, obecnie

leczonego chemioterapią oraz na cukrzycę typu II i otyłość, a schorzenia te

powodują, że należy go uznać za częściowo niezdolnego do pracy w okresie od 1

lipca 2001 r. do 30 maja 2003 r. (czyli od daty zaprzestania pobierania renty

okresowej do momentu "wznowy" choroby nowotworowej), a także za całkowicie

niezdolnego do pracy w okresie od 1 czerwca 2003 r. (gdy zostały

udokumentowane przerzuty w chorobie nowotworowej) do 31 maja 2005 r. Biegli

wskazali, że w prowadzonej poprzednio sprawie (VII U …/01) nie dysponowali

dowodami "wznowy" procesu nowotworowego, jednak "w orzekaniu o wyzdrowieniu

z choroby nowotworowej obowiązuje pięcioletni okres braku wznowy procesu".

Wobec zaistniałych wątpliwości co do stanu zdrowia wnioskodawcy Sąd Okręgowy

3

dopuścił dowód z opinii Zakładu Medycyny Sądowej w K., z której wynika, że w

okresie od lipca 2001 r. do maja 2003 r. był on częściowo niezdolny do pracy, a od

czerwca 2003 r. do chwili obecnej jest niezdolny do pracy całkowicie.

Sąd Okręgowy wywiódł, że wskutek wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 6

marca 2003 r. (w poprzedniej sprawie) zostało prawomocnie oddalone odwołanie

od decyzji ZUS odmawiającej wnioskodawcy renty stałej. W ocenie Sądu pierwszej

instancji, w tym zakresie wystąpiła powaga rzeczy osądzonej w rozumieniu art. 199

§ 1 pkt 2 k.p.c. Tym niemniej, Sąd Okręgowy nie odrzucił odwołania, lecz je oddalił,

gdyż jego częściowe odrzucenie "nie miałoby w sprawie zasadniczego znaczenia".

Jednocześnie Sąd Okręgowy wskazał, że ustalenie momentu powstania kolejnej

niezdolności wnioskodawcy do pracy daje podstawę do przyjęcia, iż nie został

zachowany okres 18 miesięcy między ustaniem niezdolności do pracy, a

powstaniem kolejnej niezdolności, określony w art. 61 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Do ubezpieczonego nie ma

zastosowania art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wyłączający

stosowanie art. 57 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, gdyż ma on 19 lat, 7 miesięcy i 28 dni

udokumentowanego stażu pracy.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 21

czerwca 2006 r., w uwzględnieniu apelacji ubezpieczonego zmienił wyrok Sądu

Okręgowego oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że

przyznał mu rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy od dnia 1 lipca 2001 r.

do dnia 31 maja 2003 r. oraz z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od dnia 1

czerwca 2003 r. do dnia 31 maja 2006 r. Sąd drugiej instancji uznał, że oddalenie

prawomocnym wyrokiem odwołania od decyzji przyznającej prawo do okresowej

renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w poprzednim postępowaniu (VII U

981/01) oznacza, iż według stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy

(art. 316 § 1 k.p.c.) nie były spełnione warunki z art. 59 ust. 1 pkt 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, uprawniające do przyznania renty stałej, o którą

ubiegał się wnioskodawca. Z tego względu ten prawomocny wyrok nie "zamykał

wnioskodawcy drogi do ponownego złożenia wniosku o to świadczenie". Organ

rentowy prawidłowo potraktował złożony przez ubezpieczonego wniosek z dnia 15

4

lipca 2003 r. jako nowy wniosek i skierował go na badanie lekarskie. Zdaniem Sądu

odwoławczego, Sąd Okręgowy nietrafnie powołał się na art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.,

gdyż postępowanie "nie zmierzało do obalenia ustaleń prawomocnego wyroku",

lecz miało na celu ustalenie spełnienia przez wnioskodawcę warunków do

przyznania świadczenia po złożeniu nowego wniosku. Z tego względu sprawa

"dotyczy innej materii" niż przedmiot postępowania zakończonego prawomocnym

wyrokiem. W przypadku wnioskodawcy proces nowotworowy trwa w sposób ciągły

od 1997 r., przy czym w okresie od lipca 2001 r. do maja 2003 r. wnioskodawca był

częściowo niezdolny do pracy, a od czerwca 2003 r. do chwili obecnej jest on

całkowicie niezdolny do pracy. Wnioskodawca spełnia więc warunki do przyznania

mu renty na dalszy okres, a wstrzymanie renty było bezzasadne, gdyż nastąpiło w

okresie nieprzerwanego stanu niezdolności ubezpieczonego do pracy.

Wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy zaskarżył w całości skargą

kasacyjną, zarzucając nieważność postępowania, naruszenie art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c. przez jego niezastosowanie i błędne uznanie przez Sąd Apelacyjny, iż w

sprawie nie występuje powaga rzeczy osądzonej, podczas gdy "o to samo

roszczenie między tymi samymi stronami sprawa została już prawomocnie

osądzona". Ponadto skarżący zarzucił naruszenie art. 233 k.p.c. przez

przekroczenie zasady swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego i

"oparcie wyroku Sądu Apelacyjnego o mało wiarygodną opinię Zakładu Medycyny

Sądowej CM UJ w K. co miało wpływ na wynik sprawy". W uzasadnieniu skargi

kasacyjnej organ rentowy wywiódł w szczególności, że poprzedni prawomocny

wyrok oddalający odwołanie wnioskodawcy, w którym "ustalono brak inwalidztwa",

ma powagę rzeczy osądzonej. Zatem odwołanie od kolejnej decyzji organu

rentowego, wydanej "w tym samym stanie faktycznym", podlegać powinno

odrzuceniu z mocy art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. W ocenie organu rentowego, odwołujący

się zaskarżył poprzednio decyzję o przyznaniu okresowej renty z tytułu całkowitej

niezdolności do pracy i dążył do "jej wydłużenia" (nawet na stałe). Jednakże w

poprzednim, prawomocnie zakończonym postępowaniu sądowym ustalono brak

niezdolności do pracy ubezpieczonego poza okresem wskazanym w decyzji i

oddalono ostatecznie jego odwołanie, co wytworzyło "stan powagi rzeczy

osądzonej co do stopnia niezdolności do pracy odwołującego się w marcu 2003 r.".

5

Dlatego nie mogło to być przedmiotem sporu w obecnym postępowaniu sądowym i

dlatego doszło do nieważności postępowania w rozumieniu art. 379 pkt 3 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że kontroli kasacyjnej nie może

zostać poddany zarzut naruszenia art. 233 k.p.c., gdyż przepis ten dotyczy sposobu

oceny dowodów, a z mocy art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą

być zarzuty dotyczące ustalania faktów lub oceny dowodów (por. np. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006 nr 4,

poz. 76).

Przy analizie zarzutu naruszenia art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., należy odwołać się

do treści art. 366 k.p.c., zgodnie z którym wyrok prawomocny ma powagę rzeczy

osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot

rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Jest poza sporem,

że organ rentowy decyzją z dnia 2 listopada 2000 r. przyznał ubezpieczonemu

rentę okresową z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od dnia 1 października

2000 r. do dnia 30 czerwca 2001 r., a ubezpieczony w odwołaniu od tej decyzji

domagał się przyznania mu renty stałej. Jego odwołanie zostało prawomocnie

oddalone. Z tego względu należy stwierdzić, że postępowanie sądowe dotyczące

tej decyzji zostało prawomocnie zakończone, a objęty nią okres (od dnia 1

października 2000 r. do dnia 30 czerwca 2001 r.) i charakter przysługującego w tym

czasie świadczenia (renta okresowa) jest objęty powagą rzeczy osądzonej.

Jednakże wnioskodawca złożył nowy wniosek o przyznanie świadczenia rentowego

na stałe na następny okres, a organ rentowy wydał nową decyzję (odmowną), od

której ubezpieczony wniósł odwołanie do Sądu Okręgowego. Chociaż obecne

postępowanie toczyło się między tymi samymi stronami co poprzednie, to

przedmiot rozstrzygnięcia w nich (to co w związku z podstawą sporu stanowiło

przedmiot rozstrzygnięcia według art. 366 k.p.c.) był inny (na co trafnie zwrócił

uwagę Sąd Apelacyjny). Wynika to przede wszystkim z tego, że przedmiotem

rozstrzygnięcia w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych (inaczej niż w

"zwykłych" sprawach cywilnych) jest kontrola (konkretnej) decyzji organu

rentowego. Przedmiot wyrokowania wyznacza więc decyzja organu rentowego, a

wydanie nowej decyzji (nawet w sprawie dotyczącej prawa do tego samego

6

świadczenia) powoduje możliwość wniesienia od niej odwołania, które inicjuje przed

sądem nową sprawę podlegającą merytorycznemu rozpoznaniu.

W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że wyrok w sprawie z zakresu

ubezpieczeń społecznych nie ma powagi rzeczy osądzonej, jeśli dotyczy odmowy

przyznania świadczenia z ubezpieczenia społecznego, a po jego uprawomocnieniu

się organ rentowy wydał nową decyzję, opartą na nowych dowodach mających

wpływ na ujawnienie rzeczywistego stanu faktycznego i jego prawidłową ocenę,

gdyż wydanie nowej decyzji uprawnia ubezpieczonego do złożenia od niej

odwołania i zobowiązuje sąd do sprawdzenia jej prawidłowości (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 1984 r., III URN 131/83, OSNCP 1984 nr 10,

poz. 177). Podobnie w wyroku z dnia 8 lipca 2005 r., I UK 11/05 (OSNP 2006 nr 5-

6, poz. 98) Sąd Najwyższy przyjął, że w odniesieniu do stosunków ubezpieczenia

społecznego powaga rzeczy osądzonej ma walor szczególny, który ogranicza w

istocie jej praktyczne znaczenie. Choć rozstrzygnięcia sądowe w tych sprawach

ustalają treść łączącego strony stosunku prawnego w chwili wyrokowania, to nowe

zdarzenia zachodzące po uprawomocnieniu się orzeczenia mogą spowodować

przekształcenie treści praw i obowiązków stron stosunku ubezpieczenia

społecznego, gdyż nie jest wykluczone spełnienie się lub upadek przesłanek

materialnoprawnych prawa do świadczeń (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 3

października 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 117, a poprzednio

uchwałę z dnia 20 września 1978 r., II UZP 7/78, OSNCP 1979 nr 3 poz. 48 oraz

wyrok z dnia 8 października 1986 r., II URN 182/86, OSNCP 1987 nr 12 poz. 212).

Powaga rzeczy osądzonej w rozumieniu art. 366 k.p.c. dotyczy tylko tych orzeczeń

sądów ubezpieczeń społecznych, których podstawa faktyczna nie może ulec

zmianie lub gdy odwołanie od decyzji organu rentowego zostało oddalone po

stwierdzeniu niespełnienia prawnych warunków do świadczenia wymaganych przed

wydaniem decyzji (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2005 r., II

UK 61/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 371). Oznacza to, że wydanie przez organ

rentowy nowej decyzji, także co do świadczenia będącego przedmiotem

wcześniejszej decyzji i postępowania wcześniej zakończonego prawomocnym

wyrokiem sądu, wszczętego w wyniku wniesienia od niej odwołania, uprawnia

ubiegającego się o świadczenie do wniesienia kolejnego odwołania do sądu, a

7

wszczęta w ten sposób sprawa cywilna nie jest sprawą o to samo świadczenie w

rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. Przepis ten daje podstawę do odrzucenia

odwołania tylko wówczas, gdy zostało ono wniesione od decyzji już wcześniej

zaskarżonej odwołaniem, które zostało oddalone prawomocnym wyrokiem.

Natomiast odwołanie od nowej decyzji organu rentowego podlega merytorycznemu

rozpoznaniu, zgodnie z zasadą przewidzianą w art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst Dz.U. z

2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2007 r., I

UK 266/06, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 79).

Odnosząc powyższe rozważania do rozpoznawanej sprawy należy

stwierdzić, że w poprzedniej sprawie (VII U …/01) przedmiotem rozstrzygnięcia

prawomocnego wyroku sądu była decyzja organu rentowego z dnia 2 listopada

2000 r. Przedmiotem orzekania w obecnym postępowaniu jest natomiast nowa

decyzja z dnia 15 lipca 2003 r. wydana po przedstawieniu przez wnioskodawcę

nowych okoliczności zmierzających do wykazania, że spełnił przesłanki do nabycia

renty stałej za okres następujący po okresie, na który przyznano mu rentę w

poprzedniej decyzji. Wobec tego w obu tych sprawach sądowych występuje inny

przedmiot rozstrzygnięcia (w związku z podstawą sporu), nie mamy do czynienia z

powagą rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.) i nie ma podstaw do odrzucenia

odwołania (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.). Ocena Sądu Apelacyjnego w tym zakresie jest

więc trafna, a to oznacza, że Sąd ten słusznie nie uznał występowania powagi

rzeczy osądzonej i ustalenia faktyczne (dowody) poczynione w poprzedniej sprawie

uwzględnił w rozpoznawanej sprawie jako materiał dowodowy.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

/tp/