II CSK 39/08

Sygn. akt II CSK 39/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa D. B.

przeciwko E. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 29 maja 2008 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 6 sierpnia 2007 r.,

sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w P. do

ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 6 sierpnia 2007 r. Sąd Okręgowy w P. uwzględnił

apelację pozwanej E. B. i zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że powództwo

oddalił.

2

Sąd pierwszej instancji uznał, że powódka wraz ze swoim synem, a mężem

pozwanej zawarli umowę pożyczki, która została wykonana. Ustalenia takie Sąd

Rejonowy poczynił m. in. na podstawie treści dokumentu umowy pożyczki. Znalazło się

tam sformułowanie, że „pożyczkodawca udziela pożyczkę w wysokości 13.300 USD”,

nie ma natomiast zapisu, że „pożyczkodawca zobowiązuje się udzielić pożyczki”.

Zdaniem Sądu Rejonowego, wskazuje to na fakt, że przekazanie pieniędzy nastąpiło

najpóźniej w dacie sporządzenia umowy. Niezależnie od tego Sąd ten podkreślił, że

brak przyczyny, dla której w dacie 28 lutego 1998 r. powódka i jej syn mieliby zawrzeć

umowę zobowiązującą do zawarcia umowy pożyczki, a następnie umowa

rozporządzająca nie doszłaby w ogóle do skutku. Sąd pierwszej instancji z uwagi na

bliskość czasową udzielenia pożyczki i zakupu nieruchomości, na którą przeznaczona

miała być kwota pożyczki, za wiarygodny uznał fakt udzielenia pożyczki przez powódkę

swojemu synowi.

Po śmierci syna powódki, mimo wezwania, pozwana nie zwróciła żądanej

w postępowaniu kwoty.

Sąd Okręgowy uznał, że wydając wyrok uwzględniający powództwo Sąd

Rejonowy naruszył art. 233 k.p.c. Wskazał, że zebrany w sprawie materiał dowodowy

nie upoważniał do stwierdzenia, iż nastąpiło wykonanie umowy pożyczki. Sąd przyjął, że

umowa została zawarta, jednak powódka nie wykazała, że doszło do jej wykonania.

Treść samej umowy – zdaniem Sądu Okręgowego – nie prowadzi do wniosku, iż

pożyczkodawca wręczył przedmiot świadczenia drugiej stronie. Wskazał, że Sąd

Rejonowy bezpodstawnie pominął zeznania świadka D. P., z których wynikało, że

kondycja finansowa firmy K. B. była bardzo dobra. Tym samym Sąd Okręgowy uznał, że

brak było po stronie pożyczkobiorcy powodu zaciągania długu u swojej matki.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła powódka, zaskarżając go w

części, a to co do punktu pierwszego. Skarga została oparta na obu podstawach, to jest

naruszenia prawa materialnego (art. 3933

§ 1 pkt 1 k.p.c.) i prawa procesowego (art.

3933

§ 1 pkt 2 k.p.c.).

Odnośnie do pierwszej podstawy skarżąca zarzuciła niewłaściwe zastosowanie

art. 56 k.c., art. 65 k.c. i nieuwzględnienie, iż umowa wywierała nie tylko skutki w niej

werbalnie wyrażone, ale także wynikające z ustawy, zasada współżycia społecznego i w

szczególności ustalonych zwyczajów, i pominięcia faktu, że umowa pożyczki została

zawarta pomiędzy osobami najbliższymi, pomiędzy którymi stosowanie formy pisemnej

dla umowy pożyczki jak i jej wykonania w postaci pokwitowania jest bardzo rzadko

3

stosowane. Kolejne zarzuty dotyczyły art. 3531

k.c. oraz art. 720 i 723 k.c. Błędna

wykładnia przepisów o pożyczce miała polegać na zakwestionowaniu ważności umowy

wobec jej niepodpisania przez męża powódki wbrew treści art. 36 i 361

k.r.o. i wobec

niezawarcia w umowie terminu zwrotu pożyczki.

Naruszenie prawa procesowego dotyczyło art. 233 § 1 w zw. z art. 328 § 2 k.p.c.

oraz art. 316 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., a także art. 382 i art. 386 § 1 k.p.c.

Skarżąca zarzuciła, że Sąd Okręgowy naruszył swoje kompetencje i funkcje procesowe,

w wyniku czego doszło do pominięcia części materiału dowodowego zebranego w

postępowaniu, w szczególności dowodu z przesłuchania stron, aktu notarialnego i

zaświadczenia banku. Ponadto zarzuciła brak wyczerpujących ustaleń dla odmiennej

oceny materiału dowodowego zgromadzonego przez Sąd pierwszej instancji z obrazą

przepisów postępowania, pominięcie odmiennych ustaleń dokonanych w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym, bez wskazania rodzaju naruszenia prawa przez Sąd pierwszej

instancji. Jak podnosi w skardze, dokonana przez Sąd Okręgowy ocena dowodów jest

rażąco powierzchowna, niepełna, wyrywkowa, dokonana z pogwałceniem norm

postępowania. Zdaniem skarżącej, sporządzone przez Sąd uzasadnienie wyroku

narusza zasady prawidłowej wykładni i obligatoryjnego wyjaśnienia wydanego

orzeczenia, wynikające nie tylko z przepisów prawa procesowego, ale i ogólnego

porządku prawnego.

W konkluzji powódka wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku odnośnie punktu

pierwszego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszym rzędzie wypada odnieść się do zarzutów naruszenia prawa

procesowego, albowiem ocena zasadności zastosowania prawa materialnego może

zostać dokonana jedynie na gruncie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego.

W polskim procesie cywilnym obowiązuje zasada pełnej apelacji. W myśl tej

zasady Sąd drugiej instancji ma obowiązki i uprawnienia także sądu merytorycznego,

który może dokonać innej oceny prawnej ustalonego przez Sąd pierwszej instancji stanu

faktycznego, odmiennej oceny dowodów i innych ustaleń faktycznych, a także uzupełnić

ustalenia Sądu pierwszej instancji. Zgodnie z art. 382 k.p.c., sąd odwoławczy orzeka na

podstawie materiału zebranego w obu instancjach.

Jak wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie, jeżeli Sąd drugiej instancji

dokonuje innej oceny prawnej roszczenia, musi wskazać przyjęte za podstawę takiej

oceny ustalenia faktyczne oraz przepisy prawa materialnego uzasadniające

4

rozstrzygnięcie. Jeżeli ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji były wystarczające

także do zastosowania innych, przyjętych przez Sąd drugiej instancji przepisów prawa

materialnego, Sąd ten może tylko powołać się na te ustalenia. Jeżeli jednak Sąd

pierwszej instancji nie poczynił ustaleń faktycznych, które uzasadniałyby także

zastosowanie przepisów prawa materialnego przyjętych przez Sąd odwoławczy za

podstawę odmiennej oceny prawnej, Sąd ten obowiązany jest, przy zastosowaniu

odpowiednich przepisów dotyczących postępowania przez Sądem pierwszej instancji, w

tym dotyczących ustalania stanu faktycznego w zakresie faktów mających istotne

znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 227 i nast. k.p.c.), poczynić własne ustalenia

faktyczne, uzasadniające zastosowanie przyjętej przezeń podstawy prawnej

rozstrzygnięcia.

Przy czym, co należy podkreślić, jeżeli Sąd drugiej instancji przyjmuje odmienne

rozstrzygnięcie niż Sąd pierwszej instancji, oparte na innej podstawie faktycznej,

powinien dokonać własnych stanowczych ustaleń faktycznych, jasnych i

kategorycznych, które uzasadniałyby zastosowaną podstawę prawną rozstrzygnięcia

(por. m.in. wyroki z dnia 7 maja 2002 r. I CKN 105/00, z dnia 11 kwietnia 2006 r. I PK

164/05 i z dnia 26 lipca 2007 r. V CSK 115/07, (niepubl.), z dnia 11 stycznia 2008 r., V

CSK 240/07, (niepubl.).

Te ustalenia oraz dokonana ocena prawna powinna zostać przedstawiona

w uzasadnieniu orzeczenia. Jak bowiem stanowi art. 328 § 2 k.p.c. uzasadnienie wyroku

powinno zawierać wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie:

ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i

przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz

wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa. Ponadto,

zgodnie z art. 391 § 1 k.p.c., jeżeli nie ma przepisów szczególnych o postępowaniu

przed sądem drugiej instancji, do postępowania tego stosuje się odpowiednio przepisy o

postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. Zarzut naruszenie tego przepisu także

został podniesiony w ramach drugiej podstawy kasacyjnej i jest on uzasadniony.

Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela pogląd prezentowany

we wcześniejszych orzeczeniach, zgodnie z którym naruszenie przez sąd drugiej

instancji art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia

nie w pełni odpowiadającego wymaganiom, jakie stawia wymieniony przepis, może

wyjątkowo wypełniać podstawę kasacyjną przewidzianą w art. 3931

pkt 2 k.p.c. (obecnie

art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Ma to miejsce wówczas, gdy wskutek uchybienia konkretnym

5

wymaganiom określonym w art. 328 § 2 k.p.c. zaskarżone orzeczenie nie poddaje się

kontroli kasacyjnej; innymi słowy, gdy stwierdzone wady mogły mieć wyjątkowo wpływ

na wynik sprawy. Wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku polega przecież na wskazaniu

nie tylko przepisów prawa, ale także na wyjaśnieniu, w jaki sposób wpływają one na

treść rozstrzygnięcia (art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.). Powyższe stanowisko

zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 kwietnia 2004 r., V CK 92/04 (niepubl.),

podobnie w wyroku z dnia 13 listopada 2003 r., IV CK 183/02 (niepubl.) i z dnia 19

grudnia 2000 r., II UKN 152/00, OSNAPiUS 2002 r., nr 16, poz., w wyroku z dnia 9

listopada 2007 r., V CSK 263/07, (niepubl.).

Należy stwierdzić, że elementów wymaganych treścią przywołanego przepisu

brak w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w stopniu, który sprawia, że wyrok ten

uchyla się kontroli kasacyjnej. W niniejszej sprawie istota sporu sprowadzała się do

zagadnienia, czy strona powodowa udowodniła fakt wykonania przez pożyczkodawcę

(powódkę) umowy pożyczki. Rzeczą powódki było udowodnienie tego faktu.

Sąd Okręgowy podzielił nie tylko ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

ale również ocenę dowodów prowadzącą do ustaleń, że doszło do zawarcia samej

umowy. Odmiennie jednak niż Sąd pierwszej instancji uznał, że w sprawie brakuje

dowodów, w oparciu o które możliwe byłoby ustalenie, że doszło do przeniesienia na

własność pożyczkobiorcy przedmiotu pożyczki.

Sąd pierwszej instancji uznał jednak, że sama treść umowy pożyczki, sens

sporządzania tejże umowy jak i pozostałe dowody, a to zeznania powódki, niewielka

różnica czasowa między datą zawarcia umowy a pożyczeniem ich synowi dają

podstawę do ustalenia, że nie tylko doszło do zawarcia umowy pożyczki, ale i jej

wykonania. Sąd drugiej instancji w żaden sposób nie odniósł się do materiału

dowodowego, obejmującego przede wszystkim zeznania stron, dokument

potwierdzający dokonanie przez powódkę wypłaty pieniędzy oraz powiązanie umowy

pożyczki z umową sprzedaży nieruchomości, który to materiał został poddany ocenie

przez Sąd pierwszej instancji. Sąd Okręgowy nie wskazał, jakie znaczenie należy nadać

samej umowie, dokumentowi umowy przygotowanemu z inicjatywy pożyczkobiorcy i

przez niego przedstawionemu powódce do podpisu. W dokumencie tym zostało użyte

sformułowanie, że pożyczkodawca „udziela” pożyczkę, a nie że jej „udzieli”, czy

„zobowiązuje się do udzielenia”. Brak jakiejkolwiek analizy dokumentu przy

uwzględnieniu treści art. 56 i 65 k.c. Sąd drugiej instancji nie dokonał takiej oceny przy

uwzględnieniu okoliczności zawarcia umowy a to że do zawarcia umowy doszło w

6

stosunkach rodzinnych, między matką a synem. W tym kontekście nie wskazał Sąd

odwoławczy na cel zawarcia samej umowy.

Co prawda zauważa, że „nie bez znaczenia jest okoliczność, iż w umowie

tej widnieją jako pożyczkodawcy – D. i E. małżonkowie B. Tymczasem, na złożonym do

akt sprawy dokumencie brak jest podpisu męża powódki”. Mimo tego stwierdzenia, Sąd

nie wskazał, jakie znaczenia ma to dla rozstrzygnięcia o przedmiocie postępowania.

Podobnie Sąd odwoławczy nie wskazał, jaki wpływ na rozstrzygnięcie o przedmiocie

postępowania ma ustalenie, że przedmiot świadczenia dotyczył majątku dorobkowego

powódki, choć zwrócił na to uwagę w uzasadnieniu wyroku. Podkreślenia wymaga, że z

jednej strony za przekonywującą Sąd ten uznał tezę, że brak po stronie pożyczkobiorcy

powodu zaciągania długu u swojej matki, a z drugiej strony za bezsporne przyjął, że

doszło do zawarcia umowy pożyczki.

Należy zwrócić uwagę, że w samym uzasadnianiu wyroku Sądu Okręgowego

zostały przytoczone dwa przepisy prawa materialnego (art. 720 k.c. i art. 6 k.c.). Brak

jednak zarówno oceny całego materiału dowodowego, jak i jednoznacznych ustaleń

Sądu Okręgowego. Podkreślenie pewnych okoliczności, jako „nie bez znaczenia”’ czy

wskazywanie na inne ustalenia nie są poparte wywodami, jaki ma to rzeczywisty wpływ

na dokonywanie ostatecznych ustaleń i ocen prawnych. Uzasadnienie to nie wskazuje,

jakimi regułami wykładni kierował się Sąd w ocenie prawnej przyjętego stanu

faktycznego, co pozwalałoby prześledzić tok myślowy i poprawność zastosowania

poszczególnych regulacji prawnych.

Wyżej przedstawione braki prowadzą do sytuacji, w której nie jest możliwe

zbadanie prawidłowości rozumowania Sądu Okręgowego. Uzasadniają zatem zarzut

naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., prowadząc do konieczności uchylenia

zaskarżonego wyroku.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c.).