IV CSK 57/08

Sygn. akt IV CSK 57/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 czerwca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Zespołu Elektrowni O.(...) SA w O.

przeciwko "B.(...)" SA w B.

o zapłatę kwoty 618.715,10 zł,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 czerwca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 6 września

2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 4 maja 2007 r. Sąd Okręgowy w L. zasądził od pozwanego

B.(...) Spółki Akcyjnej w B. na rzecz powoda - Zespołu Elektrowni O.(...) Spółki Akcyjnej

w O. kwotę 618.715,10 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że strony łączyła zawarta w dniu 2 stycznia 2002 r. umowa

spedycji nr (...). Na podstawie umowy pozwany przejął do wykonania spedycję wraz z

2

płatnościami dla przewoźnika za przewóz miału węglowego taborem kolejowym w relacji

stacja nadania J. w ilości określonej w odrębnej umowie kupna - sprzedaży. Zgodnie z §

1 i § 6 umowy pozwany zobowiązał się do dokonywania rozliczeń z przewoźnikiem za

dokonaną usługę przewozową. Pozwany przyjął ponadto odpowiedzialność za

terminowe regulowanie należności w stosunku do przewoźnika wynikających z umowy

przewozu, włącznie z regulowaniem ewentualnych odsetek i kar umownych, którymi w

związku z nieterminowym regulowaniem należności obciążany byłby powód. Nadto

przyjął na własny koszt i ryzyko odpowiedzialność za prawidłowe wykonanie procesu

przewozowego przez innych spedytorów podnajętych przez siebie do wykonania

przedmiotowej umowy. W okresie realizacji umowy pozwany wystawiał za wykonane

usługi faktury VAT, a powód uiszczał objęte nimi należności. Jako podmiot, który opłaca

należności przewozowe pozwany wskazał w listach przewozowych M.(...) spółkę z

ograniczoną odpowiedzialnością z siedziba w G. Pełniąca na mocy umowy z pozwanym

rolę płatnika spółka M.(...) nie zapłaciła na rzecz przewoźnika należności przewozowych

wynikających z wykonania na rzecz powoda usług przewozowych i w dniu 31 stycznia

2003 r. przewoźnik (...) S.A. wezwał powoda do uiszczenia z tego tytułu kwoty

618.715,10 zł. Z kolei powód wezwał pozwanego do podjęcia działań mających na celu

natychmiastowe zaspokojenie przewoźnika uzyskując w odpowiedzi informację, że

wszystkie należności z tytułu usług przewozowych zostały zapłacone na rzecz płatnika.

Uwzględniając powództwo przewoźnika Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 28 lipca

2004 r. zasądził na jego rzecz od powoda i pozwanego in solidum tytułem przewoźnego

kwotę 857.214,08 zł z ustawowymi odsetkami oraz in solidum także ze spółką M.(...)

kwotę 12.712 zł tytułem kosztów procesu. W wykonaniu tego wyroku powód zapłacił (...)

S.A. w dniu 14 listopada 2006 r. kwotę 618.715,10 zł. oraz w tym samym dniu wezwał

pozwanego do jej zapłaty na swoja rzecz w terminie do 20 listopada 2006 r., a w dniu 8

grudnia 2006 r. wniósł pozew w niniejszej sprawie. Pozwany, z powołaniem się na

przepis art. 803 k.c. zarzucał przedawnienie roszczeń powoda.

Na tej podstawie uznał Sąd Okręgowy, że powództwo w całości zasługuje na

uwzględnienie. Przyjął, że roszczenie powoda ma podstawę w zawartej przez strony w

dniu 2 stycznia 2002 umowie spedycji, z której treści, zgodnie z art. 794 § 1 k.c. wynika,

że zamiarem stron było nie tylko nadanie przesyłki ale również wykonanie innych usług

obejmujących dokonanie rozliczeń z przewoźnikiem za wykonaną usługę. Pozwany jako

zleceniobiorca przyjął odpowiedzialność za terminowe regulowanie należności

przewozowych, łącznie z zapłatą odsetek za opóźnienie. Jako niewątpliwy ocenił Sąd

3

Okręgowy fakt niewykonania umowy przez pozwanego w części obejmującej dokonanie

rozliczeń z przewoźnikiem z tytułu przewoźnego, jak też istnienie związku

przyczynowego między tym faktem a koniecznością dokonania jego powtórnej zapłaty

przewoźnikowi przez powoda. Jego odpowiedzialność ma więc podstawę w przepisach

471 i art. 474 k.c. Do roszczeń opartych na tej podstawie znajdują zastosowanie ogólne

przepisy kodeksu cywilnego o przedawnieniu. Związane z prowadzeniem działalności

gospodarczej roszczenie powoda, które nie jest roszczeniem z umowy spedycji

przedawnia się – jak przyjął Sąd Okręgowy – w trzyletnim terminie określonym w art.

118 k.c., który nie upłynął do wytoczenia powództwa. Oddalając zgłoszony przez

pozwanego zarzut przedawnienia stwierdził, że nawet gdyby roszczenia wynikające z

niewykonania umowy spedycji potraktować jako roszczenia z umowy spedycji w

rozumieniu art. 803 § 1 k.c., to przewidziany w nim roczny termin nie upłynął do dnia 14

listopada 2006 r., będącego zakreślonym przez powoda pozwanemu terminem zapłaty

tj. do dnia jego wymagalności.

Wyrokiem dnia 6 września 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego od

powyższego wyroku, opartą na zarzutach naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 803 § 1

i 2 k.c. i art. 471 k.c. w zw. z art. 794 § 1 k.c., art. 353 w zw. z art. 3531

k.c. oraz 471 k.c.

oraz art. 118 i 120 § 1 zd. 1 k.c. zmierzających do podważenia stanowiska Sądu

Okręgowego, że roszczenie powoda nie jest roszczeniem z umowy spedycji, zatem nie

ulegało przedawnieniu przy zastosowaniu terminów z art. 803 k.c. Pogląd ten nie znalazł

uznania Sądu Apelacyjnego, który stwierdził, że roszczenie powoda jest roszczeniem

odszkodowawczym z tytułu niewykonania umowy spedycji, które powstało dopiero z

chwilą poniesienia przez powoda szkody, to zaś nastąpiło w dacie zaspokojenia

przewoźnika na podstawie wyroku Sadu Okręgowego w L. z dnia 28 lipca 2004 r. Jako

zmierzające do uzyskania zwrotu świadczenia spełnionego za inną osobę, do którego

nie ma jednakże zastosowania art. 376 k.c., ma ono samodzielny charakter w stosunku

do zobowiązania podstawowego i przedawnia się w ogólnych terminach z art. 118 k.c.,

które mają również zastosowanie do roszczeń odszkodowawczych dochodzonych na

podstawie art. 471 k.c. W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie:

1/ art. 794 § 1 k.c. w zw. z art. 471 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, że roszczenie dającego zlecenie spedycyjne, będącego jednym ze

współdłużników odpowiedzialnych względem osoby trzeciej na zasadzie in solidum,

skierowane wobec spedytora będącego drugim współdłużnikiem, o naprawienie szkody

4

wyrządzonej nienależytym wykonaniem przez spedytora umowy, nie jest roszczeniem z

umowy spedycji w rozumieniu tych przepisów;

2/ art. 803 § 1 i 2 k.c. poprzez ich niezastosowanie jako podstawy określenia

terminu przedawnienia oraz jako podstawy określenia początku biegu terminu

przedawnienia roszczeń powoda o naprawienie szkody wyrządzonej nienależytym

wykonaniem przez pozwanego umowy spedycji;

3/ art. 118 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, gdy jego

zastosowanie wyłączał art. 803 § 1 k.c.

4/ art. 120 § 1 k.c. d. 1 przez niewłaściwe zastosowanie do określenia początku

biegu terminu przedawnienia mimo, że jego zastosowanie wyłączał jako przepis

szczególny art. 803 § 2 k.c.

5/ art. 803 § 2 k.c. w zw. z art. 794 § 1 k.c. i art. 471 k.c. przez błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że wykonanie zlecenia spedycyjnego dotyczącego przewozu

konkretnej przesyłki obejmującego kilka różnego rodzaju usług, z których podstawową

jest wysłanie przesyłki czyli zawarcie umowy przewozu, następuje dopiero z chwilą

wykonania przez spedytora wszystkich usług objętych zleceniem, podczas gdy w takim

przypadku wykonanie zlecenia spedycyjnego następuje z chwilą dostarczenia przesyłki

do miejsca przeznaczenia, zaś niewykonanie przez spedytora jednej z usług

spedycyjnych, nie będącej usługą podstawową skutkuje uznaniem, iż doszło do

nienależytego wykonania zlecenia spedycyjnego,

6/ art. 65 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie przy dokonywaniu wykładni umowy

łączącej strony i dokonanie tej wykładni sprzecznie z brzmieniem umowy, jej celem i

zgodnym zamiarem stron oraz błędne przyjęcie, że strony – uznając za dzień wykonania

usługi datę otrzymania przesyłki (§ 7 ust. 2 umowy) – nie określiły dnia wykonania

zlecenia spedycyjnego.

We wnioskach skargi wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu lub uchylenie

wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa oraz zasądzenie

kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Przepis art. 794 § 1 k.c. ujmuje przedmiot zobowiązania spedytora świadczącego

usługi spedycyjne szeroko, obejmując nim poza świadczeniem polegającym na wysłaniu

przesyłki i jej odbiorze także dokonanie innych usług związanych z przewozem

przesyłki. W świetle motywów zaskarżonego wyroku nie budzi wątpliwości jego

5

stanowisko odnośnie do kwalifikacja łączącej strony umowy jako umowy spedycji, w

której przedmiot zobowiązania pozwanego jako spedytora obejmował w ramach innych

usług związanych z przewozem przesyłki między innymi dokonywanie rozliczeń z

przewoźnikiem za dokonaną usługę przewozową oraz przyjęcie odpowiedzialność za

terminowe regulowanie należności w stosunku do przewoźnika. W sprawie niesporny był

fakt nie wywiązania się przez pozwanego z tych obowiązków, oceniony przez Sąd

Apelacyjny jako niewykonanie umowy spedycji, uzasadniające odpowiedzialność

pozwanego na podstawie art. 471 k.c. Oczywistą konsekwencją tego – jak trafnie

podnosi się w skardze kasacyjnej - powinno być uznanie, że dochodzone przez powoda

roszczenie sformułowane w pozwie jako roszczenie o naprawienie szkody z tytułu

niewykonania przez pozwanego zlecenia powoda, polegającego na dokonaniu z

przewoźnikiem rozliczeń za wykonana usługę przewozową zgodnie z § 1 ust. 2 umowy

spedycji, jest roszczeniem z umowy spedycji w rozumieniu art. 803 § 1 k.c.

Na tle niespójnych motywów zaskarżonego wyroku stanowisko Sądu

Apelacyjnego w tej kwestii przedstawia się jako niejednoznaczne, a tym samym nie

można odmówić racji skarżącemu, który nie znajdując w nim stanowczego

potwierdzenia przedstawionego wyżej poglądu podnosi, iż doszło do naruszenia art. 794

§ 1 k.c. w zw. z art. 471 k.c.

Zawarta w przepisach art. 117 do 125 k.c. regulacja przedawnienia roszczeń

majątkowych nie ma charakteru zupełnego, gdyż kwestii tej dotyczą także inne przepisy

zarówno kodeksowe jak i pozakodeksowe, którym z uwagi na charakter przepisów

szczególnych w rozumieniu art. 118 k.c. przysługuje przed nią pierwszeństwo

stosowania. Przepisy te, do których należy art. 803 k.c., określają odmiennie, niż

przyjęto to w przepisach ogólnych dotyczących przedawnienia, długość okresu

przedawnienia oraz wskazują zdarzenia początkujące bieg terminu przedawnienia,

wyłączając tym samym w zakresie roszczeń objętym ich unormowaniem stosowanie

przepisów art. 118 i 120 § 1 zd. pierwsze k.c.

Przewidziany w art. 803 § 1 k.c. roczny termin przedawnienia dotyczy wszystkich

roszczeń wynikających z umowy spedycji. Zasadnie podnosi więc skarżący, że przepis

ten powinien był znaleźć zastosowanie do roszczenia powoda, a tym samym błędne

było oparcie rozstrzygnięcia w sprawie na przepisie art. 118 k.c. i przyjęcie na tej

podstawie trzyletniego terminu przedawnienia.

6

Podstawa skargi kasacyjnej jest uzasadniona także w zakresie podnoszonych w

niej zarzutów naruszenia art. 803 § 2, art. 120 § 1 zd. pierwsze k.c. oraz art. 803 § 2 k.c.

w zw. z art. 794 § 1 i art. 471 k.c.

Mogące powstać przy określaniu dnia wymagalności poszczególnych roszczeń

wynikających z umowy spedycji wątpliwości usuwa przepis art. 803 § 2 k.c., który

określa dzień od jakiego zaczyna biec dla nich przedawnienie. Dla wszystkich roszczeń,

z wyjątkiem roszczeń z tytułu uszkodzenia lub ubytku przesyłki oraz z tytułu całkowitej

utraty przesyłki lub jej dostarczenia z opóźnieniem bieg przedawnienia rozpoczyna się

od dnia wykonania zlecenia. Użyte w art. 803 § 2 in fine sformułowanie „we wszystkich

innych wypadkach”, w których termin przedawnienia zaczyna biec od dnia wykonania

zlecenia, dotyczy na gruncie tego przepisu wszystkich roszczeń z wyjątkiem

wymienionych w nim wypadków obejmujących roszczenia, dla których przepis ustala

inny dzień, od jakiego zaczyna biec przedawnienie. Dokonując wykładni art. 803 § 2 k.c.

trzeba przy tym mieć na względzie, iż zgodnie z dyrektywami wykładni systemowej, jej

rezultat nie może prowadzić do ograniczenia realizacji normy zawartej w jego § 1

ustalającej jednoroczny termin przedawnienia dla wszystkich, bez wyjątków, roszczeń

wynikających z umowy spedycji. Założenie spójności norm funkcjonujących w ramach

jednego przepisu przemawia za przyjęciem, że wszystkie roszczenia z umowy spedycji

przedawniają się w terminie rocznym, który poza wyjątkami wprost wskazanymi w § 2

art. 803, rozpoczyna bieg od dnia wykonania zlecenia spedycyjnego. Określony w art.

803 § 1 k.c. termin przedawnienia biegnie od momentów podanych w art. 803 § 2 k.c.

bez względu na to, czy i kiedy osoba uprawniona dowiedziała się o powstaniu faktu

uzasadniającego jej roszczenie.

Za takim rozumieniem treści art. 803 § 2 in fine przemawia również cel

ustanowionej w nim regulacji prawnej, którym jest definitywne wyjaśnienie sytuacji

prawnej stron umowy spedycji i usunięcie ich wątpliwości co do wzajemnych roszczeń w

stosunkowo krótkim czasie po wykonaniu czynności stanowiących przedmiot zlecenia

spedycyjnego (tak również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 listopada 1999 r., I CKN

209/98, OSP 2000, nr 12, poz. 184). Szczególne, krótkie terminy przedawnienia są

charakterystyczne dla roszczeń powstających w obrocie gospodarczym.

Prowadzi to do wniosku, że roszczenie dającego zlecenie przeciwko spedytorowi

o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania objętego przedmiotem zobowiązania

spedytora obowiązku dokonania rozliczeń z przewoźnikiem za dokonaną usługę

7

przewozową przedawnia się w terminie rocznym określonym w art. 803 § 1 k.c., który

zgodnie z art. 803 § 2 k.c. rozpoczyna bieg od dnia wykonania zlecenia spedycyjnego.

Z przyczyn wyżej wskazanych, Sąd Najwyższy w obecnym składzie, kierując się

przytoczoną wcześniej argumentacją, nie podziela stanowiska wyrażonego przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r. IV CSK 22/08 (nie publ.), w którym

przyjęto, iż użyte w art. 803 § 2 k.c. sformułowanie „we wszystkich innych wypadkach”

odnosi się tylko do sytuacji, w której zlecenie zostało co prawda wykonane, ale

niewłaściwie np. opłata przewożonego została uiszczona tylko częściowo. Hipoteza tego

przepisu nie obejmuje natomiast wymagalności roszczeń w przypadku zaniechania

wykonania „wszystkich innych” obowiązków z umowy spedycji, zaś brak regulacji

szczególnej tej materii powoduje, że w grę wejdą zasady ogólne dotyczące

wymagalności ustanowione w art. 120 § 1 k.c.

Rację ma skarżący podnosząc, że wykonanie zlecenia w rozumieniu art. 803 § 2

k.c. oznacza realizację czynności składających się na świadczenie spedytora

umożliwiające osiągniecie celu w postaci dostarczenia przesyłki odbiorcy i jej odbioru.

Zlecenie polegające na wysłaniu przesyłki, o którym jest mowa w art. 794 § 1 k.c. jest

wykonane, gdy związane z tym czynności zostały wykonane (powołany wyżej wyrok SN

z dnia 18 listopada 1999 r.).

Kwestia ta, będąca w różnych aspektach przedmiotem dwóch ostatnich zarzutów

skargi nie była jednak, z uwagi na motywy jakimi kierował się Sąd Apelacyjny przy

rozstrzyganiu sprawy przedmiotem uwagi i rozważań tego Sądu. Bezprzedmiotowa jest

tym samym dotycząca jej polemika skarżącego ze stanowisko zaskarżonego wyroku,

które nie zostało w nim wyrażone.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy w uwzględnieniu skargi kasacyjnej orzekł

jak w sentencji (art. 39815

§ 1 zd. 1 k.p.c.).