V CSK 433/07

Sygn. akt V CSK 433/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 czerwca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

przeciwko Syndykowi masy upadłości "L.(...)" S.A. w Ś. w upadłości (poprzednio:

Przedsiębiorstwu Artykułów Technicznych "D.(...)" S.A. w Ś.)

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 czerwca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9 maja 2007

r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w punktach 1 i 2 w części oddalającej powództwo i

apelację powoda co do kwoty 96.768,36 (dziewięćdziesiąt sześć tysięcy siedemset

sześćdziesiąt osiem złotych i trzydzieści sześć groszy) złotych z odsetkami

ustawowymi od dnia 31 października 2000 r. oraz w punkcie 2 co do kosztów

postępowania apelacyjnego i w tym zakresie w odniesieniu do kwoty 96.768,36

(dziewięćdziesiąt sześć tysięcy siedemset sześćdziesiąt osiem złotych i

trzydzieści sześć groszy) złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 31

października 2000 r. do dnia zapłaty przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

2

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego,

a w pozostałej części oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Powód, Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa, wystąpił

przeciwko Przedsiębiorstwu Artykułów Technicznych „D.(...)” S.A. w Ś. o zasądzenie na

jego rzecz kwoty 6.438.814,30 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do

dnia zapłaty. W uzasadnieniu wskazał, że w dniu 1 kwietnia 1996 r. działający w imieniu

Skarbu Państwa Wojewoda X. zawarł z pozwanym umowę o oddanie mienia Skarbu

Państwa do odpłatnego korzystania. Należność za korzystanie z przedmiotu umowy

określona została w jej § 9, a składały się na nie raty kapitałowe oraz opłaty dodatkowe.

Skarb Państwa zastrzegł w § 13 umowy możliwość wcześniejszego rozwiązania umowy

mocą jednostronnego oświadczenia woli w przypadku spełnienia określonych w niej

przesłanek. Jedną z tych przesłanek było zaleganie przez przejmującego mienie z

zapłatą należnych opłat za dwa kolejne okresy płatności, do czego doszło w 1999 r.

Wobec tego Skarb Państwa dokonał wypowiedzenia przedmiotowej umowy. Ostatecznie

umowa o oddanie mienia Skarbu Państwa została rozwiązana z dniem 30 kwietnia 2000

r. Na dochodzoną kwotę składały się 2.200.000 złotych z tytułu rat kapitałowych,

1.890.621,5 złotych opłat dodatkowych, 299.626,30 złotych opłat dodatkowych

odroczonych oraz 2.048.566,44 złotych odsetek ustawowych wyliczonych na dzień 30

kwietnia 2000 r. i wszystkich tych kwot powód domagał się z odsetkami ustawowymi od

dnia wniesienia pozwu.

Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości.

Podniósł, że w toku wykonywania umowy zaszły okoliczności, które uzasadniały zmianę

wysokości ciążących na pozwanym rat i opłat dodatkowych, a ponadto zakwestionował

dokonane przez powoda wyliczenie ciążących na nim zobowiązań.

Sąd Okręgowy w Ś. wyrokiem z dnia 2 lipca 2002 r. zasądził na rzecz powoda

Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa w W. od pozwanego Przedsiębiorstwa

Artykułów Technicznych „D.(...)” S.A. w Ś. kwotę 5.866.589,30 zł z odsetkami

ustawowymi od dnia 10 sierpnia 2000 r. do dnia zapłaty, umorzył postępowanie w części

cofniętego powództwa powyżej kwoty 5.866.589,30 zł.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji pozwanego od powyższego orzeczenia,

wyrokiem z dnia 13 grudnia 2002 r. uchylił zaskarżony wyrok w punktach I i III i sprawę

3

w tym zakresie przekazał Sądowi Okręgowemu w Ś. do ponownego rozpoznania

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny uwzględnił zarzut błędnego ustalenia stanu faktycznego, co do terminu

końcowego wypowiedzenia przez stronę powodową umowy oraz braku ustaleń w

przedmiocie dokonanych przez pozwanego nakładów i związanego z nimi zarzutu

potrącenia. Sąd Apelacyjny wskazał, że strona powodowa oświadczeniem z dnia

24.11.1999 r., ze skutkiem na 29.02.2000 r. dokonała wypowiedzenia przedmiotowej

umowy. Oświadczenie powodowego Skarbu Państwa o przesunięciu terminu

wypowiedzenia na dzień 31.03.2000 r. ze skutkiem na 30.04.2000 r. pozostało bez

wpływu na dokonany ze skutkiem na dzień 29.02.2000 r. termin wypowiedzenia.

Oświadczenia tak z 1.03.2000 r. jak i z 31.03.2000 r. stanowić mogły jedynie ofertę

zawarcia z pozwanym umowy na czas określony, do czego jednakże wymagane było

przyjęcie tejże oferty przez pozwanego i złożenie zgodnego oświadczenia woli co do

zawarcia umowy. W konsekwencji Sąd Apelacyjny przyjął, że strony związane były

przedmiotową umową do 29.02.2000 r. i jedynie za ten okres, a nie jak uczynił to Sąd

pierwszej instancji do 30.04.2000 r. należało dokonać rozliczeń stron z wzajemnych

zobowiązań.

W toku ponownego rozpoznania sprawy, powód rozszerzył początkowo

powództwo o kwotę 898.879,74 złotych opłat dodatkowych a ostatecznie w piśmie

procesowym z dnia 24 kwietnia 2005 r. wniósł o zasądzenie kwoty 11.013.465,98

złotych z odsetkami ustawowymi od kwoty 9.007.300,08 od dnia 25 kwietnia 2005 r. do

dnia zapłaty oraz od kwoty 2.006.165,90 od dnia wniesienia powództwa do dnia zapłaty.

Na należność główną składały się: 1.733.333,33 złotych rat kapitałowych, 1.654.058,17

złotych opłat dodatkowych bieżących, 299.626,56 opłat dodatkowych odroczonych

płatnych do 1 marca 2000 r., 2.006.165,90 skapitalizowanych odsetek od wymienionych

poszczególnych kwot wyliczonych na dzień 29 lutego 2000 r., 3.554.765,24 złotych tych

samych odsetek za okres od 1 marca 2000 r. do 24 kwietnia 2005 r., 898.879,74 opłat

dodatkowych odroczonych płatnych po 1 marca 2000 r. oraz wyliczone od tej kwoty

odsetki ustawowe od 1 marca 2000 r. do dnia 4 kwietnia 2005 r. w wysokości

866.637,04 złotych.

Sąd Okręgowy w Ś. po ponownym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z dnia 25 maja

2005 r. zasądził od strony pozwanej Przedsiębiorstwa Artykułów Technicznych „D.(...)”

S.A. w Ś. na rzecz strony powodowej Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa kwotę

6,282.347 zł z ustawowymi odsetkami, od kwoty 2.,900.987,10 zł od dnia 10 sierpnia

4

2000 r. do dnia zapłaty i od kwoty 3,381.359,90 zł od dnia 25 kwietnia 2005 r. do dnia

zapłaty, oddalił powództwo co do kwoty 4,731.118,98 zł, w pozostałej części

postępowanie umorzył. Sąd Okręgowy ustalił, poza okolicznościami dotyczącymi

zawarcia przez strony umowy o oddanie mienia Skarbu Państwa do odpłatnego

korzystania, że strona powodowa wypowiedziała tę umowę, ze skutkiem na dzień 29

lutego 2000 r., zaś zobowiązania strony pozwanej wobec strony powodowej na dzień

rozwiązania umowy wyniosły 5.693,183,96 zł, natomiast odsetki ustawowe liczone od

powyższej kwoty, przysługujące za okres od 1 marca 2000 r. do 24 kwietnia 2005 r.

osiągnęły kwotę 3.554,765,24 zł. Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że strona pozwana

poniosła na przedmiot umowy nakłady o wartości 2.970,382,77 zł, przy czym nakłady

konieczne związane z bieżącymi remontami opiewały na kwotę 4.780,56 zł, natomiast

nakłady użyteczne, które zwiększyły wartość nieruchomości Sąd Okręgowy ustalił na

kwotę 2.965.602,20 zł.

Uznając powództwo za uzasadnione w części Sąd Okręgowy wskazał, że umowa

łącząca strony została skutecznie rozwiązana z dniem 29 lutego 2000 r., zaś strona

pozwana nie zapłaciła na rzecz powoda zaległych rat kapitałowych i opłat dodatkowych,

należnych za okres obowiązywania umowy. Zdaniem Sądu Okręgowego również

żądanie odsetek przez stronę powodową za czas opóźnienia w spełnieniu świadczenia

jest zasadne i znajduje podstawę w przepisie art. 481 § 1 k.c. Za chybione Sąd

Okręgowy uznał natomiast zarzuty dotyczące przedawnienia roszczenia i nie

zastosowania przepisu art. 5 k.c.

Sąd Okręgowy uznał natomiast za uzasadniony zarzut potrącenia wierzytelności

strony pozwanej, stanowiących wartość poniesionych przez nią nakładów

zwiększających wartość nieruchomości w chwili wydania jej stronie powodowej. Wartość

tych nakładów Sąd Okręgowy ustalił na kwotę 2.965,602,20 zł wskazując, że do

wysokości tej kwoty wzajemne wierzytelności stron zostały umorzone (art. 498 k.c.). Sąd

Okręgowy uwzględnił również zarzut pozwanego, który twierdził, że stronie powodowej

nie należy się kwota 898.879,74 zł z tytułu opłat dodatkowych odroczonych. Sąd

Okręgowy przyjął, że żądanie tej kwoty nie znajduje podstawy w zawartej przez strony

umowie, a w konsekwencji nie zasądził również na rzecz strony powodowej odsetek od

tej kwoty w wysokości 866.637,04 zł. Sąd Okręgowy oddalił również powództwo co do

kwoty 4.731,118, 98 zł jako nieuzasadnione, zaś w części, w której strona powodowa

ograniczyła żądanie postępowanie umorzył na podstawie art. 355 § 1 k.p.c.

5

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji obu stron wyrokiem z dnia 9 maja 2007 r.

zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 25 maja 2005 r., w punkcie I,

II, IV i V w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej Przedsiębiorstwa Artykułów

Technicznych „D.(...)” S.A. na rzecz Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa kwotę

4.721.248 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 31 października 2000 r., oddalił dalej

idące powództwo oraz oddalił dalej idące apelacje stron, rozstrzygając o kosztach jak w

sentencji. Sąd Apelacyjny ustalił, że zwrot przedmiotu umowy nastąpił w dniu

30.10.2000 r. i, że w dacie tej wysokość nakładów użytecznych, które zwiększały

wartość przedmiotu umowy wynosiła 1.487.411 zł, w pozostałym zaś zakresie podzielił

ustalenia faktyczne poczynione w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji i

przyjął je jako własne. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powód zasadnie zarzucił, że Sąd

Okręgowy w zakresie dotyczącym wartości nakładów, co do których na Skarbie Państwa

ciążył obowiązek ich rozliczenia, dopuścił się błędów w ustaleniach faktycznych, co było

wynikiem niewłaściwego zakreślenia ram przedmiotowych dowodu z opinii biegłego.

Sąd Apelacyjny przyjął, że zobowiązanie powoda z tytułu nakładów wyniosło 1.487,411

zł.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że przedmiotowa umowa nie zawierała

jakichkolwiek ustaleń dotyczących wzajemnych rozliczeń na wypadek jej wypowiedzenia

przez powoda. Zdaniem Sądu, rozliczenia te powinny być dokonane jedynie na

podstawie art. 226 k.c., który zgodnie z brzmieniem art. 230 k.c. ma odpowiednie

zastosowanie do rozliczenia nakładów pomiędzy posiadaczem zależnym a właścicielem.

Sąd podkreślił, że obowiązująca w dacie zawarcia umowy ustawa z dnia 13.07.1990 r. o

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych nie zawierała w tej kwestii unormowań

szczególnych zaś przepis art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o prywatyzacji i

komercjalizacji przedsiębiorstw państwowych, nie mógł mieć zastosowania w niniejszej

sprawie bowiem wszedł on w życie prawie rok po zawarciu przez strony umowy i nie

mógł on regulować wzajemnych praw i obowiązków stron procesu.

Sąd Apelacyjny przyjmując, że powód był zobowiązany tytułem rozliczenia

poczynionych przez pozwanego nakładów do zapłaty kwoty 1.487,411 zł dokonał

zgodnie z dyspozycją art. 499 zd. 2 k.c. wyliczenia należności powoda wg stanu z dnia

30.10.2000 r. W rozliczeniu tym nie zostały uwzględnione należności dotyczące opłat

dodatkowych odroczonych, których wymagalność przypadała już po terminie

rozwiązania umowy oraz odsetki od tych należności. Ostatecznie Sąd Apelacyjny

przyjął, że na kwotę roszczenia powoda wg stanu z dnia 30.10.2000 r. składały się

6

następujące należności: a) 1.733.333,33 zł tytułem rat kapitałowych wymagalnych do

końca rzeczywistego trwania umowy, b) 1.656,058,17 zł tytułem wymagalnych do dnia

29.02.2000 r. opłat dodatkowych bieżących, c) 299,626,56 zł tytułem opłat dodatkowych

odroczonych, których wymagalność przypadła do chwili rozwiązania umowy, d) kwota

2.006,165,90 zł tytułem odsetek ustawowych wymagalnych na dzień 29.02.2000 r. za

opóźnienie w zapłacie w/w kwot, e) kwota 515,475,43 zł dalszych odsetek ustawowych

od kwot wymienionych w pkt a – c, które naliczone zostały za okres od dnia 01.03.2000

r. do dnia 30.10.2000 r. Wobec tego łącznie wierzytelność powoda na dzień 30.10.2000

r. wyniosła, po zaokrągleniu do pełnej złotówki - 6.208.659 zł, zaś po potrąceniu

1.487.411 zł pozostała kwota 4.721.249 zł, którą zasądził od pozwanego Sąd

Apelacyjny wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 31.10.2000 r.

W ocenie Sądu Apelacyjnego brak było podstaw do uwzględnienia zarzutu

Skarbu Państwa obejmującego oddalone powództwo o zapłatę kwoty 898.879,74 zł z

tytułu opłat dodatkowych odroczonych, których termin płatności przypadał po

rozwiązaniu umowy. Zgodnie z literalnym brzmieniem § 9 ust. 7 umowy z dnia

01.04.1996 r. tzw. opłaty dodatkowe odroczone miały być płatne kwartalnie od trzeciego

roku obowiązywania umowy do czasu jej zakończenia. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

biorąc pod uwagę rozkład ryzyka związanego z osiągnięciem celu zamierzonego przez

strony oraz dyrektywy interpretacyjne zawarte w art. 65 § 2 k.c. dopuszczalna była taka

wykładnia zapisu § 9 umowy, zgodnie z którą początkowe zmniejszenie opłaty za

używanie przedmiotu umowy powodowało odpowiednie zwiększenie tych opłat w

każdym z kwartałów obowiązywania umowy, począwszy od trzeciego roku jej trwania.

Sąd Apelacyjny przyjął, że istnienie zobowiązania pozwanego z tytułu korzystania z

przedmiotu najmu uzależnione było od nadejścia terminu zapłaty danej raty.

Sąd Apelacyjny uznał za bezpodstawne zarzuty dotyczące błędnego

zastosowania przez Sąd Okręgowy art. 499 k.c. i art. 481 k.c. Wskazał, że roszczenie o

zwrot nakładów użytecznych staje się wymagalne w dacie zdania rzeczy właścicielowi i

z tego względu nakłady te mogły zostać przedstawione do potrącenia najwcześniej w

dniu 30.10.2000 r. i do tej pory powód mógł naliczać odsetki z tytułu opóźnienia w

zapłacie należności wynikających z umowy z dnia 01.04.1996 r., zaś dalsze ich

naliczanie winno uwzględniać fakt umorzenia części wierzytelności powoda w wyniku

dokonanego potrącenia.

Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wniósł powód, zaskarżając je w

punkcie 1 w części dotyczącej oddalenia powództwa o zapłatę kwoty 1.862.285,14 zł

7

oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania i w punkcie 2 w części oddalającej dalej

idącą apelację Skarbu Państwa i znoszącej wzajemnie między stronami koszty

postępowania apelacyjnego. Skarżący zarzucił Sądowi Apelacyjnemu naruszenie prawa

materialnego przez:

- niezastosowanie art. 458 k.c. pomimo zaistnienia okoliczności

uzasadniających jego zastosowanie w sprawie,

- niewłaściwe zastosowanie art. 65 § 2 k.c. przez błędną wykładnię umowy z

dnia 1 kwietnia 1996 r. polegająca na uznaniu, że nie było objęte zamiarem stron

umowy, w przypadku wcześniejszego jej rozwiązania na podstawie § 13 ust. 1 lit. a, tj. z

przyczyn leżących po stronie Spółki, postawienie w stan natychmiastowej wymagalności

należności, które powstały w trakcie trwania umowy, lecz termin ich płatności przypadał

po dacie rozwiązania umowy,

- niewłaściwe zastosowanie § 5 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

16 października 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania należności za

korzystanie z przedsiębiorstwa, sposobu zabezpieczenia niespłaconej części należności

oraz warunków oprocentowania niespłaconej należności (Dz.U. Nr 130, poz. 855) oraz §

6 ust. 3 zarządzenia Ministra Finansów z dnia 10 listopada 1990 r. w sprawie zasad

ustalania należności za korzystanie z mienia Skarbu Państwa (M.P. Nr 43, poz. 334 ze

zm.) w związku z art. 76 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, polegające na uznaniu,

że przepisy zarządzenia Ministra Finansów nie są normami powszechnie

obowiązującymi i nie mogły zostać zastosowane w sprawie, a z kolei przepisy

rozporządzenia Rady Ministrów nie mogą zostać zastosowane w sprawie gdyż

pochodzą z okresu późniejszego niż umowa,

- naruszenie art. 359 § 1 i § 2 k.c. oraz § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 11 maja 1999 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych poprzez

niewłaściwe zastosowanie odsetek ustawowych przy obliczaniu kwoty odsetek

ustawowych należnych za okres od dnia 1 marca 2000 r. do dnia 30 października 2000

r. od sumy kwot: 1.733.333,333 zł, 1.654.058,17 zł i 299.626,56 zł,

- naruszenie art. 482 § 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na

pominięciu przy obliczaniu należności Skarbu Państwa na dzień 30 października 2000 r.

odsetek ustawowych od kwoty 2.006.165,90 zł za okres od dnia wniesienia powództwa

(10 sierpnia 2000 r.) do dnia 30 października 2000 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

8

Sąd Rejonowy w W. Wydział VI Gospodarczy postanowieniem z dnia 30 sierpnia

2007 r. ogłosił upadłość pozwanej spółki obejmująca likwidację jej majątku. Mając na

względzie fakt, że ogłoszenie upadłości nastąpiło po wydaniu przez Sąd Apelacyjny

prawomocnego wyroku kończącego postępowanie w sprawie a zarazem po wniesieniu

skargi kasacyjnej przez powoda, a także wobec powołania się przez syndyka pozwanej

spółki w zawiadomieniu o ogłoszeniu upadłości, na treść art. 1821

k.p.c., jako pierwsze

wymaga rozstrzygnięcie: czy i jakie znaczenie dla postępowania zainicjowanego

wniesieniem skargi kasacyjnej ma ogłoszenia upadłości pozwanego z opcją likwidacji

majątku.

W obecnym stanie prawnym kwestię tę reguluje przepis art. 1821

k.p.c. dodany

przez art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 235, poz. 1699).

Przepis ten obowiązuje od dnia 20 marca 2007 r. i zgodnie z zasadą bezpośredniego

działania ustawy nowej określaną także jako zasada „czynności procesowych”, którą

przyjęła ustawa nowelizacyjna w zakresie regulacji intertemporalnych, ma on także

zastosowanie w postępowaniach wszczętych przed wejściem w życie nowej regulacji

(art. 4 ust. 2 cyt. ustawy). Według art. 1821

§ 1 k.p.c., jeżeli ogłoszono upadłość

obejmującą likwidację majątku pozwanego, a postępowanie dotyczy masy upadłości,

sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania. Zgodnie zaś z § 2 art. 1821

k.p.c.

w przypadku ponownego wytoczenia powództwa w terminie trzech miesięcy po

prawomocnej odmowie uznania wierzytelności, uchyleniu, prawomocnym zakończeniu

albo umorzeniu postępowania upadłościowego, zachowane zostają skutki, jakie ustawa

wiąże z poprzednio wytoczonym powództwem.

Przyczyny umorzenia postępowania zostały uregulowane w art. 355 i art. 182-183

k.p.c. (nie licząc szczególnych wypadków umorzenia przewidzianych w postępowaniach

odrębnych), przy czym postępowanie może zostać umorzone zarówno na etapie

postępowania przed sądem pierwszej instancji jak i przed sądem drugiej instancji. Sąd

drugiej instancji umorzy postępowanie jeżeli okoliczności warunkujące podjęcie takiej

decyzji istniały już w czasie trwania postępowania przed sądem pierwszej instancji, który

nie uwzględnił ich wpływu na dalszy bieg postępowania, jak również w sytuacji gdy

okoliczności te powstały w toku postępowania przed sądem drugiej instancji, lecz mają

znaczenie dla całości postępowania w danej sprawie (art. 386 § 3 k.p.c.).

Kodeks postępowania cywilnego, obok przypadków umorzenia całego

postępowania (postępowania w sprawie), przewiduje również umorzenie postępowania

9

apelacyjnego, czy też postępowania kasacyjnego, np. w przypadku cofnięcia tych

środków prawnych (art. 391 § 2 i art. 391 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c.). Ustawodawca w

takich przypadkach zwykle wprost wskazuje na etap postępowania, który ulega

umorzeniu. Przepis art. 1821

§ 1 k.p.c. niewątpliwie dotyczy umorzenia całego

postępowania, o czym świadczy także przewidziana w § 2 możliwość ponownego

wytoczenia powództwa. Przepis ten stosuje się zarówno w postępowaniu przed sądem

pierwszej jak i drugiej instancji, a sądy orzekające w sprawie winny z urzędu wziąć pod

uwagę fakt ogłoszenia upadłości (art. 316 § 1 k.p.c.). Wątpliwości budzi natomiast

kwestia stosowania tego przepisu w postępowaniu kasacyjnym. Warto przypomnieć, że

na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego z 1932 r., gdy ogłoszono upadłość strony,

a spór dotyczył przedmiotu należącego do masy, sąd na podstawie art. 195 d.k.p.c.

zawieszał postępowanie, które mogło zostać podjęte dopiero po wezwaniu zarządcy

masy upadłości. Przepis ten nie miał zastosowania w postępowaniu kasacyjnym,

bowiem zgodnie z art. 433 d.k.p.c. postępowanie przed Sądem Najwyższym ulegało

zawieszeniu jedynie na zgodny wniosek obu stron, a contrario zawieszenie

postępowania nie mogło nastąpić z innych przyczyn, np. art. 190, 195, 196, 197, 201 § 2

d.k.p.c. W doktrynie przyjmowano jednak, że art. 433 d.k.p.c. nie stoi na przeszkodzie

wstąpieniu w spór zarządcy masy upadłościowej. Umorzenie postępowania cywilnego

uregulowane zostało w art. 375 d.k.p.c. Zgodnie z tym przepisem sąd wydawał

postanowienie o umorzeniu postępowania, jeżeli powód cofnął pozew, lub jeżeli wydanie

wyroku, stało się z innych przyczyn zbędne. Przepis ten traktował o umorzeniu całego

postępowania, przy czym postanowienie w tym przedmiocie mógł wydać nie tylko sąd

procesowy, lecz także sąd wyższej instancji, jeżeli znosił całe postępowanie i odrzucał

pozew. Obok umorzenia całego postępowania rozróżniano również umorzenie samego

tylko postępowania apelacyjnego i kasacyjnego, jeżeli cofnięto skargę apelacyjną

względnie kasacyjną oraz po upływie terminu 3-letniego, jeżeli postępowanie apelacyjne

względnie kasacyjne zawieszono na zgodny wniosek stron. Kwestia ogłoszenia

upadłości strony nie miała więc znaczenia dla postępowania kasacyjnego, które nie

podlegało z tego powodu zawieszeniu lub umorzeniu.

W obowiązującym kodeksie postępowania cywilnego przyjmowano początkowo,

że jeżeli w stosunku do strony zostało wszczęte postępowanie upadłościowe, a spór

dotyczył przedmiotu wchodzącego do masy upadłości, to sąd zawieszał postępowanie z

urzędu – art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. Ustawa nie przewidywała natomiast możliwości

umorzenia postępowania ze względu na upadłość strony (zob. art. 355 i art. 182-183

10

k.p.c.). Na podstawie art. 422 § 1 k.p.c. w razie uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej

Sąd Najwyższy uchylał zaskarżone orzeczenie i stosownie do wyników rozprawy orzekał

co do istoty sprawy albo odrzucał pozew lub umarzał postępowanie. Z przepisu tego nie

wynikało jednoznacznie, czy sąd winien umorzyć postępowanie w sprawie, jeżeli w toku

tego postępowania wydanie rozstrzygnięcia co do istoty sprawy stało się zbędne albo

niedopuszczalne, tj. jeżeli dopiero w toku tego postępowania, w każdym razie po

uprawomocnieniu się zaskarżonego orzeczenia, powstał brak jednej z bezwzględnych

przesłanek procesowych uzasadniających umorzenie postępowania, czy też sąd winien

brać pod uwagę również okoliczności uzasadniające umorzenie postępowania, które

istniały w toku postępowania zakończonego zaskarżonym orzeczeniem, a nie zostały

uwzględnione przez sąd merita, czy sąd rewizyjny. Dopuszczalne było również

umorzenie samego postępowania nadzwyczajno rewizyjnego w przypadku cofnięcia

skargi wniesionej przez uprawniony podmiot.

Po przywróceniu instytucji kasacji powstały wątpliwości, jak należy interpretować

zwrot „istnieje podstawa do umorzenia postępowania”, tj. w jakich przypadkach Sąd

Najwyższy winien umorzyć postępowanie oraz jaki jest zakres tego umorzenia – art.

39316

k.p.c. Przepis ten obejmował wypadki, gdy przyczyna umorzenia postępowania

powstała zarówno w postępowaniu poprzedzającym wniesienie kasacji, jak również w

toku postępowania kasacyjnego, na co wskazywała redakcja przepisu jak i charakter

postępowania kasacyjnego, które stanowiło postępowanie w toku instancji, a więc

postępowanie w sprawie. Dopuszczalne było także umorzenia samego postępowania

kasacyjnego, w przypadku cofnięcia kasacji oraz ze względu na niepodjęcie w

określonym terminie zawieszonego postępowania kasacyjnego.

W obecnym stanie prawnym dopuszczalność umorzenia postępowania na etapie

postępowania ze skargi kasacyjnej reguluje art. 39819

k.p.c. Przepis ten posługuje się

zwrotem „jeżeli istniała podstawa do umorzenia postępowania”, co jednoznacznie

wskazuje na to, że postępowanie winno zostać umorzone jeżeli podstawa do jego

umorzenia powstała w postępowaniu przed sądem pierwszej lub drugiej instancji zaś

dany sąd zamiast umorzyć postępowanie przeprowadził dalsze postępowanie i wydał

merytoryczne rozstrzygnięcie. Na podstawie tego przepisu można więc umorzyć

zarówno postępowanie w sprawie, jak też samo postępowanie apelacyjne. Nie ulega

wątpliwości, że możliwe jest także umorzenia samego postępowania kasacyjnego w

przypadku cofnięcia skargi lub nie podjęcia w odpowiednim terminie postępowania

11

zawieszonego, przez zastosowanie odesłania odpowiednio przepisów regulujących

postępowanie apelacyjne i postępowanie przed sądem pierwszej instancji.

Przepis art. 39819

k.p.c. reguluje umorzenie postępowania, dokonywane na etapie

postępowania kasacyjnego w sposób wyczerpujący, stanowi lex specialis względem art.

1821

k.p.c. i innych przepisów regulujących umorzenie postępowania. Zgodnie bowiem z

art. 39821

k.p.c. tylko gdy nie ma szczególnych przepisów o postępowaniu przed Sądem

Najwyższym do postępowania tego stosuje się odpowiednio przepisy o apelacji (a przez

dalsze odesłanie przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji art. 391 § 1

k.p.c.). Za ścisłą wykładnią art. 39819

k.p.c. przemawia również charakter prawny

postępowania kasacyjnego w obecnym kształcie, które z dniem 6 lutego 2005 r. stało się

postępowaniem szczególnym, pozostającym poza strukturami sądów powszechnych, a

jego celem jest wyłącznie kontrola legalności prawomocnego orzeczenia sądu drugiej

instancji. Postępowanie zainicjowane wniesieniem skargi kasacyjnej nie stanowi prostej

kontynuacji postępowania toczącego się w sprawie przed sądami powszechnymi, a

wszczyna nowe postępowanie uregulowane w odrębnym dziale, poza zwykłymi

środkami odwoławczymi, różniące się znacznie od postępowania pierwszo i drugo

instancyjnego. Postępowanie w sprawie, które mogło zostać umorzone na podstawie

art. 1821

k.p.c. w przypadku ogłoszenia upadłości pozwanego, kończy się z chwilą

wydania przez sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku. Prawomocność wyroku,

uwarunkowana niedopuszczalnością jego zmiany przy pomocy zwykłych środków

odwoławczych oznacza zakończenie sprawy poddanej pod osąd. Art. 1821

k.p.c. nie

może też stanowić podstawy do umorzenia li tylko postępowania kasacyjnego. Jedynie

umorzenie dotychczasowego postępowania w całości nie pozbawi strony prawa

ponownego wytoczenia powództwa przy zachowaniu dodatkowych rygorów i ułatwień

przewidzianych w art. 1821

§ 2 k.p.c.

W konsekwencji należy przyjąć, że ogłoszenie upadłości likwidacyjnej pozwanego

pozostaje bez wpływu na bieg postępowania kasacyjnego, zaś wobec treści art. 144 ust.

1 oraz art. 145 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze

(Dz. U. Nr 60, poz. 535.), stosowanych w drodze analogii, postępowanie kasacyjne

powinno toczyć się dalej z udziałem syndyka. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy

w postanowieniu z dnia 28 marca 2007 r. w sprawie o stwierdzenie wykonalności

orzeczenia zagranicznego (sygn. akt II CSK 464/06, niepubl.).

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął kontrolę kasacyjną zaskarżonego

orzeczenia i w jej wyniku uznał skargę kasacyjną za uzasadnioną jedynie w części

12

obejmującej oddalenie powództwa i apelacji powoda, co do żądania zasądzenia kwoty

96.768,36 złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 31 października 2000 r. do dnia

zapłaty. Na kwotę tę składają się 94.647,06 złotych nienaliczonych odsetek ustawowych

od kwoty 2.006.165,90 złotych za okres od 10 sierpnia 2000 r. do 30 października 2000

r. oraz 2121,30 złotych z tytułu błędnie naliczonych odsetek ustawowych od kwot

1.733.333,33 złotych – rat kapitałowych, 1.654.058,17 złotych opłat dodatkowych

bieżących i 299.626,56 złotych opłat dodatkowych odroczonych za okres od dnia 1

marca 2000 r. do 30 października 2000 r. Obie wskazane w skardze kasacyjnej kwoty

stanowią skapitalizowane świadczenie z tytułu odsetek wyliczone na dzień 31

października 2000 r. i zgodnie z przyjętą przez Sąd drugiej instancji chwilą rozliczenia

stron, są dochodzone oddzielnie oraz zostały poddane oprocentowaniu.

Co do pierwszej należności, słusznie podnosi się w skardze kasacyjnej

pominięcie przez Sąd drugiej instancji, dokonujący rozliczenia należności Skarbu

Państwa na dzień 30 października 2000 r., odsetek od zaległych odsetek wyliczonych

do dnia wniesienia powództwa na kwotę 2.006.165,90 złotych za okres od 10 sierpnia

2000 r. do 30 października 2000 r. Powód dochodził tych należności na podstawie art.

482 § 1 k.c., który dopuszcza przyznanie odsetek za opóźnienie od zaległych odsetek

od chwili wytoczenia o nie powództwa. Roszczenie powoda spełniało te wymagania. W

ten sposób wypełniły się przesłanki do zastosowania normy art. 482 § 1 k.c. Oddalenie

powództwa w tym zakresie stanowiło naruszenie wymienionej normy prawnej, co trafnie

zarzucono w skardze kasacyjnej.

Ponieważ Sąd drugiej instancji nie odniósł się w żaden sposób do roszczenia

powoda w tym zakresie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił w tej

części zaskarżony wyrok i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Podobnie należało ocenić, oparty na naruszeniu art. 359 § 1 i 2 k.c. oraz § 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 maja 1999 r. w sprawie określenia wysokości

odsetek ustawowych (Dz.U. Nr 43, poz. 429 ze zm.) zarzut, dotyczący wyliczenia

skapitalizowanych odsetek ustawowych od wymienionych wyżej kwot z tytułu rat

kapitałowych oraz opłat dodatkowych bieżących i odroczonych za okres od 1 marca

2000 r. do 30 października 2000 r. Tym razem, Sąd drugiej instancji wskazał w

pisemnych motywach kwotę 515.475,43 złotych, która ma odpowiadać odsetkom

skapitalizowanym za ten okres ale nie przedstawił jednocześnie podstaw jej wyliczenia.

Uczynił to powód w skardze kasacyjnej stosując stopę procentową wynoszącą

21% (pomimo przytoczenia niepełnej podstawy prawnej) zgodnie z treścią § 1 pkt 1

13

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 marca 1989 r. w sprawie określenia wysokości

odsetek ustawowych (Dz.U. Nr 16, poz. 84) w brzmieniu ustalonym rozporządzeniem z

Rady Ministrów z dnia 11 maja 1999 r. w sprawie określenia wysokości odsetek

ustawowych (Dz.U. Nr 43, poz. 429) wydanego na podstawie art. 359 § 3 k.c.

Dlatego i w tym zakresie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej

instancji.

Nie zasługują na uwzględnienie pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej.

Art. 458 k.c. wprowadza wyjątek od zasady pacta sunt servanda i nie może być

interpretowany rozszerzająco na korzyść którejkolwiek ze stron. Należy jednocześnie

podnieść, iż przepis ten obejmują swą hipotezą tylko te przypadki, gdy powstało i istnieje

zobowiązanie po drugiej stronie stosunku prawnego a jedynie nie nadszedł jeszcze

termin jego wykonania. W przypadku zobowiązania pieniężnego będącego

ekwiwalentem za korzystanie z rzeczy nie jest możliwe, z powołaniem się tylko na treść

art. 458 k.c. postawienie w stan wymagalności tych świadczeń za okresy przyszłe, kiedy

dłużnik nie uzyskał jeszcze stosownego ekwiwalentu, zwłaszcza kiedy - jak w

rozpoznawanej sprawie – został rozwiązany stosunek prawny, z którego wynikały

wzajemne zobowiązania stron.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c. związany z

wykładnią umowy stron. Sąd Apelacyjny słusznie zwrócił uwagę, że w umowie strony

wprost nie ustaliły obowiązku zapłaty przez Spółkę opłat dodatkowych za cały umówiony

czas trwania umowy w razie jej wcześniejszego rozwiązania. Nie narusza zawartych w

art. 65 § 2 dyrektyw wykładni umowy dokonanie takiej wykładni umowy, zgodnie z którą

zobowiązanie spółki przejmującej ograniczało się do zapłaty tylko tych opłat

odroczonych, których termin płatności przypadał do chwili wygaśnięcia umowy z dnia 1

kwietnia 1996 r. o oddanie mienia Skarbu Państwa do odpłatnego korzystania. O takim

zgodnym zamiarze stron mogło również świadczyć zachowanie strony powodowej, która

roszczenia z tego tytułu (dochodząc innych świadczeń) zgłosiła po upływie czterech lat

po wypowiedzeniu umowy. Zgodnie z postanowieniem § 13 ust. 4a umowy w przypadku

wcześniejszego rozwiązania umowy, Spółce nie przysługiwało roszczenie o zwrot

wniesionych opłat kwartalnych. Regulacja ta, przy uwzględnieniu rozkładu ryzyka

związanego z osiągnięciem celu zamierzonego przez obie strony umowy, sprzeciwia się

uznaniu, iż po stronie oddającego mienie do korzystania istnieje roszczenie obejmujące

świadczenia za korzystanie z mienia za dalsze okresy po rozwiązaniu umowy. Z chwilą

14

rozwiązania umowy odpadła podstawa do spełniania dalszych świadczeń. Wskazuje na

to także § 9 ust. 7 umowy, według którego zobowiązanie z tytułu czasowego odroczenia

płatności opłat dodatkowych są spłacane do końca trwania umowy a zatem jeśli

rozwiązano umowę, ustał obowiązek dalszego spłacania opłat dodatkowych, których

termin płatności przypadał po rozwiązaniu umowy.

Zgodnie z ogólną regułą intertemporalną zawartą w art. 64 ust. 1 ustawy z dnia

30 sierpnia 1996 o komercjalizacji i prywatyzacji (tj. Dz. U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397

ze zm.) w sprawach wszczętych na podstawie przepisów rozdziału czwartego ustawy z

dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych stosuje się przepisy

dotychczasowe, co oznacza stosowanie do umowy stron ostatnio wymienionej ustawy.

Tę samą regułę, wobec braku innych postanowień ustawy, należy stosować do

przepisów wykonawczych.

Według obu cytowanych w skardze kasacyjnej przepisów rozporządzeń

wykonawczych, różniących się jedynie określeniem podmiotu korzystającego z mienia,

zobowiązania spółki (przejmującego) wobec Skarbu Państwa z tytułu czasowego

odroczenia płatności opłat dodatkowych, są spłacane kwartalnie w równych ratach, do

końca trwania umowy, poczynając od trzeciego roku obowiązywania umowy.

Sformułowanie to zostało przeniesione do umowy stron (§ 9 ust. 7) i zostało poddane

wykładni opartej na treści art. 65 § 2 k.c.

Podobny byłby wynik wykładni przy założeniu, że powołane w skardze kasacyjnej

przepisy wykonawcze miały charakter norm prawnych bezwzględnie obowiązujących.

Jednak przede wszystkim należy zważyć, że źródłem roszczenia o zapłatę opłat

dodatkowych odroczonych nie mogą być, ze względu na treść art. 64 ust. 1 ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji, przepisy wymienionego rozporządzenia Rady ministrów z

dnia 16 października 1997 r., które zostały wydane po zawarciu umowy. Z kolei,

obowiązujące w dacie umowy zarządzenie z dnia 10 listopada 1990 r. w sprawie zasad

ustalania należności za korzystanie z mienia Skarbu Państwa, nie spełnia kryteriów

określonych Konstytucji RP Konstytucji. Stosownie do art. 93 ust. 2 Konstytucji

zarządzenie ministra nie może stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób

prawnych oraz innych podmiotów, gdyż źródłami powszechnie obowiązującego prawa

są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia

(art. 87 ust. 1 Konstytucji, por. też wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20

lipca 2000 r. I SA 415/00 niepubl.)

15

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i apelację co do kwoty

96.768,00 z odsetkami ustawowymi od dnia 31 października 2000 r. oraz w części

dotyczącej kosztów postępowania i przekazał sprawę w tym zakresie do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. Jednocześnie na podstawie art. 39814

k.p.c. Sąd

Najwyższy oddalił skargę kasacyjną w pozostałej części.