V CSK 85/08

Sygn. akt V CSK 85/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 sierpnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. R.

przeciwko Przedsiębiorstwu Produkcyjno-Handlowemu "V.(...)" Spółce z o.o. w Z.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 sierpnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 16 października 2007 r.,

sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1., w części oddalającej powództwo o 95.000

(dziewięćdziesiąt pięć tysięcy) USD z odsetkami oraz w części orzekającej o

kosztach procesu a także w punkcie 3. orzekającym o kosztach postępowania

apelacyjnego i w tym zakresie sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód domagał się zasądzenia od pozwanej Spółki kwoty 600.000 USD z

ustawowymi odsetkami i kosztami procesu, twierdząc, że był przedstawicielem

2

handlowym pozwanej na obszar Stanów Zjednoczonych A.P. i Kanady. Sąd Okręgowy

uwzględnił powództwo w całości jako zawierające roszczenie o zasądzenie kary

umownej (art. 483 k.c.), natomiast Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu sprawy wskutek

apelacji pozwanej zmienił zaskarżony wyrok i zasądzone świadczenie obniżył do 5000

USD a oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd drugiej instancji oparł rozstrzygnięcie

na następujących ustaleniach:

Łącząca strony umowa nienazwana zawiera elementy umowy agencyjnej i umowy

zlecenia Powód uzyskał wyłączność kontaktów handlowych z wymienionymi w

załączniku firmami i zobowiązał się w do starannego działania w interesie pozwanej

(„zawierania kontraktów i umów”) za co otrzymywał prowizję.

Umowa była zawarta na czas nieoznaczony, mogła być jednak rozwiązana przez każdą

ze stron z dwunastomiesięcznym wypowiedzeniem. W § 11 strony uregulowały

obowiązki w razie rozwiązania jej bez wypowiedzenia przez pozwana. W takim wypadku

obowiązywał pozwana Spółkę całkowity zakaz handlu z firmami wymienionymi w

załączniku, objętymi wyłącznością zastrzeżona na rzecz powoda. Zakaz ten mógł być

„zniesiony” przez zapłatę odszkodowania w kwocie 500 000 USD. Natomiast w § 6

umowy uregulowano skutek naruszenia przez pozwaną wyłącznego przedstawicielstwa

powoda. Nawiązanie jakiegokolwiek kontraktu przez pozwaną Spółkę z firmami objętymi

wyłącznością bez pośrednictwa powoda rodziło jej obowiązek zapłaty powodowi kwoty

100 000 USD.

Pozwana uznała, że wykonanie umowy nie spełnia jej ekonomicznych oczekiwań

dlatego rozwiązała ją bez zachowania okresu wypowiedzenia, i bezpodstawnie.

Powód odpowiedział na to powództwem o zasądzenie kary umownej w kwocie

600 000 USD wskazując, że pozwana naruszyła zastrzeżoną wyłączność

przedstawiciela ponieważ przed rozwiązaniem umowy Spółka wbrew zobowiązaniu

nawiązała stosunki handlowe z firmą wymienioną w załączniku do umowy (§ 6), a po

rozwiązaniu handlowała również z innymi firmami, co uzasadniać miało żądanie

odszkodowania w wysokości 500 000 USD (§ 11).

Dokonując wykładni istotnych postanowień umowy Sąd Apelacyjny ocenił karę

określoną w § 6 jako karę umowną w rozumieniu art. 483 k.c., natomiast karę określoną

w § 11 Sąd Apelacyjny uznał za odszkodowanie z określoną górna granicą. Oddalając

roszczenie w tej części Sąd Apelacyjny stwierdził, że powód nie wykazał szkody oraz

związku przyczynowego, tj. zasadniczych przesłanek odpowiedzialności

odszkodowawczej, nawet na sprzeczność żądania z zasadami współżycia społecznego.

3

Uwzględnienie żądania zasądzenia kary umownej w kwocie 100000 USD Sąd drugiej

instancji uwzględnił zarzut pozwanej Spółki o istnieniu podstawy do jej obniżenia

stosowanie do art. 484 § 2 k.c.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł powód. Opierając ja na obydwu podstawach

kasacyjnych (art. 3981

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.) zarzucił naruszenie art. 65 art. 483, art. 484 §

1 i 2 k.c. oraz naruszenie przepisów postępowania art. 382 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

art. 233 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 233 § 1 w zw. a art. 391

k.p.c. Skarżący wnosił o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu.

Odpowiadając na skargę kasacyjną pozwana wnosiła o jej oddalenie i zasądzenie

kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Naruszenie przepisów postępowania może stanowić podstawę skargi kasacyjnej,

jeżeli nie zmierza wprost do podważenia stanu faktycznego przyjętego za podstawę

zaskarżonego wyroku oraz ma wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia. Podstawa

faktyczna przyjęta przez Sąd Apelacyjny odnośnie do kary umownej zastrzeżonej w § 6

sprowadza się do treści umowy oraz okoliczności wymienionych na str. 8 uzasadnienia

zaskarżonego wyroku. W związku z tym zarzuty naruszenia art. 382 k.p.c. (stosowanego

wprost a nie przez art. 391 § 1 k.p.c.) oraz art. 328 § 2 k.p.c. nie mogą odnieść skutku,

skarżący bowiem nie wykazał jakiej części materiału Sąd drugiej instancji nie uwzględnił

oraz nie wykazał wpływu skąpego omówienia podstawy faktycznej wyroku na treść

rozstrzygnięcia.

Zarzucając miarkowanie tej kary z urzędu skarżący przeoczył, że takiego

rozstrzygnięcia domagała się pozwana Spółka w apelacji, a ponieważ ocena

prawidłowości stosowania art. 484 § 2 k.c. należy do zagadnień prawa materialnego

Sąd Apelacyjny miał obowiązek ponownej oceny zgromadzonego materiału i podjęcia

decyzji co do zakresu uwzględnienia roszczenia o zapłatę 100.000 USD. Jeżeli

dostrzegł błąd w tym rozstrzygnięciu, powinien go naprawić, niezależnie od tego, czy

został wytknięte w apelacji, pod warunkiem że mieściło się to w granicach zaskarżenia

(uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN z 31 stycznia 2008 r. III CZP 49/07,

OSNC 2008/6/55).

Skarga kasacyjna trafnie zarzuca, że rozstrzygnięcie redukujące

dwudziestokrotnie karę umowną narusza art. 383 i 384 § 2 k.c. Funkcje omawianej

instytucji prawa prywatnego były wielokrotnie omawiane. Z orzecznictwa należy

4

wskazać uchwałę podjętą w składzie siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

6 listopada 2003 r. III CZP 61/03, OSNC 2004/5/69, wskazującą na znaczna autonomię

umownej sankcji nienależytego wykonania zobowiązania świadczeń niepieniężnych,

skoro kara umowna może mieć na celu samo skłonienie dłużnika do spełnienia swego

zobowiązania pod groźbą sankcji w razie niewykonania zobowiązania, jak i występować

jako klauzula zawierająca oszacowanie szkody, jaką wyrządziłby dłużnik w razie

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania (odszkodowanie

zryczałtowane).

Jeszcze w okresie gospodarki nakazowej formułowano zapatrywanie o luźnym

związku między karą umowną a szkodą, ponieważ z punktu widzenia wierzyciela samo

niewykonanie zobowiązania jest szkodą a umówiona kara służy w sposób ogólny jej

naprawieniu, eksponowano zatem jej cel dyscyplinujący (wyrok z 7 lutego 1975 r., III

CRN 406/74, OSNCP 1976, nr 2, poz. 34), co w gospodarce opartej na swobodzie

umów oznacza funkcję stymulacyjną skłaniającą do wykonywania zobowiązań zgodnie z

ich treścią. Wskazując na różnice zapatrywań odnośnie do relacji między wystąpieniem

szkody i jej wysokością a zasadnością roszczenia o zapłatę kary umownej skład

powiększony Sądu Najwyższego w uchwale III CZPO 61/03 wyraził pogląd, że w sporze

o zasadność zapłaty kary umownej nie ma znaczenia kwestia występowania szkody po

stronie wierzyciela, zarówno jako przesłanka aktualizująca roszczenie wierzyciela, jak i

w razie wykazania przez dłużnika braku wystąpienia szkody ale nieistnienie szkody lub

jej nieznacznego rozmiaru może być brane pod uwagę w związku z rozważeniem

miarkowania wysokości kary umownej.

Nie można zatem odmówić usprawiedliwienia skardze, gdy powołuje się na

modyfikacje, w art. 484 § 1 zdanie pierwsze k.c., ogólnych przesłanek

odpowiedzialności kontraktowej dłużnika w razie powstania obowiązku zapłaty przez

niego kary umownej, ponieważ jej zapłata w wysokości pierwotnie umówionej może

nastąpić bez względu na fakt wystąpienia i wysokość poniesionej szkody. Stwierdzenie

to ma istotne znaczenie również dla rozkładu ciężaru dowodu w procesie o zapłatę kary

umownej, ponieważ wierzyciela obciąża jedynie wykazanie zastrzeżenia kary umownej i

niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania przez dłużnika.

Okoliczności te Sąd Apelacyjny ustalił zgodnie z twierdzeniem powoda, trzeba

zatem rozważyć doniosłość argumentów przemawiających za zmniejszeniem umówionej

kary, w postaci: jednorazowości naruszenia wyłączności powoda, krótkotrwałego okresu

5

związania stron umową (jednego roku), małej wartości kontraktu zawartego bez udziału

powoda oraz niewywiązania się firmy „E.(...)” z obowiązku zapłaty pozwanej za towar.

W tej kwestii wypada zauważyć, że kara umowna zabezpiecza wykonanie

różnorodnych świadczeń niepieniężnych, dlatego rzeczą stron uczestniczących

w obrocie gospodarczym jest ustalanie wagi i znaczenia niewykonania zobowiązania w

całości lub w odniesieniu do zindywidualizowanych okoliczności. Art. 383 k.c. w związku

z art. 3531

k.c. stronom umowy pozostawia sposób zabezpieczenia wykonania

przyjętych zobowiązań. Ustalenie, w rozpoznawanej sprawie, kary na poziomie 100 000

USD za naruszenie wyłączności, dokonane w warunkach swobody kontraktowania

powinno zatem stanowić istotne kryterium oceny późniejszego zachowania się i

skuteczności przyjętej umownie sankcji. Dlatego redukcja zobowiązania umownego do

5% przyjętej kwoty musiałaby opierać się na wyjątkowych okolicznościach, których w

rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono. Sąd Apelacyjny uznał wprawdzie iż działania

pozwanej naruszające obowiązek „nieczynienia” miały zakres niewielki ale pominął wolę

stron uznających, że odpowiednią sankcją naruszenia będzie kwota wymieniona w § 6

umowy. Wyrażone w uzasadnieniu przypuszczenie, że strona pozwana niestarannie

analizowała postanowienia umowy nie mogą mieć znaczenia, tym bardziej, że umowę z

powodem działającym niezawodowo zawierała Spółka prowadząca przedsiębiorstwo o

wyraźnym profilu produkcji.

Jeśli zaś chodzi o brak zapłaty przez jednego z kontrahentów, nie wykazano

związku tego zdarzenia z treścią zobowiązania między stronami procesu. Zbyt łatwe

uwolnienie się od zobowiązania deprecjonuje karę umowną, jako instytucję prawa

obligacyjnego służącą odmiennym celom, tj. skłanianiu partnerów obrotu gospodarczego

do rzetelnego wywiązywania się z zobowiązań.

Nieuzasadniona jest natomiast skarga kasacyjna odnośnie do części wyroku

Sądu Apelacyjnego dotyczącej kwoty 500 000 USD.

W ramach zarzutu opartego na naruszeniu art. 65 k.c. Sąd Najwyższy nie

podziela oceny Sądu drugiej instancji, iż strony ustaliły w ten sposób zakres

odszkodowania. Wykładnia językowa znajduje wprawdzie usprawiedliwienie w wyrazach

„zapłacenie odszkodowania” ale nie uwzględnia kontekstu wynikającego ze zdania

poprzedniego, wskazującego, że w zdaniu trzecim § 11. umowy, pozwana Spółka

przyjęła na siebie dodatkowe zobowiązanie nieczynienia, tj. całkowitego zakazu handlu

z kontrahentami wymienionymi w załączniku, a w następnym (czwartym) zdaniu strony

postanowiły, że zakaz ten obowiązuje przez dwa lata i może być zniesiony przez

6

zapłacenie odszkodowania w wysokości 500 000 USD. Całość tych postanowień

prowadzi do wniosku, że w umowie nie przywiązywano znaczenia do poprawności

użycia pojęć z zakresu prawa cywilnego (kara umowna jest nazywana karą pieniężną w

§ 6 lub karą dodatkową w § 11), natomiast zniesienie zakazu obowiązującego w okresie

dwóch lat stanowi sposób zwolnienia się z długu (nieczynienia) przez dłużnika –

pozwaną Spółkę. W konsekwencji, w § 11 nie ma postanowienia odnośnie do

odszkodowania z tytułu niewykonania przyjętego przez dłużnika obowiązku, co oznacza,

że skutki odszkodowawcze reguluje ustawa (art. 471 k.c.). Powód takiego roszczenia

nie zgłaszał, a rozstrzygnięcie Sadu Apelacyjnego odnośnie do kwoty dochodzonej

500 000 USD jako kary umownej odpowiada prawu.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w części

dotyczącej oddalenia powództwa o 95.000 USD i w tym zakresie sprawę przekazał do

ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.) a w pozostałym zakresie skargę

kasacyjną oddalił (art. 39814

k.p.c.). O kosztach procesu orzeczono zgodnie z art. 108 §

2 k.p.c. stosowanym odpowiednio.