I CSK 187/08

Sygn. akt I CSK 187/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa

S.A. w W.

przeciwko Systemowi Gazociągów Tranzytowych E. G. S.A. w

W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 października 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 15

listopada 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz

pozwanej kwotę 5.400,- (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo Spółka Akcyjna w W. domagała

się od Systemu Gazociągów Tranzytowych E. G. Spółki Akcyjnej w W. zapłaty

kwoty blisko 40 milionów złotych tytułem odsetek od przeterminowanych rat

pożyczki udzielonej pozwanej Spółce. Strony nie były zgodne co do zasad

uiszczania odsetek za opóźnienie w zapłacie poszczególnych rat.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 2 lipca

2007 r. oddalił powództwo co do kwoty 36.618.37,33 zł; umorzył postępowanie co

do kwoty 2.382.581,66 zł (zasadny okazał się zarzut przedawnienia) oraz zasądził

na rzecz pozwanego koszty procesu. Sąd pierwszej instancji, ustalając

szczegółowo wysokość oraz warunki udzielonej stronie pozwanej pożyczki, uznał,

że powód nie wykazał w terminie określonym w art. 47912

§ 1 k.p.c., że wolą stron

było obciążenie pożyczkodawcy obowiązkiem uiszczania podwójnych odsetek po

upływie terminu płatności każdej z rat. W sytuacji, gdy postanowienie umowy jest

niejednoznaczne, a strony nie są zgodne co do rozumienia treści umowy, należało

dokonać subiektywnej wykładni tej umowy przyjmując rozumienie oświadczenia

woli przez adresata, a więc stronę pozwaną. Sąd podkreślił, że gdyby zamiarem

stron było, aby pożyczkobiorcę po upływie terminu zapłaty każdej z rat obciążały,

poza odsetkami za opóźnienie, także odsetki mające charakter wynagrodzenia za

korzystanie z cudzych pieniędzy, to w umowie powinno znaleźć się jednoznacznie

sformułowane postanowienie takiej treści. Skoro obowiązek zapłaty zarówno

odsetek tzw. karnych, jak i odsetek kapitałowych, nie został wyraźnie w umowie

przewidziany, powództwo podlega oddaleniu.

Apelacja powoda została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego. z dnia 15

listopada 2007 r. Sąd drugiej instancji podkreślił, że istota sporu sprowadza się do

właściwego odczytania oświadczeń woli stron umowy pożyczki zawartej 25

września 1995 r. W toku postępowania nie wykazano, aby postanowienia zawarte

w § 2 ust. 3 i § 9 ust. 2 umowy były jednakowo rozumiane przez strony.

Rozbieżność stanowisk co do wysokości odsetek za opóźnienie nie pozwala na

dokonanie wykładni w oparciu o zgodną wolę stron. Podstawę wykładni obiektywnej

musi stanowić treść dokumentu zawierającego umowę. Kierując się regułami

3

wykładni językowej oraz uwzględniając kontekst oraz cel złożonych przez strony

oświadczeń Sąd Apelacyjny uznał, że wykładnia dokonana przez Sąd pierwszej

instancji jest prawidłowa. Za przyjęciem, że strony umowy nie przewidziały

kumulacji odsetek z § 2 ust. 3 oraz § 9 ust. 2 przemawia kilka argumentów.

Po pierwsze, § 9 ust. 2 umowy dotyczy należności przeliczonych już na złote

polskie. Wysokość odsetek od tych należności określa rozporządzenie Rady

Ministrów - w chwili zawierania umowy było to rozporządzenie z dnia 23 kwietnia

1993 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych (Dz. U. nr 33,

poz. 148), w którym wysokość odsetek wynosiła 54% (czyli 27% ustalone przez

strony). Niemożliwe byłoby zastosowanie w odniesieniu do tych należności § 2

ust. 3 umowy, gdyż zawarte tam postanowienia mogą odnosić się jedynie do

dolarów amerykańskich.

Po drugie, wyeksponować trzeba (co uczynił Sąd Okręgowy) różnice

pomiędzy odsetkami zwykłymi (art. 359 § 1 i 2 k.c.) i odsetkami za zwłokę (art. 481

§ 1 k.c.). Uprawnienie do domagania się zapłaty odsetek za opóźnienie powstaje

z mocy prawa, a ich wysokość wynika z przepisu, chyba że strony umownie

określiły inną wysokość (art. 481 § 2 k.c.). Ustalone w § 2 ust. 3 umowy odsetki nie

są odsetkami na wypadek opóźnienia i zostały ustalone na czas umówionego

korzystania z pieniędzy. Okres ten kończy się wraz z nadejściem terminu zapłaty.

Wysokość należnych od tego momentu odsetek za opóźnienie strony określiły

w wysokości innej niż ustawowa.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie przekonuje argumentacja powoda

odwołującego się do interesu ekonomicznego. Odsetki za korzystanie z kapitału

zostały określone na poziomie znacznie niższym niż odsetki za opóźnienie.

Dodatkowo należy wziąć pod uwagę, że udzielona pożyczka miała związek ze

wspólnym przedsięwzięciem stron, a więc nie miała charakteru czysto

komercyjnego.

Skarga kasacyjna strony powodowej oparta została na obu podstawach.

W ramach naruszenia przepisów prawa materialnego wskazuje się obrazę art. 359

§ 1 oraz art. 481 k.c. oraz art. 65 k.c. (w obu przypadkach przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie). W ramach podstawy naruszenia przepisów

4

postępowania skarżący wskazuje art.232 k.p.c. („przez przyjęcie, że umowa

pożyczki została zawarta na warunkach niekomercyjnych") oraz art. 233 § 1 k.p.c.

(dowolna ocena materiału dowodowego).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie nadal podstawowym zagadnieniem pozostaje

wykładnia umowy w części określającej wysokość odsetek należnych stronie

powodowej w sytuacji, gdy pożyczkobiorca uchybił terminowi zapłaty

poszczególnych rat. Odwołanie się przez skarżącą w obszernym uzasadnieniu

skargi kasacyjnej do rozbieżności występujących w odniesieniu do możliwości

żądania jednocześnie odsetek za opóźnienie oraz odsetek kapitałowych nie

zmienia faktu, że podstawowe znaczenie ma wykładnia umowy pożyczki zawartej

między stronami w 1995 r.

Wykładnia dokonana przez Sądy orzekające nie nasuwa zastrzeżeń. Sąd

Apelacyjny wskazał okoliczności, które przesądzają, że - niezależnie od nie do

końca precyzyjnych postanowień umowy - z umowy wynika zamiar „zastąpienia"

odsetek za korzystanie z cudzego kapitału odsetkami za opóźnienie. Nie może

bowiem budzić wątpliwości, że strony mogą w umowie przewidzieć zarówno

kumulację obu rodzajów odsetek należnych wierzycielowi, jak i ustanie obowiązku

uiszczania odsetek kapitałowych i zastąpienie ich, od chwili, gdy dłużnik opóźnia

się ze spełnieniem swojego świadczenia pieniężnego, odsetkami przewidzianymi

w art. 481 § 1 k.c. Zawarta w skardze kasacyjnej polemika ze stanowiskiem Sądu

drugiej instancji jest wyrazem poglądów prezentowanych przez powoda i nie

dyskwalifikuje ocen prawnych wyrażonych w uzasadnieniu orzeczenia Sądu

Apelacyjnego. Poprawności dokonanej przez Sądy orzekające umowy pożyczki nie

wyłącza okoliczność, że Sąd Apelacyjny odwołał się (w ostatniej kolejności) do

niekomercyjnego charakteru pożyczki udzielonej stronie pozwanej. Należy przy tym

zauważyć, że jest to sfera ustaleń, która nie podlega ocenie Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy zauważa także, że - jak wielokrotnie to podkreślano - nie jest

możliwe naruszenie przepisu prawa materialnego jednocześnie przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Chodzi o dwie różne postacie naruszenia

5

prawa materialnego i każda z nich wymaga odrębnego uzasadnienia. Możliwe jest

zastosowanie właściwego przepisu, odpowiedniego w ustalonym stanie

faktycznym, jednak przy jego nieprawidłowym rozumieniu (błędna wykładnia) bądź

też, przy prawidłowym rozumieniu treści przepisu, zastosowanie go

w okolicznościach, w których nie mógł on znaleźć zastosowania (błędna

subsumpcja).

Z powyższego wynika, że Sąd drugiej instancji nie naruszył ani art. 359 § 1

i art. 481 k.c., ani też art. 65 k.c. Nie miały także miejsca zarzucane naruszenia

przepisów postępowania. W szczególności nie został wykazany zarzut dowolności

oceny materiału dowodowego. Wywody zawarte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej

stanowią jedynie prezentację stanowiska strony powodowej, nie podważają

natomiast prawidłowości ocen Sądu Apelacyjnego.

Z tych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu jako nie znajdująca

uzasadnionych podstaw (art. 39814

k.p.c.). O kosztach orzeczono zgodnie z art. 98

§ 1 i art. 108 § 1 k.p.c.