V CSK 172/08

Sygn. akt V CSK 172/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa I. O.

przeciwko J. P., i in.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 października 2008 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 grudnia 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od I. O. na rzecz J. P. i R. P. kwotę 3600 (trzy tysiące

sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki

Iwony O. od wyroku Sądu Okręgowego w C. z dnia 22 sierpnia 2007 r.,

oddalającego powództwo o zasądzenie od pozwanych J. P., R. P. oraz „A.” R. i J.

P., I. O. spółka jawna w C. w likwidacji kwoty 397,438,65 zł z odsetkami

ustawowymi z tytułu udziału w zysku Spółki za 2005 r.

Podstawą wydania tego wyroku są następujące ustalenia. Powódka

oraz pozwani J. i R. małżonkowie P. są wspólnikami pozwanej Spółki. Stosownie

do umowy spółki powódka uczestniczy w zyskach i stratach Spółki w 50%. Według

bilansu zysk Spółki za 2005 r. wyniósł 1.486.288,75 zł. Na poczet udziału w tym

zysku powódka otrzymała zaliczki w kwotach 12.500 zł i 75.000 zł. W marcu 2006 r.

pozwany P. przedstawił powódce rozliczenie za 2005 r., według którego „dochód”

przypadający na rzecz powódki wyniósł 598.927,79 zł, z której to kwoty zapłacono

zaliczki na poczet podatku w kwocie 108.740 zł i składki na ubezpieczenie w

kwocie 4.649,14 zł. Wiele podmiotów zalega z zapłatą pozwanej Spółce należności

za wykonane usługi, ale Spółka ma też zaległości płatnicze wobec wierzycieli. i

Oddział Wojewódzki NFZ zażądał od Spółki kwoty 1.733.864 zł tytułem należności

za 2004 r. i kwoty 1.754.721 zł tytułem należności za 2005 r. Rozliczenia z tytułu

udziału w zyskach i stratach pozwanej Spółki dokonywane były pomiędzy

pozwanym P. a mężem powódki K. O. Strony traktowały pozwaną Spółkę i inną

spółkę o firmie „D.” jako jedno przedsiębiorstwo. Pozwany P. „z zysków pozwanej

Spółki wypłacił sobie środki potrącając w ten sposób swoje wierzytelności do K. O.

w kwocie 260.000 zł, przy czym zgody na takie działanie powódka nie potwierdziła”.

Wiosną 2005 r. doszło między stronami do konfliktu. Pozwani P. wypowiedzieli

umowę spółki na koniec 2005 r. i doszło do postawienia pozwanej Spółki w stan

likwidacji.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał, że w czasie, gdy spółka jawna

jest w likwidacji wypłata zysku dla wspólników nie może być dokonana.

Interes wierzycieli spółki wyprzedza interes wspólników. Zrównanie roszczeń

wspólników ze stosunku spółki i innych wierzycieli spółki spowodowałoby obejście

3

art. 82 § 2 k.s.h. Roszczenia wspólników ze stosunku spółki mogą zostać

zaspokojone dopiero po pokryciu wszystkich zobowiązań spółki. Powództwo

w stosunku do pozwanej Spółki jest zatem przedwczesne. Skoro powództwo

w stosunku do pozwanej Spółki jest przedwczesne, to również przedwczesne jest

powództwo w stosunku do pozwanych P.

Sąd Apelacyjny, odwołując się do poglądu wyrażonego w literaturze prawa

handlowego, podzielił stanowisko zajęte w sprawie przez Sąd pierwszej instancji

co do roszczenia powódki w stosunku do pozwanej Spółki. Odnośnie roszczenia

adresowanego do pozwanych P. Sąd ten, mając także na względzie wypowiedzi

przedstawicieli nauki prawa handlowego, stwierdził, że jest oczywiste i wynika z

samej istoty spółki jawnej, iż wspólnicy mogą kierować roszczenia tylko wobec

spółki a nie innych jej wspólników. Gwarancja wyrażona w art. 22 § 2 i art. 31 § 1 i

2 k.s.h. obejmuje jedynie zobowiązania z tzw. zewnętrznych stosunków prawnych,

odrębnych od stosunku spółki i nie dotyczy roszczeń ze stosunku

wewnątrzspółkowego. Pozwani P. nie mają zatem legitymacji biernej w sprawie o

wypłatę udziału w zysku pozwanej Spółki (art. 52 § 1 k.s.h.). Oddalenie powództwa

w tej części jest zatem także prawidłowe.

Od wyroku wymienionego na wstępie powódka wniosła skargę kasacyjną.

Wyrok ten zaskarżyła w całości. Skargę kasacyjną oparła na podstawach:

I. naruszenia przepisów postępowania – art. 386 § 2 w zw. z art. 202 zd. 2 k.p.c.

poprzez pominięcie, że pozwana Spółka była niewłaściwie reprezentowana do dnia

24 stycznia 20007 r., a zatem nie miała zdolności procesowej i art. 380 k.p.c.

wobec tego że Sąd Apelacyjny nie rozpoznał, mimo zaskarżenia, postanowień

dowodowych wydanych przez Sąd pierwszej instancji i nie uwzględnił zarzutu

przeprowadzenia sprekludowanych dowodów (art. 380 w zw. z art. 47914

k.p.c.)

i II. naruszenia prawa materialnego poprzez 1) błędną wykładnię art. 82 w zw.

z art. 52 i 51 k.s.h. przejawiającą się w przyjęciu, że roszczenie o wypłatę udziału

w zysku za okres poprzedzający likwidację spółki jawnej nie jest w tym okresie

wymagalne i nie może być dochodzone przed sądem, 2) błędną wykładnię art. 31

§ 2 w zw. z art. 22 § 2 k.s.h., polegającą na przyjęciu, że pozostali wspólnicy spółki

jawnej nie maja legitymacji biernej w sprawie o wypłatę udziału w zysku

i 3) niezastosowanie art. 5 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. wobec pominięcia, że pozostali

4

wspólnicy za ten sam okres, za który powódka dochodzi wypłaty udziału w zysku,

otrzymali taką wypłatę jak również nierozważnie konsekwencji zaspokojenia

ewentualnych wierzycieli spółki przez wspólników solidarnie w sytuacji, gdy tylko

niektórzy z nich otrzymali wypłatę z tytułu udziału w zyskach. Skarżąca wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania względnie o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie

powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. 1. Jak wynika z akt sprawy, „A.” R. i J. P., I. O. spółka jawna w C. została

dopozwana postanowieniem Sądu Okręgowego w C. z dnia 19 września 2006 r. Do

dnia 24 stycznia 2007 r. Spółka ta nie dokonała żadnych czynności w sprawie ani

nie zostały dokonane w sprawie żadne czynności z jej udziałem. Na rozprawę w

dniu 24 stycznia 2007 r. stawił się likwidator reprezentujący Spółkę będącą już

wówczas w likwidacji i od tej chwili reprezentuje ją w procesie. Nie zachodziła

zatem niewłaściwa jej reprezentacja (art. 78 § 1 k.s.h.). Pozwana spółka, będąca

spółka jawną, ma zdolność sądową i procesową (art. 65 § 1 k.p.c. w zw. z art. 8 § 1

i art. 4 § 1 pkt 1 k.s.h.). W postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji nie miała

miejsca nieważność postępowania ani ze względu na brak zdolności procesowej

pozwanej Spółki, ani ze względu na wadliwą jej reprezentację. Sąd Apelacyjny

nieuchylając wyroku Sądu pierwszej instancji nie naruszył zatem art. 386 § 2 k.p.c.

2. Zarzucając Sądowi Apelacyjnemu nierozpoznanie postanowień

dowodowych podjętych przez Sąd pierwszej instancji i nieuwzględnienie zarzutu

przeprowadzenia przez ten Sąd sprekludowanych dowodów, skarżąca

nie wskazała jakich postanowień i jakich dowodów zarzut ten dotyczy. Poza tym,

nie podjęła nawet próby wykazania, że zarzucane uchybienie mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Dla wykazania tego nie jest

wystarczające ogólne stwierdzenie, że postanowienia dowodowe „miały wpływ

na dokonanie ustaleń faktycznych sprawy”. Tak więc niezasadny jest także zarzut

skargi kasacyjnej naruszenia art. 380 k.p.c. i tego przepisu w zw. z art. 47914

k.p.c.

II. 1. Jak stanowi art. 82 k.s.h., od chwili otwarcia likwidacji spółki jawnej

z majątku spółki spłaca się przede wszystkim zobowiązania spółki oraz pozostawia

5

się odpowiednie kwoty na pokrycie zobowiązań niewymagalnych lub spornych

(§ 1), a pozostały majątek dzieli się między wspólników stosownie do postanowień

umowy; w przypadku braku stosownych postanowień umowy spłaca się

wspólnikom udziały; nadwyżkę dzieli się między wspólników w takim stosunku,

w jakim uczestniczą oni w zysku. (§ 2). Z przepisu tego wynika, że wyróżniono

w nim zobowiązania spółki – które spłaca się przede wszystkim – a wspólnikom

przyznano prawo do udziału w nadwyżce pozostałej po spłaceniu tych zobowiązań

(pomniejszonej o kwoty pozostawione na pokrycie zobowiązań niewymagalnych

lub spornych) i po ewentualnym spłaceniu udziałów wspólników.

Przez zobowiązania spółki – jako przeciwstawione należnościom przysługującym

wspólnikom z nadwyżki, o której mowa, należy rozumieć zobowiązania spółki

wynikające z jej stosunków „zewnętrznych”, tj. wobec jej wierzycieli niebędących

wspólnikami jak i wierzycieli będących wspólnikami, gdy zobowiązania nie wynikają

ze stosunku spółki. W toku postępowania likwidacyjnego zobowiązania spółki

wobec tych wierzycieli powinny być zaspokojone „przede wszystkim” (w pierwszej

kolejności). Oznacza to, że dopiero po ich zaspokojeniu możliwe jest zaspokojenie

zobowiązań wynikających ze stosunku spółki. Do takich zobowiązań należą m.in.

zobowiązania z tytułu udziału wspólników w zyskach spółki (art. 51 § 1 i art. 52 § 1

k.s.h.) i to niezależnie od tego, czy zobowiązania te powstały przed,

czy po otwarciu likwidacji. Wspólnicy mogą dochodzić swych roszczeń z tego tytułu

dopiero przy podziale nadwyżki pozostałej w wyniku spłacenia zobowiązań

wynikających ze stosunków „zewnętrznych” spółki, pozostawienia odpowiednich

kwot na pokrycie zobowiązań niewymagalnych lub spornych i ewentualnego

spłacenia udziałów wspólników (art. 82 § 2 zdanie trzecie k.s.h.). Celem takiej

regulacji jest doprowadzenie w czasie likwidacji spółki przede wszystkim

do zaspokojenie jej wierzycieli, których zobowiązania wynikają ze stosunków

„zewnętrznych” spółki, za które ponoszą solidarną odpowiedzialność spółka

i wspólnicy (art. 22 § 2 k.s.h.). Dopuszczenie możliwości wcześniejszego

zaspakajania wspólników mogłoby spowodować, że majątek spółki niewystarczałby

na zaspokojenie innych wierzycieli spółki. Wprawdzie w takim wypadku mogliby oni

poszukiwać zaspokojenia z majątku wspólników (art. 22 § 2 w zw. z art. 31 § 1

k.s.h.), ale nie ulega wątpliwości, że pozbawienie ich zaspokojenia z majątku spółki

6

może ograniczyć możliwość ich zaspokojenia lub w ogóle pozbawić zaspokojenia

i to w sytuacji, gdy wspólnicy odpowiedzialni za te zobowiązania uzyskaliby

zaspokojenie swoich wierzytelności wobec spółki.

Należy dodać, że nie zachodzi wyrażona w skardze kasacyjnej obawa

przedawnienia się roszczenia powódki o wypłatę przez spółkę jej udziału w zysku

(art. 52 § 1 k.s.h.). Jeżeli nie uległo one przedawnieniu przed otwarciem likwidacji

spółki, jego bieg ulega swoistemu zawieszeniu w czasie od otwarcia likwidacji

do podziału nadwyżki, o którym mowa w art. 82 § 2 k.s.h., gdyż w tym czasie

nie mogło ono być dochodzone.

2. Trafnie Sąd Apelacyjny przyjął, że z istoty spółki jawnej wynika,

iż roszczenia wynikające ze stosunku spółki – a typowym takim roszczeniem jest

roszczenie o wypłatę udziału w zysku (art. 51 § 2 i art. 52 § 1 k.s.h.) – wspólnicy

mogą kierować tylko wobec spółki. Zasady tej nie zmienia art. 22 § 2 k.s.h.

Według tego przepisu każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez

ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze

spółką, z uwzględnieniem art. 31 k.s.h., który przewiduje tzw. subsydiarną

odpowiedzialność wspólnika. Ustanowiona w art. 22 § 2 k.s.h. odpowiedzialność

wspólnika za zobowiązania spółki dotyczy zobowiązań, które może zaciągać spółka

w ramach przyznanej jej zdolności (art. 8 w zw. z art. 4 § 1 k.s.h.). Zdolność ta

obejmuje zaś stosunki „zewnętrzne”, tj. zachodzące pomiędzy spółką a jej

kontrahentami. Wspólnik odpowiada zatem solidarnie wraz ze spółka

za zobowiązania spółki wynikające z tych stosunków. Przyznana spółce jawnej

zdolność do zaciągania zobowiązań nie obejmuje stosunków

„wewnątrzspółkowych” i przewidziana w art. 22 § 2 k.s.h. odpowiedzialność

wspólnika za zobowiązania spółki wynikające z tych stosunków nie rozciąga się

na te zobowiązania, nie rozciąga się więc na zobowiązanie spółki do wypłaty

wspólnikowi udziału w zysku.

Jak trafnie zauważono w piśmiennictwie z zakresu prawa handlowego

pozostali wspólnicy mogą po rozwiązaniu spółki jawnej (art. 84 § 2 k.s.h.), jeżeli tak

stanowi umowa spółki, odpowiadać – według zasad określonych w umowie –

wobec jednego ze wspólników za długi spółki wynikające także ze stosunku spółki.

7

Stanowisko zajęte wyżej w pkt 1 i 2 odpowiada poglądom wyrażonym

w doktrynie prawa handlowego i to nie tylko na gruncie przepisów kodeksu spółek

handlowych, ale także na tle odpowiadających im przepisów kodeksu handlowego

(art. 85 § 1, art. 137 § 1 i 2). Skarżąca nie dostarczyła argumentów

wystarczających do ich podważenia. Podstawa skargi kasacyjnej, którą jest zarzut

naruszenia wskazanych w niej przepisów kodeksu spółek handlowych, nie jest

uzasadniona.

3. Powódka, nie posiadając uprawnienia do dochodzenia udziału w zysku tak

od pozwanej Spółki będącej w likwidacji przed podziałem nadwyżki, o którym mowa

w art. 82 § 2 zdanie trzecie k.s.h., jak i od pozostałych wspólników, nie może

skutecznie powoływać się na art. 5 k.c., jako na przepis przyznający jej to

uprawnienie. Zgodnie bowiem z powszechnie rozumianym znaczeniem art. 5 k.c.,

jego zastosowanie nie może doprowadzić do nabycia (ani utraty) prawa

podmiotowego. Zarzut naruszenia art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie

nie stanowi zatem uzasadnionej podstawy skargi kasacyjnej.

Jak wyżej wskazano, powódka będzie mogła dochodzić udziału w zysku

za 2005 r. przy podziale nadwyżki, o którym mowa w art. 82 § 2 zdanie trzecie

k.s.h., a w wypadku, gdy przewiduje to umowa spółki będzie też mogła

po rozwiązaniu spółki wystąpić z odpowiednim roszczeniem w stosunku

do pozostałych wspólników. Jeżeli niewypłacenie powódce udziału w zysku było

wynikiem czynu niedozwolonego pozostałych wspólników, w wyniku którego

powódka poniosła szkodę – co zdaje się wynikać z jej twierdzeń – powódce

przysługuje roszczenie o naprawienie tej szkody (art. 415 k.c.). O skuteczności

wystąpienia z takim roszczeniem oczywiście decydować będzie udowodnienie

przez powódkę jego przesłanek (art. 6 k.c.).

Wobec powyższego, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił

skargę kasacyjna i stosownie do art. 108 § 1 zd. pierwsze w zw. z art. 109 § 2

i art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z § 13 ust. 4 pkt 2 i § 6 pkt 7 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

8

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) orzekł o kosztach

postępowania kasacyjnego.