II CSK 293/08

Sygn. akt II CSK 293/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa G. S.

przeciwko H. S. i M. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 21 grudnia 2007

r., sygn. akt VII Ca (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy zasądził od pozwanych na rzecz powódki kwotę 68.587,75 zł z

odpowiednimi odsetkami, uwzględniając tym samym w znacznym zakresie roszczenie

pieniężne powódki skierowane wobec pozwanych. Rozstrzygnięcie to nastąpiło na

podstawie następujących ustaleń faktycznych.

2

L. S. (kredytobiorca, dłużnik główny) uzyskał kredyt w Banku S.(..) w S., a

powódka poręczyła spłatę tego kredytu. Kredyt ten został spłacony w dniu 30

października 1998 r. (w wysokości 41.448,90 zł) i tego samego dnia powódka uzyskała

kredyt gotówkowy w tym samym Banku w wysokości 2.000 zł. Z kwoty tego kredytu

spłacony został kredyt uzyskany przez brata powódki L. S.. Powódka spłaciła kwotę

32.100 zł jako kapitał długu kredytowego i odsetki w wysokości 40.369,81 zł. Łączna

kwota spłaty zadłużenia kredytowego brata (L. S.) wynosiła zatem 72.469,81 zł. Właśnie

ta suma była objęta pozwem powódki skierowanym przeciwko spadkobierczyniom

zmarłego L. S., legitymującym się postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku

z dobrodziejstwem inwentarza. W ocenie Sądu Rejonowego, na podstawie stosownego

ustnego porozumienia, zawartego z bratem L. S., powódka w całości spłaciła kredyt

zaciągnięty przez jej brata. Umowa taka - jak przyjął Sąd - „nawiązywała” do umowy

pożyczki” w rozumieniu art. 720 k.c., była umową odpłatną, bowiem pożyczkobiorca

zobowiązał się do zapłaty także odsetek od kredytu zaciągniętego w banku przez

powódkę poza samą kwotą kapitału kredytu w wysokości 42.000 zł.

Zasądzając od pozwanych spadkobierczyń kwotę 68.587,75 zł (z odsetkami), Sąd

Rejonowy nie uwzględnił objętej żądaniem powódki kwoty 3.882,06, ponieważ kwota ta

stanowiła odsetki z tytułu własnego opóźnienia powódki wobec Banku. Solidarna

odpowiedzialność pozwanych wynika z art. 1034 k.c., nie dokonano jeszcze bowiem

podziału spadku, a należność dochodzona przez powódkę jest zobowiązaniem

wchodzącym do masy spadkowej. Zasądzając od pozwanych kwotę w wysokości

68.587,75 zł z odsetkami, Sąd ograniczył jednocześnie ich odpowiedzialność do

wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku.

Sąd Okręgowy oddalił apelację pozwanych, podzielając ustalenia faktyczne

dokonane przez Sąd pierwszej instancji, w tym - fakt zawarcia przez powódkę ustnego

porozumienia z poprzednikiem prawnym pozwanych co do tego, iż uzyskany przez

powódkę kredyt bankowy miał służyć spłacie wcześniejszego zadłużenia kredytowego

brata. Sąd ten uznał, że pomiędzy powódką a jej bratem ukształtował się stosunek

obligacyjny „choć nieco odbiega (on) od niektórych wymogów pożyczki”. Nie było

natomiast podstaw do stosowania konstrukcji przewidzianej w art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

Według Sądu, powódka „nie musiała wówczas spłacać długu brata i uzyskiwać kredytu,

a to zobowiązanie przyjęła dobrowolnie”. Pozwani nie wykazali, aby istniały podstawy do

zastosowania tego przepisu, nawet jeżeli powódka objęła poręczeniem zobowiązanie L.

S.. Sąd Okręgowy stwierdził także, że nie można było przyjąć naruszenia przepisu art.

3

75 k.c. (w wersji obowiązującej do dnia 25 września 2003 r.), skoro w dacie jego

nieobowiązywania Sąd Rejonowy przeprowadził dowód ze świadków na fakt zawarcia

ustnej umowy pożyczki pieniężnej.

W obszernej skardze kasacyjnej pozwanych podniesiono zarzuty naruszenia

prawa procesowego, tj. art. 386 § 4 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c., art. 259 pkt 2 k.p.c., art.

246 w zw. z art. 720 § 2 k.c., § 73 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23

lutego 2007 r. - Regulamin urzędowania sądów powszechnych (...), art. 233 § 1 w zw. z

art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 379 pkt 5 k.p.c. W grupie zarzutów obejmujących naruszenie

prawa materialnego powołano się na naruszenie art. 518 § 1 k.c., art. 720 § 1 k.c., art.

481 § 1 k.c., art. 75 § 2 k.c. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 25 września 2003 r.) i

art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Skarżący wnosił o uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku i wyroku

Sądu pierwszej instancji oraz przekazanie sprawy innemu sądowi rejonowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy stwierdził, że w protokołach rozpraw z dnia 24 kwietnia 2007 r. i z

dnia 17 maja 2007 r. znalazły się błędne zapisy o prawidłowym powiadomieniu

pełnomocnika pozwanych o rozprawie. Jednakże na rozprawie w dniu 4 września 2007

r. powtórzono czynności procesowe po dostrzeżeniu uchybienia i w rozprawie tej już

uczestniczył pełnomocnik pozwanych (k. 154 akt sprawy). Nie istniał już stan

nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji w rozumieniu art. 379 ust. 5

k.p.c. Sąd Okręgowy trafnie więc zauważył, że wcześniejsze uchybienia w tym zakresie

zostały następnie skutecznie usunięte. Należy podkreślić, że czym innym pozostaje

natomiast kwestia naruszenia ograniczeń dowodowych w zakresie wykazywania faktu

dokonania czynności prawnej (pożyczki), przewidzianych w art. 74 § 2 k.c.

(obowiązującego do dnia 25 września 2003 r., Dz. U. Nr 64, Nr 16, poz. 93; zob. pkt 2

uzasadnienia). Bezpodstawny okazał się zatem zarzut nieważności postępowania i tym

samym – zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.c.

Nie można podzielić zarzutu naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. z tej racji, że Sąd

Okręgowy rozpoznał jednak istotę sprawy, aczkolwiek po dokonaniu niedostatecznych

rozważań w zakresie przyjęcia właściwej podstawy roszczenia powódki skierowanego

wobec pozwanych. Ocena i wiarygodność dowodów (w tym – z zeznań świadków),

dokonana przez Sądy meriti, nie może być w ogóle skutecznie podnoszona w

4

postępowaniu kasacyjnym (art. 3983

§ 3 k.p.c.). Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. z

motywacją wskazaną przez stronę skarżącą nie może być zatem brany pod uwagę w

tym postępowaniu. Wbrew zarzutom kasacyjnym, uzasadnienie zaskarżonego wyroku

spełnia formalne wymogi przewidziane w art. 328 § 2 k.p.c.

Według skarżącego, przesłuchanie dyrektora Banku S.(…) jako świadka nastąpiło

mimo braku zwolnienia tego świadka z obowiązku zachowania tajemnicy bankowej.

Doszło tym samym do naruszenia art. 153 k.p.c. i art. 259 pkt 2 k.p.c. Zarzut ten został

sformułowany zbyt ogólnie. Skarżące nie określają przede wszystkim tego, jakie fakty,

ustalone przez Sądy na podstawie zeznań dyrektora banku, są objęte tajemnicą

bankową (tzw. fakty konfidencjonalne). W aktach sprawy znajdują się ponadto

dokumenty [m. in. pochodzące od banku, k. (…)], które świadczą o kilku dokonanych

czynnościach pomiędzy bankiem, kredytobiorcami i poręczycielem. Przesłuchana

dyrektor banku nie powoływała się na ciążący na niej obowiązek zachowania tajemnicy

bankowej. Co istotne, w skardze kasacyjnej nie wykazano ponadto tego, czy i w jaki

sposób sugerowane przez skarżące uchybienia mogły mieć wpływ na wynik

rozstrzygnięcia w danej sprawie.

2. Sąd Okręgowy ustalił, że umowa kredytowa i spłata kredytu miały miejsce

przed dniem 25 września 2003 r., tj. w czasie obowiązywania art. 75 k.c. (Dz. U. Nr 49,

poz. 408). Przepis ten wymagał formy pisemnej ad probationem dla czynności prawnej

obejmującej rozporządzenie prawem, którego wartość przenosiła 2000 zł. Z treści

uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że chodzi o porozumienie powódki z L. S.,

które zakwalifikowano jako umowę zbliżoną do umowy pożyczki (art. 720 k.c.). Sąd ten

ostatecznie przyjął, że w okresie nieobowiązywania przepisu art. 75 k.c. (po wrześniu

2003 r.) dopuszczalne było przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków na fakt

dokonania czynności prawnej (zawarcia umowy pożyczki).

Stanowisko takie jest nieuzasadnione. Pozostaje ono bowiem w sprzeczności z

jedną z podstawowych reguł prawa intertemporalnego, przewidzianą przede wszystkim

w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U.

Nr 16, poz. 94 ze zm.). Zgodnie z art. XXVI tej ustawy, do stosunków prawnych

powstałych przed wejściem w życie kodeksu cywilnego stosuje się prawo

dotychczasowe, chyba że przepisy poniższe stanowią inaczej. Reguła ta ma znaczenie

ogólniejsze i może być zastosowana także w rozpoznawanej sprawie. Oznacza to, że

kwestia ograniczeń dowodowych dotyczących możliwości wykazania faktu zawarcia

umowy powinna być rozstrzygana w oparciu o przepisy obowiązujące w czasie, w

5

którym obowiązywały także przepisy statuujące formę ad probationem dla danego typu

czynności prawnych, w tym – umowy pożyczki. Skoro zatem w czasie zawarcia umowy

„podobnej do umowy pożyczki” obowiązywała reguła zawarta w art. 75 § 1 k.c.

w odniesieniu do umowy pożyczki, to w razie niezachowania przewidzianej w tym

przepisie formy i zawarcia ustnej umowy pożyczki, zastosowanie znajdował reżim

prawny przewidujący ograniczenia w wykazywaniu faktu dojścia do skutku takiej umowy

(art. 74 § 2 k.c.). Z przepisów przejściowych ustawy z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie

ustawy – kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 49, poz. 408) nie

wynika inne rozwiązanie prawne w omawianym zakresie.

W tej sytuacji należy uznać za trafny zarzut naruszenia art. 75 § 1 k.c. w zw. z art.

246 k.p.c. Wprawdzie w treści skargi kasacyjnej eksponowany był zarzut naruszenia art.

75 § 2 k.c. [por. np. s. (…) skargi], ale treść uzasadnienia tego zarzutu (i faktu że chodzi

o czynność prawną w postaci umowy pożyczki, z której także mogą wynikać

świadczenia okresowe) zmierzała w istocie do podważenia stanowiska Sądów meriti o

braku przeszkód prawnych w wykazywaniu aktu zawarcia umowy pożyczki na podstawie

zeznań świadków.

Rozważając podstawę prawną roszczenia powódki, Sąd Okręgowy odrzucił

możliwość oparcia go o przepisy o subrogacji (art. 518 § 1 k.c.) z tym ogólnym

uzasadnieniem, że nie istniały w ogóle „warunki do zastosowania tego przepisu”. Chodzi

mianowicie o to, że powódka nie była zobowiązana do spłacenia długu kredytowego

brata (dłużnika głównego). W ocenie Sądu, dobrowolna zapłata przez poręczyciela

należności obciążających dłużnika głównego wyklucza możliwość przyjęcia konstrukcji

wstąpienia poręczyciela w prawa zaspokojonego wierzyciela (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.). W

każdym razie, według tego Sądu, powódka (poręczyciel) nie wykazała powstania wobec

niej obowiązku zapłaty.

Stanowisko takie nie może być podzielone.

W toku postępowania ustalono, że powódka objęła poręczeniem zobowiązanie

kredytowe dłużnika głównego (brata), a następnie zaciągnęła w banku (wobec

wierzyciela ze stosunku poręczenia) kredyt gotówkowy w celu spłaty zadłużenia

obciążającego dłużnika głównego, przy czym spłata taka w istocie nastąpiła. Jest

kwestią dokonania odpowiednich ustaleń faktycznych i interpretacji oświadczeń woli

zainteresowanych podmiotów to, jak należałoby ocenić skutki prawne spłaty zadłużenia

brata (dłużnika głównego), dokonanej przez powódkę (poręczyciela) w stosunku:

6

powódka – dłużnik główny (jego spadkobiercy). W każdym razie ocenę Sądu należy

uznać za niedostateczną z następujących względów.

Po pierwsze w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak bliższych ustaleń co do

tego, że roszczenie wobec poręczyciela nie stało się wymagalne w chwili spłaty

zadłużenia kredytowego dłużnika głównego. Po drugie, nie ma przeszkód ku temu, aby

poręczyciel nie mógł wykonać zobowiązania poręczycielskiego z funduszy uzyskanych

w wyniku kredytu zaciągniętego u wierzyciela, nawet jeżeli wierzycielowi (bankowi)

znany jest cel zaciągnięcie kredytu przez poręczyciela we własnym imieniu. Po trzecie,

skutek subrogacji poręczyciela, przewidziany w art. 518 § 1 pkt 1 k.c., może nastąpić

także wówczas, gdy roszczenie wobec płacącego poręczyciela nie stało się jeszcze

wymagalne, a wierzyciel wiedząc o tym, przyjął świadczenie od poręczyciela dokonane

w wykonaniu powinności poręczycielskiej. W przepisie art. 518 k.c. nie przewidziano

wymagalności roszczenia wobec poręczyciela jako niezbędnego warunku subrogacji.

Wspomina się tylko o tym, że wierzyciel nie może odmówić przyjęcia wymagalnego już

świadczenia (art. 518 § 2 k.c.). Po czwarte, nie jest wykluczone de lege lata to, że na

podstawie odpowiedniego porozumienia pomiędzy poręczycielem i dłużnikiem głównym

(po powstaniu stosunku poręczenia) dojdzie do stworzenia ex contractu

konkurencyjnego wobec roszczenia subrogacyjnego poręczyciela innego roszczenia

kompensacyjnego poręczyciela, obejmującego zwrot tego, co poręczyciel świadczył

wierzycielowi w wykonaniu obowiązku poręczycielskiego.

Przesądzenie właściwej podstawy roszczenia powódki wobec pozwanych będzie

miało zasadniczy wpływ także na określenie ewentualnych odsetek za opóźnienie

dłużnika głównego (brata powódki), jeżeli zostanie ustalony fakt opóźnienia tego

dłużnika wobec powódki i rozmiar takiego opóźnienia (art. 481 § 1 k.c.).

Z przedstawionych względów należy podzielić zarzuty naruszenia art. 518 § 1

k.c., art. 720 § 1 k.c. i art. 481 § 1 k.c. z racji przedwczesności ich zastosowania w

niniejszej sprawie. Spowodowało to konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.).