I CSK 250/08

Sygn. akt I CSK 250/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Wielobranżowego O.(…) Spółki z o.o. w

likwidacji z siedzibą w O.(…)

przeciwko (…) Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 grudnia 2008 r.,

skarg kasacyjnych obu stron

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 22 listopada 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

I. uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego,

obejmującej oddalenie powództwa co do kwoty 102 824 (sto dwa tysiące

osiemset dwadzieścia cztery) zł (pkt I ppkt 2) oraz w części oddalającej

apelację w zakresie obejmującym tę kwotę (pkt II) i podwyższa zasądzoną

kwotę 351 156,47 (trzysta pięćdziesiąt jeden tysięcy sto pięćdziesiąt sześć i

47/100) zł do kwoty 453 981,16 (czterysta pięćdziesiąt trzy tysiące

dziewięćset osiemdziesiąt jeden i 16/100) zł,

II. oddala skargę kasacyjną strony pozwanej,

2

III. zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 3 700 (trzy

tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego,

IV. nakazuje pobrać od strony pozwanej na rzecz Skarbu Państwa - Sądu

Apelacyjnego kwotę 5 142 (pięć tysięcy sto czterdzieści dwa) zł tytułem

nieuiszczonej opłaty sądowej od skargi kasacyjnej strony powodowej.

Uzasadnienie

Powodowa Spółka żądała zasądzenia od pozwanego Zakładu Ubezpieczeń

zasądzenia kwoty 582 834,82 zł z ustawowymi odsetkami tytułem uzupełnienia

przyznanego odszkodowania za szkodę powstałą wskutek pożaru obiektów

gospodarczych. Według strony powodowej odszkodowanie zostało zaniżone w

odniesieniu do: środków obrotowych o kwotę 410 004 zł, budynków i budowli o kwotę

149 100,82 zł, maszyn i urządzeń o kwotę 23 730 zł.

Sąd Apelacyjny po raz drugi rozpoznając tę sprawę zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w R., którym powództwo uwzględnione zostało tylko do kwoty 169 524,70

zł z odsetkami w ten sposób, że kwotę tę podwyższył do 351 156,47 zł, oddalił

powództwo w pozostałej części, zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu,

orzekł o nieuiszczonej opłacie sądowej, a ponadto oddalił apelację strony powodowej w

pozostałej części, zniósł wzajemnie między stronami koszty postępowania apelacyjnego

oraz orzekł odpowiednio o nieuiszczonej opłacie od apelacji.

Według dokonanych ustaleń strony zawarły dwie umowy dotyczące

ubezpieczenia towarów, surowców, materiałów w produkcji, półfabrykatów i wyrobów

gotowych - nazwanych środkami obrotowymi. W załącznikach do tych umów zostały

wymienione środki ruchome podlegające ubezpieczeniu (co do rodzaju, ilości i

wymiarów). Wskutek pożaru uległy spaleniu także inne ruchomości objęte zakresem

działalności gospodarczej powoda.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko strony pozwanej i uznał, że ubezpieczeniem

objęte zostały wyłącznie środki obrotowe wymienione w załącznikach, nie zaś wszystkie

spalone środki obrotowe znajdujące się na terenie zakładu.

Sąd Apelacyjny, mając na względzie cel ubezpieczenia majątkowego środków

ruchomych-obrotowych, dokonał odmiennej interpretacji umów ubezpieczenia zawartych

przez strony. Uznał, że załączniki do umów zostały sporządzone wyłącznie w tym celu,

3

aby wskazać i uwiarygodnić sumę ubezpieczenia odpowiadającą rzeczywistemu stanowi

rzeczy na dzień zawierania umów.

Sąd Apelacyjny na podstawie dowodu z opinii biegłego ustalił, że stronie

pozwanej należy się tytułem uzupełnienia wypłaconego odszkodowania kwota

453 981,16 zł w tym kwota 386 921,16 zł z tytułu strat w środkach obrotowych oraz

kwota 67 060 zł z tytułu strat w budynkach i budowlach. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku zaznaczył, że wskutek błędu rachunkowego zasądził zamiast

kwotę 453 981,16 tylko kwotę 351 156,47 zł.

W skardze kasacyjnej strony powodowej, która oparta została na naruszeniu art.

316 i 385 k.p.c. oraz art. 805 i 361 k.c., skarżąca wnosiła o uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego i obejmującej oddalenie

powództwa co do kwoty 102 824 zł (skarżąca nie objęła zaskarżeniem 69 groszy) oraz

w części oddalającej apelację strony powodowej i przekazanie w tym zakresie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Strona powodowa jako ewentualny

zgłosiła wniosek o „uchylenie wyroku w zaskarżonej części i jego zmianę przez

zasądzenie na rzecz strony powodowej kwoty 453 980, 47 zł zamiast kwoty 351 156,47

zł.”

W skardze kasacyjnej strony pozwanej, która oparta została na podstawie

naruszenia art. 65 § 2, art. 355 § 2, art. 805 § 1, art. 3531

i art.6 k.c. oraz art. 233 § 1

k.p.c. skarżąca wnosiła – stosownie do zaskarżenia wskazanego w skardze – o

uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego i

obejmującej zasądzenie ponad kwotę 169 524,70 zł (pkt I ppkt 1 wyroku) oraz w części

orzekającej o nieuiszczonej opłacie sadowej (pkt IV wyroku) i przekazanie w tym

zakresie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania ewentualnie o

„uchylenie i zmianę zaskarżonego orzeczenia w części objętej przedmiotowa skargą

poprzez oddalenie powództwa co do kwoty 181 631,77 zł oraz zasądzenie od powoda

na rzecz pozwanego kosztów opłaty sądowej od uwzględnionej przez Sąd Apelacyjny

części apelacji oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu za

postępowanie kasacyjne, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm

przepisanych”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota sporu sprowadza się do kwestii, czy ubezpieczeniem objęte zostały

wyłącznie ruchomości wymienione w załącznikach do umów ubezpieczenia, czy

wszystkie spalone środki obrotowe znajdujące się na terenie zakładu strony powodowej.

4

Należało więc udzielić odpowiedzi na pytanie, jakie znaczenie przy interpretacji umów

ubezpieczenia mają dołączone do nich załączniki.

Zgodnie z art. 65 k.c. oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego

wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia

społecznego oraz ustalone zwyczaje, a w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny

zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. W judykaturze

wielokrotnie podkreślano, że na tle art. 65 k.c. należy przyjąć kombinowaną metodę

wykładni, opartą na kryterium subiektywnym i obiektywnym. Realizując tę zasadę,

należy brać pod uwagę nie tylko kontrowersyjny fragment tekstu, lecz także inne

postanowienia umowy, a zarazem uwzględnić pozatekstowe okoliczności, np. rokowania

poprzedzające zawarcie umowy, cele umowy, rozumienie tekstu, zachowanie stron itd.

Dla ustalenia pozatekstowego kontekstu umowy sąd może prowadzić także dowód z

zeznań świadków i z przesłuchania stron i nie sprzeciwia się temu treść art. 247 k.p.c.

Argumenty językowe (gramatyczne, semantyczne) mają znaczenie drugorzędne i

ustępują argumentom odnoszącym się do woli stron, ich zamiarów i celów. Mimo to nie

powinno budzić wątpliwości, że prawidłowa, pełna i wszechstronna wykładnia umowy

nie może pomijać treści zwerbalizowanej na piśmie, użyte bowiem (napisane)

sformułowania i pojęcia, a także sama systematyka i struktura aktu umowy, są jednym z

istotnych wykładników woli stron, pozwalają ją poznać i ocenić. Jest więc jasne, że

wykładnia umowy nie może prowadzić do stwierdzeń w sposób oczywisty sprzecznych z

jej treścią. Przez zgodny zamiar stron w świetle art. 65 § 2 k.c. trzeba rozumieć

uzgodnienie istotnych okoliczności, bądź w samej umowie, bądź poza nią (np. w

rokowaniach). Jeżeli strony już uprzednio pozostawały w takich samych stosunkach

prawnych, należy mieć na uwadze ponadto takie znaczenie niezbyt jasnych

sformułowań umowy, jakie było przy ich stosowaniu w poprzednich stosunkach

prawnych między stronami.

Kierując się wskazanymi dyrektywami wykładni oświadczeń woli należało – tak

jak uczynił to Sąd Apelacyjny - uznać, że załączniki do umów zostały sporządzone

wyłącznie w tym celu, aby wskazać i uwiarygodnić sumę ubezpieczenia odpowiadającą

rzeczywistemu stanowi rzeczy na dzień zawierania umów, zgodnym natomiast

zamiarem stron było objęcie ubezpieczeniem (do wysokości sumy ubezpieczenia)

wszelkich środków obrotowych znajdujących się na terenie zakładu strony powodowej.

Za taką wykładnią przemawia przede wszystkim cel ubezpieczenia majątkowego

środków ruchomych-obrotowych w zakładzie produkcyjnym. Nie sposób założyć, że

5

przedsiębiorca decyduje się na ubezpieczenie od ognia i pożaru tylko części środków

obrotowych znajdujących się w określonym pomieszczeniu produkcyjnym.

Podzielenie stanowiska przeciwnego - przyjętego przez Sąd Okręgowy -

prowadziłoby do nieracjonalnego wniosku, że ubezpieczony przedsiębiorca,

wytwarzający zgodnie z zamówieniami odbiorców produkty drzewne, musiałby albo

wydzielić do osobnego pomieszczenia środki obrotowe wskazane w załącznikach do

polis ubezpieczeniowych i nie zmieniać ich rodzaju, ilości i wymiarów, albo

podporządkować produkcję pod treść załączników tj. produkować i sprzedawać środki

obrotowe tożsame co do rodzaju, ilości i wymiarów zgodnie z podanymi w załącznikach

do polis. Dokonując innej wykładni oświadczeń woli stron Sąd Apelacyjny nie naruszył

ani art.65 k.c., ani pozostałych przepisów wymienionych w skardze kasacyjnej, tj. art.

355 § 2, art. 805 § 1, art. 3531

i art. 6 k.c. Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. –

zważywszy na uregulowanie przyjęte w art. 3983

§ 3 k.p.c. – należało potraktować w

kategoriach uchybienia zasadom profesjonalnego sporządzania skargi kasacyjnej. Z

tych względów skarga kasacyjna strony pozwanej podlegała oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).

Uwzględnić należało skargę kasacyjną strony powodowej, bowiem Sąd

Apelacyjny na skutek popełnienia oczywistego błędu rachunkowego – na co wskazał w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku – zasądził kwotę niższą od kwoty, która – zgodnie z

dowodami – stanowi wysokość należnego odszkodowania.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 w

zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c., natomiast rozstrzygnięcie w przedmiocie

nieuiszczonej opłaty od skargi kasacyjnej znajduje usprawiedliwienie w uregulowaniu

zawartym w art.113 ust.1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz.1398 ze zm.).