IV CSK 356/08

Sygn. akt IV CSK 356/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości "M"

przeciwko I. SA

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 lutego 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz strony

pozwanej kwotę 3600 tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego

Uzasadnienie

2

Powód wniósł przeciwko pozwanemu trzy pozwy o roszczenia powstałe na

tle łączącej strony umowy o roboty budowlane z dnia 21 maja 1997 r., której

przedmiotem było wykonanie przez niego budynku biurowego dla pozwanego.

Sąd Okręgowy połączył powyższe sprawy do łącznego rozpoznania,

prowadząc je pod sygnaturą pierwszej z nich, zaś po ogłoszeniu upadłości

przedsiębiorstwa prowadzonego przez powoda, do sprawy po stronie powodowej

przystąpił syndyk masy upadłości. Wyrokiem łącznym z dnia 9 marca 2004 r. Sąd

Okręgowy oddalił powództwo we wszystkich trzech sprawach.

W sprawie 1168 Sąd ustalił, że powód zgłosił do odbioru wykonanie elewacji

budynku w dniu 23 kwietnia 1998 r. W sporządzonym na tę okoliczność protokole

strony stwierdziły, że termin wykonania tej pracy został przekroczony o 23 dni, zaś

ich jakość jest niedostateczna, w związku z czym pozwany ich nie przyjął. W dniu 9

maja 1998 r. powód zgłosił ponownie odbiór robót. W dniu 12 maja sporządzono

protokół odbioru robót. Stwierdzono w nim, że termin zakończenia został

przekroczony o 38 dni, jakość prac jest niedostateczna, wobec czego nie zostały

one odebrane przez pozwanego. Tego protokołu powód nie podpisał, nie zgadzając

się z zawartą w nim oceną i wnioskował o powołanie rzeczoznawcy. Pozwany w

piśmie z dnia 25 czerwca 1998 r. oświadczył, że w tej sytuacji odstępuje od umowy.

Powód zlecił sam wykonanie ekspertyzy dotyczącej jakości prac elewacyjnych i w

dniu 27 lipca 1998 r. sporządził jednostronny protokół odbioru prac, wystawiając za

prace dociepleniowo - elewacyjne fakturę na kwotę 59.484,19 zł, której pozwany

nie zapłacił Zdaniem Sądu z uwagi na istotną wadliwość tych prac, żądanie

wynagrodzenia za nie jest bezzasadne, a odstąpienie przez pozwanego od umowy

usprawiedliwione. W ocenie Sądu powód bezpodstawnie domaga się zasądzenia

kar umownych za opóźnienie w płatności faktur, gdyż kara umowna może być

zastrzeżona tylko za niewykonanie świadczenia niepieniężnego. Wprawdzie powód

w trakcie procesu zmienił stanowisko w tym względzie, twierdząc, że kary te są w

istocie odsetkami umownymi, ale Sąd nie podzielił tego stanowiska, przyjmując, że

pozwany nie opóźnił się z zapłatą wymagalnych należności na rzecz powoda.

Niezasadne było roszczenie o zapłatę kwoty 8.587,83 zł tytułem wstrzymania przez

pozwanego kaucji gwarancyjnej, gdyż takie uprawnienie przysługiwało pozwanemu

na podstawie § 3 ust. 5 umowy. Jeśli chodzi o żądanie zasądzenia kwoty 5.189,95

3

zł z tytułu pobranej przez pozwanego kaucji gwarancyjnej, to Sąd Okręgowy przyjął,

że obejmuje ją zarzut potrącenia. Według Sądu bowiem, odstępując od umowy,

pozwany zgłosił pretensje wzajemne wobec powoda na łączną kwotę 2.343.906 zł

z tytułu przysługujących mu kar umownych i złożył oświadczenie o potrąceniu ich

z wierzytelnościami powoda. Kwota wierzytelności pozwanego pokrywa roszczenia

powoda dochodzone w trzech połączonych sprawach. Z tych względów roszczenie

z pierwszej z nich zostało oddalone.

W sprawie 38 roszczenia powoda były zdaniem Sądu Okręgowego

uzasadnione, ale zostały umorzone na skutek podniesionego przez pozwanego

zarzutu potrącenia.

W sprawie trzeciej, pierwsze dwa roszczenia były usprawiedliwione jedynie

w niewielkim zakresie (pierwsze do kwoty 794,38 zł za nieterminową zapłatę 7

faktur i drugie do kwoty 633,49 zł za opóźnioną zapłatę za roboty 11 etapu,

zgłoszone do odbioru 10 stycznia 1998 r. - 0,75% od kwoty 84.465,59 zł).

Naliczenie przez powoda kar umownych z tego tytułu, określonych później jako

odsetki umowne było nieuzasadnione. W całości niezasadne było trzecie z

roszczeń zgłoszonych w tamtej sprawie, ponieważ zgodnie z umową, a wbrew

twierdzeniom powoda, pozwany miał prawo zatrzymać 5% wynagrodzenia jako

kaucję gwarancyjną. Uzasadnione pretensje powoda z tej sprawy, ograniczające

się do tych dwóch stosunkowo niewielkich kwot za opóźnienie w zapłacie

należności, podlegały potrąceniu ze świadczeniem pozwanego.

Powód zaskarżył to orzeczenie apelacją w następującym zakresie:

W sprawie 1168, w części oddalającej powództwo o zapłatę 59.484,19 zł

tytułem wynagrodzenia za prace określone w fakturze oraz o zapłatę kwoty

5.189,95 zł tytułem niesłusznie pobranej kaucji gwarancyjnej. W sprawie 38, w

części oddalającej powództwo o zapłatę 95.308,78 zł, a w sprawie 1728, w części

oddalającej powództwo o zapłatę kwoty 130.866.63 zł.

Apelacja ta została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 26

października 2006 r. Sąd Apelacyjny, po przeprowadzeniu uzupełniającego

postępowania dowodowego podzielił ustalenie co do istnienia istotnych wad

elewacji budynku wykonanej przez powoda. Uznał jednak, że pozwany miał prawo

4

odstąpić nie od całej umowy, jak to przyjął Sąd Okręgowy, lecz tylko w odniesieniu

do etapu budowy, obejmującego wykonanie elewacji. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

za takim stanowiskiem przemawia to, że świadczenie wykonawcy miało z natury

charakter podzielny, a dodatkowo w taki sposób potraktowały je strony w treści

umowy, dzieląc roboty na trzynaście etapów, z których każdy stanowił pewną

samodzielną całość. Zresztą opóźnienie w realizacji budowy, stanowiące

przyczynę odstąpienia przez pozwanego od umowy, odnosiło się tylko do jej etapu

XIII, wobec czego nie mogło być skuteczne w stosunku do poprzednich etapów

budowy. Z tego ustalenia Sąd Apelacyjny wyciągnął wniosek, że pozwany nie miał

obowiązku odbioru XIII etapu robót, a wobec odmowy przez wykonawcę usunięcia

ich wad, był uprawniony do odstąpienia od tej części urnowy. Przysługiwało mu

zatem prawo do obciążenia powoda karą umowną na podstawie § 12 ust. 3 umowy

w wysokości 322.186 zł, miał zaś obowiązek zapłaty tylko połowy wynagrodzenia

za wykonane prace w ramach tego etapu (z faktury opiewającej na 59.484,19 zł, tj.

kwoty 29.742,10 zł). Ta kwota należności powoda podlegała jednak umorzeniu,

wobec zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia z przysługującej mu

względem powoda wierzytelności w kwocie 322.186 zł. W ocenie Sądu

Apelacyjnego zasadnie Sąd Okręgowy nie uwzględnił też roszczenia powoda o

zapłatę z drugiej połączonej sprawy (o zapłatę 95.194,24 zł), prawidłowo

uwzględniając zarzut potrącenia. Za częściowo trafny uznał Sąd Apelacyjny zarzut

apelacji dotyczący błędnego ustalenia wysokości wierzytelności powoda w trzeciej

z połączonych spraw - z tytułu odsetek za opóźnione opłacenie faktur przez

pozwanego. W ocenie Sądu Apelacyjnego powodowi należały się odsetki umowne

na podstawie § 11 ust. 2a w zw. z § 12 ust. 2 zd. 2 umowy według stopy 0,75% za

każdy dzień, a nie, jak to przyjął Sąd Okręgowy, odsetki ustawowe. Dlatego też za

opóźnienie w opłaceniu siedmiu faktur należy się powodowi kwota 6.214,82 zł, a

nie kwota 794,38 zł. Jednakże i ta należność powoda podlega umorzeniu w ramach

zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia. W rezultacie z wyroku Sądu l -ej

Instancji w części zaskarżonej apelacją oraz w części niezaskarżonej, w której ten

Sąd oddalił powództwo na skutek uwzględnienia zarzutu potrącenia, uzasadnione

wierzytelności powoda ograniczają się do następujących należności:

5

- w pierwszej z połączonych spraw 5.189,95 zł z tytułu zatrzymanej kaucji

gwarancyjnej oraz 29.742,10 zł tytułem połowy zapłaty za wykonane prace

elewacyjne z faktury,

- w drugiej sprawie 95.194,24 zł z tytułu odsetek (uwzględniony przez Sąd

Okręgowy zarzut potrącenia),

- w sprawie trzeciej tytułem odsetek 6.214,82 zł plus uwzględniony przez Sąd

Okręgowy zarzut potrącenia w stosunku do kwoty odsetek 633,49 zł. Razem

uzasadniona należność powoda wynosiła 136.974,60 zł. Pozwany zaś

przedstawił do potrącenia usprawiedliwioną wierzytelność wobec powoda na

kwotę 322.186 zł. Wierzytelność stron podlegały umorzeniu do wysokości

wierzytelności niższej, wobec czego brak było podstaw do uwzględnienia

apelacji.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną powód w części

oddalającej apelację. Zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 498

oraz art. 499 k.c. przez dokonanie przez Sąd z urzędu kompensaty wzajemnych

roszczeń stron; art. 36 i 37 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia

24 października 1934 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. 1999 r., nr 118, poz. 512,

ze zm.) przez przyjęcie dopuszczalności potrącenia; art. 647 k.c. oraz art. 484 § 2

k.c. w zw. z § 10 ust. 5 oraz § 12 ust. 3 umowy przez przyjęcie dopuszczalności

odstąpienia od części umowy i naliczenia kar umownych; art. 481 k.c. w zw. z § 11

ust. 2a w zw. z § 12 ust. 2 zd. drugie umowy oraz art. 65 k.c. przez naliczenie

odsetek od wartości faktur, zamiast od całego wynagrodzenia umownego.

W ramach procesowej podstawy skargi zarzucił naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. przez

nierozważenie wszystkich zarzutów apelacji, a w szczególności zarzutu co do braku

oświadczenia pozwanego o potrąceniu. W oparciu o te zarzuty wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego w części zaskarżonej

apelację i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o jego uchylenie i zmianę przez „zasądzenie należności zgodnie

z żądaniami apelacji".

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wnosił o jej odrzucenie

w części dotyczącej sprawy oznaczonej sygnaturą Sądu Okręgowego 1168 oraz o

6

jej oddalenie w pozostałej części, z obciążeniem powoda kosztami postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy odrzucił skargę kasacyjną w części dotyczącej oddalenia

apelacji od rozstrzygnięcia o oddaleniu roszczeń o zapłatę kwoty 59.484,19 zł za

wykonanie przez powoda prace dociepleniowo - elewacyjne oraz kwoty 5.189,95 zł

z tytułu pobranej przez pozwanego kaucji gwarancyjnej, w pozostałym zakresie

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy uznał za zasadny zarzut naruszenia art. 498 i 499 k.c.,

a także art. 378 § 1 k.p.c., gdyż Sąd Apelacyjny nie wskazał czy i kiedy pozwany

podniósł zarzut procesowy dotyczący potrącenia. Dlatego też, skoro wątpliwym jest,

czy pozwany w ogóle zgłosił zarzut potrącenia, przedwczesne było przesądzanie

kwestii, jaki wpływ miało na dopuszczalność podniesienia tego zarzutu ogłoszenie

upadłości strony powodowej oraz jakie skutki wywierało to ewentualne potrącenie

w kontekście prowadzonego postępowania upadłościowego.

Odnosząc się do zarzutów skargi dotyczących błędnej interpretacji zapisów

umownych w zw. z art. 647 k.c., art. 484 § 2, art. 481 oraz art. 65 § 2 k.c. Sąd

Najwyższy uznał je za usprawiedliwione, ze względu na to, że Sąd Apelacyjny nie

przedstawił pogłębionej analizy tych postanowień umowy.

Wyrokiem z dnia 19 lutego 2008 r. Sąd Apelacyjny w sprawie 38 oddalił

apelację, w sprawie 1727 zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 15.941,96 zł, a w pozostałym zakresie

powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny stwierdził, iż znajdujące się w sprawie 1168 noty

obciążeniowe, wzywające powoda do zapłaty kar umownych w nich obliczonych

oraz oświadczenie o odstąpieniu od umowy przez pozwanego, stanowią

konkretyzację roszczeń pozwanego i jednoznacznie wzywają powoda do ich

zapłaty. Sąd uznał, iż to stanowisko pozwanego należy ocenić jako złożone

w odpowiedzi na pozew oświadczenie o potrąceniu, a więc także jako zgłoszenie

skuteczne procesowego zarzutu potrącenia. W sprawie 38 zarzut potrącenia

7

dotyczący dochodzonych tam wierzytelności powoda podniesiono w odpowiedzi na

pozew. W sprawie 1727 zarzut potrącenia nie został natomiast zgłoszony.

Sąd Apelacyjny poddał też analizie treść umowy. Uznał, iż zgodnym

zamiarem stron, w świetle § 11 umowy, było zastrzeżenie kar umownych dla obu

stron, zaś użyte w § 12 umowy słowo „odsetki" zostało użyte omyłkowo. Sąd przyjął

również, że wolą stron było przyznanie zamawiającemu prawa do odstąpienia od

umowy zarówno w części jak i w całości. Jednakże pozwany w sytuacji, gdy

przedmiot umowy został zaoferowany do odbioru, nawet z opóźnieniem i wadami,

nie był już uprawniony do odstąpienia od umowy.

Pozwany nie miał zatem podstaw do dochodzenia kary umownej z uwagi na

odstąpienie od umowy. Zarzut potrącenia zgłosił jednak w sprawie 38 również w

oparciu o karę umowną za opóźnienie w wykonaniu robót, która przysługiwała

pozwanemu za 23 dni opóźnienia, co uzasadniało jej wysokość na kwotę 475

225,23 zł. Wysokość kary umownej przedstawionej do potrącenia pochłaniała

wartość należności powoda dochodzonych w sprawie 38 i z tego względu apelacja

powoda w tej sprawie była nieuzasadniona. W sprawie 1727 zarzut potrącenia nie

został zgłoszony. Powód dochodził w tej sprawie odsetek umownych za

nieterminowe regulowanie płatności przez pozwanego oraz kary za zwłokę w

przystąpieniu do odbioru robót wraz z odsetkami ustawowymi. Wobec zastrzeżenia

faktycznie kar umownych za nieterminowe opłacenie faktur, zatem co do świadczeń

pieniężnych, postanowienia umowy były w tym zakresie nieważne, a roszczenie w

tej części nieuzasadnione. Z tytułu opóźnienia w płatności faktur usprawiedliwione

było dochodzenie przez powoda odsetek ustawowych, których wysokość wynosiła

659,61 zł. Usprawiedliwione było co do zasady żądanie zasądzenia kar umownych

za opóźnienie pozwanego w odbiorze robót. Miało ono miejsce przy realizacji I, XI i

XII etapu robót. Łącznie z tego tytułu powodowi przysługiwała kwota 15.282,35.

Przemawiało to za zmianą zaskarżonego wyroku odnośnie kwoty 15.941,96, a dalej

idąca apelacja podlegała oddaleniu.

Powyższy wyrok powód zaskarżył skargą kasacyjną zarzucając naruszenie:

8

- art. 498 oraz 499 k.c. poprzez uznanie, iż pozwany skutecznie wniósł zarzut

potrącenia kary umownej z tytułu opóźnienia w zakończeniu prac

w odpowiedzi na pozew,

- art. 36 i 37 rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia

24 października 1934 r. Prawo Upadłościowe (Dz. U. 1991, Nr 118, poz. 512

ze zm.) poprzez dokonanie potrącenia choć pozwany stał się dłużnikiem

masy upadłości,

- art. 483 i 481 § 2 k.c. poprzez uznanie, iż strony zastrzegły karę umowną na

wypadek nienależytego wykonania świadczenia pieniężnego,

- art. 378 § 1 k.p.c. poprzez nierozważenie wszystkich podniesionych

w apelacji zarzutów i wniosków.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. poprzez nierozważenie wszystkich

podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków jest niezasadny. Sąd Apelacyjny

rozpoznał zawarte w apelacji zarzuty naruszenia prawa materialnego oraz zarzuty

naruszenia przepisów postępowania w zakresie wadliwości ustaleń faktycznych

i oceny dowodów, koncentrujące się wokół problematyki opóźnienia powoda

w wykonywaniu robót elewacyjnych oraz jakości wykonanych robót. Odniósł się

także do podnoszonych przez powoda w toku postępowania apelacyjnego

zarzutów, również zawartych w piśmie procesowym z dnia 15 grudnia 2005 r.

Wymaga podkreślenia, że Sąd Apelacyjny dopuścił dowód z opinii biegłego celem

ustalenia jakości robót wykonanych przez powoda. Przy ponownym rozpoznaniu

sprawy Sąd Apelacyjny dokonał w tym zakresie oraz co do terminu opóźnienia

wykonawcy własnych ustaleń. Kwestie prawne dotyczące odsetek i kar umownych

czy prawa odstąpienia od umowy zostały przez Sąd II instancji niewątpliwie

szczegółowo wyjaśnione.

Skarżący nie ma racji kwestionując ocenę Sądu Apelacyjnego co do

zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia. Od potrącenia jako czynności

materialnoprawnej, odróżnić trzeba zarzut potrącenia będący czynnością

procesową. Oświadczenie o potrąceniu, o którym mowa w art. 499 k.c., jest

czynnością materialnoprawną powodującą - w razie wystąpienia przesłanek

9

określonych w art. 498 § 1 k.c. - odpowiednie umorzenie wzajemnych

wierzytelności, natomiast zarzut potrącenia jest czynnością procesową, polegającą

na żądaniu oddalenia powództwa w całości lub w części z powołaniem się na

okoliczność, że roszczenie objęte żądaniem pozwu wygasło wskutek potrącenia.

Oświadczenie o potrąceniu stanowi zatem materialnoprawną podstawę zarzutu

potrącenia. Do dokonania potrącenia może dojść zarówno w ramach postępowania

sądowego, jak i poza nim; w trakcie postępowania sądowego uprawniony może

połączyć złożenie oświadczenia woli o potrąceniu z podniesieniem zarzutu

potrącenia. Podniesienie w odpowiedzi na pozew zarzutu potrącenia jest tym

samym równoznaczne ze złożeniem oświadczenia o potrąceniu, jeżeli

oświadczenie takie nie zostało złożone wcześniej. Podnosząc zarzut potrącenia

pozwany oświadcza bowiem swą wolę potrącenia; w przeciwnym razie podniesiony

zarzut byłby bezskuteczny. Z tych względów Sąd Apelacyjny, na podstawie

zawartych w odpowiedzi na pozew w sprawie 38 sformułowań, był uprawniony do

przyjęcia, że procesowy zarzut potrącenia został wyrażony w sposób dostateczny

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2008 r., II CSK 243/08, niepubl.).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 36 i art. 37 Prawa upadłościowego

należy wskazać, że jeżeli potrącenie zostało dokonane jeszcze przed ogłoszeniem

upadłości, to nie mogły mieć do niego zastosowania przepisy Prawa

upadłościowego, gdyż w chwili ogłoszenia upadłości wzajemna wierzytelność

upadłego już nie istniała z powodu jej umorzenia, wobec czego nie mogła zostać

objęta masą upadłości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2004 r.,

II CK 263/04, niepubl.). W sprawie 38 pozwany w odpowiedzi na pozew z dnia 3

kwietnia 2000 r., doręczonej powodowi 12 maja 2000 r. wniósł o oddalenie

wszystkich roszczeń powoda powołując się na zarzut potrącenia. Natomiast

upadłość powoda Sąd Rejonowy ogłosił postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2002 r.,

a więc dwa lata później.

Skarżący zarzuca naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 483 i 481

§ 2 k.c. poprzez uznanie, iż strony zastrzegły karę umowną na wypadek

nienależytego wykonania świadczenia pieniężnego. Powołuje się jednak wyłącznie

na przepisy prawa materialnego regulujące kwestię kary umownej i odsetek, przez

co niemożliwe jest skuteczne podważenie oceny treści umowy dokonanej przez

10

Sąd. Zarzut ten został wadliwie skonstruowany, w sposób uniemożliwiający

poddanie go kontroli kasacyjnej, gdyż skarżący nie zarzucił naruszenia art. 65 k.c.

dotyczącego wykładni treści umowy. Tymczasem z treści przytoczonego zarzutu

wynika, że skarżący zamierzał poddać kontroli kasacyjnej właśnie prawidłowość

wykładni umowy. Uszło jego uwagi, że jej przeprowadzenie w postępowaniu

kasacyjnym wymagało podniesienia zarzutu naruszenia art. 65 k.c. Przepis ten

zawiera bowiem dyrektywy wykładni oświadczeń woli i umów. Skarżący,

kwestionując wykładnię spornej umowy, powinien przytoczyć zatem art. 65 k.c. i

wykazać, że zakwestionowana wykładnia umowy jest rezultatem naruszenia

dyrektyw wskazanych w tym przepisie. Brak zarzutu naruszenia art. 65 k.c. –

wobec związania sądu granicami skargi kasacyjnej – uniemożliwia

przeprowadzenie kontroli kasacyjnej w omawianym zakresie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 13 maja 2005 r., IV CK 577/04, niepubl.).

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była pozbawiona

uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

391 § 1 i 39821

k.p.c.