II CSK 229/08

Sygn. akt II CSK 229/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSA Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa B.O. i A.O.

przeciwko Telekomunikacji Polskiej Spółce Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 stycznia 2009r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 października 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Pozwem z dnia 26 kwietnia 2004 r., powodowie wnieśli o zasądzenie od

Telekomunikacji Polskiej S.A. kwoty 463 800 zł za bezumowne korzystanie z

nieruchomości stanowiącej własność powodów, oraz kwoty 200 000 zł tytułem

odszkodowania za obniżenie wartości tej działki, w związku z usytuowaniem na niej

podziemnych instalacji pozwanej.

Wyrokiem z dnia 26 września 2006 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej

na rzecz powodów kwotę 76 834,61 zł tytułem odszkodowania za utratę wartości

nieruchomości, oraz kwotę 66 820,03 zł tytułem wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z przedmiotowej działki i w pozostałej części powództwo oddalił.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że na podstawie umowy darowizny z dnia

4 stycznia 1995 r. powodowie nabyli położoną w B. działkę nr [...] o pow. 1,0850

ha, objętą księgą wieczystą nr [...], na której zamierzali wybudować dom oraz

hurtownię materiałów budowlanych i stali. W dniu 7 listopada 2000 r. burmistrz

Miasta i Gminy S. wydał decyzję o ustaleniu warunków zabudowy i

zagospodarowania tego terenu dotyczącą hurtowni oraz budynku mieszkalnego.

Obecnie na tej nieruchomości znajduje się mały lokal mieszkalny oraz przenośny

garaż. Przez działkę nr [...] przebiegają instalacje: kabla dalekosiężnego KPM 8207

położonego w 1957 r., nieczynnego od 2001 r., kabla światłowodowego położonego

w 1993 r., kabla magistralnego XTKMX 150 x 4 x 98 położonego w 1997 r. Dwie

ostatnie instalacje zostały położone na nieruchomości bez powiadomienia o tym

powodów oraz stosownych organów. Kable te umiejscowione są obok płotu

wyznaczającego granice nieruchomości, w niewielkiej odległości od drogi, przy

skarpie obejmującej teren działki [...] nie stanowiącej własności powodów. Poza

skarpą teren ten jest płaski.

Pomimo przeznaczenia w planie zagospodarowania przestrzennego działki

pod zabudowę, nie jest możliwe jej wykorzystanie do tego celu, gdyż usytuowanie

kabli, stanowi przeszkodę do poprowadzenia do nieruchomości dróg dojazdowych

dla sprzętu ciężkiego, a także poprowadzenie mediów po drugiej stronie ulicy.

W związku z tym powodowie zawarli odpłatne umowy na umieszczenie reklamy

oraz akcesoriów nagrobkowych i urządzenie parkingu przyczep kempingowych.

3

W sprawie 3087 wyrokiem z dnia 23 marca 2005 r. Sąd Okręgowy w P.

zobowiązał pozwaną Telekomunikację Polską S.A. do wydania powodom działki nr

[...], po demontażu spornych instalacji, w terminie dwóch lat od uprawomocnienia

się tego orzeczenia. Na skutek apelacji pozwanej wyrokiem z dnia 28 lutego 2006

r. Sąd Apelacyjny uchylił ten wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji

do ponownego rozpoznania. Wskazał, że Sąd pierwszej instancji nie rozważył istoty

sprawy, gdyż nie zbadał, czy istnienie spornych instalacji na nieruchomości

powodów uniemożliwia im racjonalne z niej korzystanie.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia 28 czerwca 2007 r. Sąd

Okręgowy w P. powództwo powodów o wydanie działki oddalił. Stwierdził, że

powodowie nie wykazali, jakoby działania pozwanego uniemożliwiały im racjonalne

korzystanie z nieruchomości. Podniósł, że przedmiotowe kable zajmują tylko

niewielką część przedmiotowej działki i w żaden sposób nie uniemożliwiają

posadowienie na niej budynków, a także, iż istniejący na gruncie stan nie

uniemożliwia wykonania drogi dojazdowej z drogi bocznej, która wprawdzie jest

nieutwardzona, ale stanowi faktyczny wjazd dla samochodów firmy dowożącej

nagrobki na wydzierżawioną część nieruchomości. Wykonanie drogi przez

istniejące instalacje pozwanej, zgodnie z zamysłem powodów, uniemożliwia brak

akceptacji tego projektu przez dyrekcję Budowy Dróg i Autostrad, ze względu na

zagrożenie bezpieczeństwa komunikacyjnego.

Sąd pierwszej instancji ocenił żądanie powodów w zakresie wynagrodzenia

za bezumowne korzystanie z nieruchomości jako uzasadnione na podstawie art.

224 k.c. i stwierdził, że jego wysokość powinna być równa kwocie, jaką posiadacz

musiałby zapłacić właścicielowi nieruchomości, gdyby jego posiadanie opierało się

na prawie i jaką w danych okolicznościach mógłby on uzyskać, gdyby oddał ją

w bezpłatne użytkowanie. Przyjął, jako obszar wyłączony z użytkowania

powierzchnię 2 242 m2

na podstawie operatu geodety i posłużył się stawką

wynikającą z opinii biegłego.

Zdaniem tego Sądu samoistny posiadacz nieruchomości w złej wierze, na

gruncie art. 225 i 224 § 2 k.c. ponosi odpowiedzialność za jej pogorszenie,

wykraczające poza następstwa prawidłowego używania. Posadowienie na

4

nieruchomości czterech kabli i w następstwie niemożliwość przeprowadzenia do

niej dojazdu znacząco obniżyło możliwość jej zabudowy i wykorzystania dla celów

gospodarczych. W związku z tym zasądził odszkodowanie za utratę wartości

nieruchomości w kwocie 76 834,61 zł, w ślad za wyliczeniem dokonanym przez

biegłego.

W wyniku apelacji pozwanej wyrokiem częściowym z dnia 23 maja 2007 r.

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w pkt I B, tj. w części dotyczącej

odszkodowania za bezumowne korzystanie z nieruchomości, w ten sposób, że

zasądził od pozwanej na rzecz powodów kwotę 33 410,20 zł i w pozostałym

zakresie powództwo dotyczące tego żądania oddalił. Wskazał, że linie

energetyczne zajmują tylko część nieruchomości powodów i w rezultacie

powodowie mogą swobodnie korzystać z działki w pozostałym zakresie.

Przeprowadził dowód z mapy zasadniczej i stwierdził istnienie działki [...], której

powodowie nie są właścicielami, położonej wzdłuż ul. G. oraz podniósł, że

wysokość wynagrodzenia jest proporcjonalna do stopnia ingerencji posiadacza w

treść prawa własności (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia

17 czerwca 2005 r. III CZP 29/05, OSP 2006, nr 1, poz. 35). Ustalił także, że dwie

linie: dalekosiężna KPM 8007- nieczynna od 2001 r. i światłowodowa, znajdują się

na działce [...].

Wskazał, że co do roszczenia o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie

z nieruchomości nie ma znaczenia okoliczność, że kable znajdują się poza

wyznaczonym terenem zabudowy.

Odnosząc się do żądania odszkodowania za obniżenie wartości

nieruchomości, wskazał na jego związek z roszczeniem o usunięcie z działki

powodów kabli telekomunikacyjnych. Wyraził pogląd, że roszczenie to może

powstać gdy nastąpiła utrata roszczenia negatoryjnego, co zwykle wiąże się

z uzyskaniem przez pozwanego tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości.

Powodowie nie mogą więc żądać odszkodowania za obniżenie wartości

nieruchomości związanego z naruszeniem własności, tak długo, dopóki przysługuje

im roszczenie określone w art. 222 § 2 k.c. Z tego względu postępowanie w tym

zakresie zawiesił na podstawie art. 177 § 1 k.p.c.

5

Wyrokiem końcowym z dnia 2 października 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację pozwanej w pozostałej części. Dodatkowo ustalił, że prawomocnym

wyrokiem z dnia 28 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo powodów o

usunięcie przez pozwanego z przedmiotowej nieruchomości magistral

telekomunikacyjnych. Zainstalowanie przewodów stanowiących część infrastruktury

pozwanego przedsiębiorstwa przesyłowego stanowiło obniżenie walorów

użytkowych gruntu, co dla powodów jest równoczesne z uszczerbkiem

majątkowym. Powodowie wykazali, że na skutek umieszczenia spornej instalacji

zostało znacznie utrudnione rozpoczęcie działalności gospodarczej w postaci

hurtowni materiałów budowlanych oraz stali. Pozwana korzysta z nieruchomości

powodów bez podstawy prawnej, gdyż do zawarcia umowy pomiędzy stronami nie

doszło i nie zostały przedłożone decyzje administracyjne, legalizujące położenie

kabli na spornym gruncie, a ewentualna zgoda poprzednika prawnego powodów

nie jest dla nich wiążąca (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 21 maja 2002 r., III CZP 27/02, OSNC 2003, nr , poz. 67). Skoro do zawarcia

umowy nie doszło, pozwana powinna była wystąpić do starosty o wydanie decyzji

na podstawie art. 124 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami.

W rezultacie przyjął, że korzystanie przez pozwaną z nieruchomości

powodów ma charakter nielegalny i zawiniony. Uznał, że dotyczy to wszystkich linii,

a nie tylko tych, które zostały zainstalowane w 1997 r., gdyż pozwana powinna

zawrzeć umowę z powodami, także co do sieci, które zostały położone przed tym

terminem. Za bezpodstawny ocenił zarzut pozwanej, że infrastruktura

telekomunikacyjna została umieszczona poza wyznaczonym obszarem zabudowy,

skoro w myśl art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 204, poz. 2886 ze zm.), obiekty budowlane

w wypadku drogi krajowej, która biegnie wzdłuż działki powodów powinny być

usytuowane od zewnętrznej krawędzi jezdni co najmniej w odległości 10 m

w terenie zabudowanym, natomiast przedmiotowe linie telekomunikacyjne znajdują

się około 20 m od jezdni. Zainstalowanie przewodów, z natury nieusuwalne, jeżeli

nawet nie powoduje degradacji gruntów, albo nie niweczy ich dotychczasowego

przeznaczenia, zwykle oznacza obniżenie jego walorów, co dla właściciela jest

6

równoznaczne z uszczerbkiem majątkowym (por. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 10 listopada 2005 r., III CZP 80/05, OSNC 2006, nr 9, poz.

146). Przyjął, że nieruchomość powodów pozostała niezabudowana, ze względu na

utrudnienia wykonania wjazdów dla ciężkich pojazdów kołowych o dużych

gabarytach. Dotyczy to zbudowania koryta pod wjazdy, skoro przedmiotowe kable

leżą niewiele ponad 0,5 m od powierzchni gruntu. Jednocześnie zauważył, że

biegły nie stwierdził braku możliwości zbudowania wjazdów przez instalacje, ale

wskazał, że występują utrudnienia ich wykonania z tego powodu.

Pozwana w skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez oczywiste naruszenie art. 225 w zw. z art. 361 k.c. oraz

naruszeniu przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, tj.

art. 379 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 48 § 1 pkt 1 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c., wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sędzia jest wyłączony z mocy ustawy na podstawie art. 48 § 1 pkt 1 k.p.c.

między innym w sprawie, w której z jedną ze stron pozostaje w takim stosunku

prawnym, że jej wynik oddziaływa na jego prawa i obowiązki. Chodzi więc w tym

wypadku o bezpośrednie oddziaływanie zapadłego wyroku na stosunek prawny

istniejący pomiędzy sędzią, a jedną ze stron, których sprawę miałby rozstrzygać.

Innymi słowy, w świetle dyspozycji tej normy wynik sprawy nie powinien mieć

wpływu na jego prawa bądź obowiązki. Fakt, że sędzia jest współwłaścicielem innej

nieruchomości na której znajdują się urządzenia pozwanej o nieuregulowanym

stanie prawnym oraz, że istnieje pozasądowy spór, co do wysokości roszczeń

pieniężnych tych współwłaścicieli w odniesieniu do Telekomunikacji Polskiej S.A.,

nie oznacza, iż rozpoznawana sprawa wywrze wpływ na zakres jego praw

i obowiązków dotyczących przecież innej nieruchomości. Skoro więc, w świetle

wskazanych okoliczności, wynik sprawy nie oddziaływa w sensie prawnym na

roszczenia wskazanego sędziego, to nieuzasadniony był zarzut obrazy art. 48 § 1

pkt 1 k.p.c., a więc nie zachodziła nieważność postępowania na skutek udziału

w wydaniu zaskarżonego wyroku sędziego wskazanego w skardze kasacyjnej

7

(art. 379 pkt 4 k.p.c.). Pozwana nie podniosła natomiast zarzutu obrazy art. 49

k.p.c. ani też nie składała wniosku o wyłączenie sędziego na tej podstawie.

W apelacji Telekomunikacja S.A. między innymi podniosła,

że bezpodstawnie Sąd pierwszej instancji uznał za wyłączony z użytkowania

powodów, w wyniku przebiegu urządzeń telekomunikacyjnych po działce [...]

obszar o pow. 2 242 m2

, z odwołaniem się do prywatnej ekspertyzy sporządzonej

przez inż. B.W., oraz że oparł się on na opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego

przy jednoczesnym odrzuceniu sformułowanych w niej wniosków.

Trzeba zgodzić się ze skarżącą, że biegły rzeczoznawca w swojej opinii

wskazał, że działanie pozwanej uzasadniało uwzględnienie roszczeń w zakresie

całej powierzchni działki powodów, tj. 10 580 m2

i wniosek ten sąd odrzucił.

Wprawdzie odwołał się w tej kwestii do prywatnej ekspertyzy B.W., tj. do

wskazywanej przez niego powierzchni 2 242 m2

, lecz strona pozwana zaprzeczyła

tej okoliczności, odwołując się w tej materii z kolei do prywatnej ekspertyzy M. W.,

który określił ten obszar na 273 m2

. Poza tym w wyroku częściowym, na podstawie

oświadczeń obydwu stron złożonych na rozprawie apelacyjnej, Sąd Apelacyjny

stwierdził, że tylko dwie przedmiotowe linie są usytułowane na działce powodów, a

dwie pozostałe na działce osób trzecich nr [...].

Sąd Apelacyjny w zaskarżonym skargą kasacyjną wyroku końcowym nie

odniósł się do powyższych zarzutów i tym samym naruszył w stopniu mającym

wpływ na wynik sprawy art. 378 § 1 k.p.c. Dodać się godzi, że Sąd powinien ocenić

opinię biegłego pod względem fachowości, rzetelności, i logiczności. Może pominąć

oczywiste błędy rachunkowe, nie może jednak w miejsce wniosków biegłego

wprowadzać własnych twierdzeń wymagających wiadomości specjalnych (por. np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 1990 r., I PR 148/90, Przegląd Sądowy

1992, nr 4 s. 71 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2000 r., IV CKN

1209/00, LEX nr 5265).

Pozasądowe ekspertyzy sporządzone na zlecenie strony nie są dowodem

z opinii biegłego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2001 r. l PKN

468/00, OSNP 2003, nr 8, poz. 197). Stanowią tylko umotywowane z punktu

widzenia wiadomości specjalnych stanowisko strony, a więc nie mogły być

8

podstawą wniosków Sądu pozostających w opozycji do stanowiska strony

przeciwnej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 1974 r. II CR 260/74,

LEX 7517 i z dnia 12 kwietnia 2002 r., l CKN 92/00, LEX 53932).

Nie można także odeprzeć zarzutu naruszenia art. 225 k.c. w zw. z art. 361

k.c. Sąd pierwszej instancji zastosował w sprawie art. 224 w zw. z art. 225 k.c.

Tymczasem posiadanie pozwanej, znajdujących się na działce powodów

przewodów telekomunikacyjnych nie jest posiadaniem samoistnym,

lecz posiadaniem w granicach służebności, a więc posiadaniem zależnym.

Do roszczenia powodów mógł mieć zatem zastosowanie art. 230 k.c. w zw. z art.

352 § 2 k.c. (por. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca

2005 r., III CZP 29/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 64 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia

25 lutego 2004 r., II CK 32/03, LEX 162199). Niewątpliwie stopień ingerencji

takiego posiadacza zależnego w treść prawa własności jest o wiele mniejszy jak

posiadacza samoistnego nieruchomości, a od zakresu tej ingerencji jest

uzależniona wielkość obniżenia wartości nieruchomości, czego nie brał pod uwagę

ani biegły, jak i Sądy pierwszej i drugiej instancji.

Na marginesie trzeba zauważyć, że skarżąca Spółka wbrew stanowisku

Sądu Apelacyjnego zakwestionowała wyliczenia biegłego, także w zakresie

obniżenia wartości nieruchomości, skoro jednoznacznie zarzuciła, że przewody

pozwanej zajmują mniejszą powierzchnię działki powodów, niż wynikało to nie tylko

z opinii biegłego sądowego, ale z prywatnej ekspertyzy B.W., bo zaledwie pow. 273

m2

.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).