V CSK 296/08

Sygn. akt V CSK 296/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Bank Polski Spółki Akcyjnej

przeciwko J.W. i W.B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 lutego 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 31 października 2007 r. utrzymał w mocy

nakaz zapłaty wydany 9 lipca 2007 r. przeciwko pozwanym, zasądzający od nich

solidarnie na rzecz Banku Polskiego S.A. kwotę 88 602,46 zł z ustawowymi

odsetkami od 30 kwietnia 2007 r. Odpowiedzialność pozwanych Sąd Okręgowy

wywiódł z poręczenia wekslowego, udzielonego przez nich na wekslu

gwarancyjnym, wystawionym przez B.W., jako zabezpieczenie wierzytelności

powódki, wynikających z umowy agencyjnej łączącej ją z wystawcą. Z ustaleń

faktycznych, na których oparł się Sąd Okręgowy, wynikało, że powódka zawarła w

dniu 1 sierpnia 2001 r. z B.W. umowę agencyjną, powierzając jej wykonywanie

czynności w imieniu i na rzecz Banku w Agencji położonej w K. Aneksem z 15

marca 2002 r. do umowy tej wprowadzony został obowiązek wekslowego

zabezpieczenia ewentualnych roszczeń Banku. B.W. złożyła 28 czerwca 2003 r.

wystawiony przez siebie i poręczony przez pozwanych weksel in blanco i podpisała

deklarację wekslową, zawierającą oświadczenie, że stanowi on zabezpieczenie

wierzytelności BP S.A. z tytułu nienależytego wykonania umowy dotyczącej

prowadzenia Agencji, a powódka upoważniona jest do jego wypełnienia w każdym

czasie na sumę odpowiadającą zadłużeniu agenta wobec BP S.A. z tytułu

prowadzenia tej Agencji, łącznie z odsetkami, prowizją i kosztami. W tym samym

dokumencie pozwani w jednobrzmiących deklaracjach oświadczyli, że na wekslu

niezupełnym udzielili poręczenia wekslowego za zobowiązania B.W. i wyrażają

zgodę na treść deklaracji wystawcy weksla.

W dniu 28 lutego 2006 r. B.W. zawarła z powódką nową umowę agencyjną.

Według zamieszczonych w niej zapisów, umowa ta stanowiła kontynuację i

zastępowała pięć dotychczasowych umów agencyjnych łączących powódkę z B.

W., w tym umowę z dnia 1 sierpnia 2001 r. dotyczącą Agencji 2 (przemianowanej w

umowie na Agencję nr 12). Strony umowy zastrzegły, że pozostają w mocy

dotychczasowe zabezpieczenia na wypadek powstania roszczeń powódki do

agenta, w tym weksel niezupełny, poręczony przez dwie osoby. B.W. zobowiązana

została do uaktualnienia danych zawartych, m. in., w deklaracji wekslowej i do

przedstawiania Bankowi w terminie do 31 maja, po zakończeniu roku, dokumentów

dotyczących przyjętych zabezpieczeń prawnych od poręczycieli wekslowych -

zaświadczenia o zatrudnieniu i osiąganych dochodach oraz dokumentów

3

dotyczących oceny sytuacji ekonomiczno - finansowej agenta. Powódce przyznane

zostało uprawnienie do wypowiedzenia umowy bez zachowania terminu

wypowiedzenia, m.in., w wypadku utraty zabezpieczenia działalności agencji i

nieuzupełnienia zabezpieczenia w ustalonym terminie.

W dniach 19 i 20 września 2006 r. B.W., wbrew umowie, nie odprowadziła

nadmiaru gotówki z agencji nr 12 w kwotach odpowiednio 22.300 zł i 62.000 zł, co

spowodowało niedobór kasowy wysokości 84.300 zł. Swoje zadłużenie z tego tytułu

uznała wobec powódki, składając wniosek o jego rozłożenie na raty. Powódka

wypowiedziała niezwłocznie umowę agencyjną, a zadłużenie umniejszyła,

potrącając wzajemną wierzytelność agenta o zapłatę wynagrodzenia (1.592,44 zł).

B.W. zmarła 14 lutego 2007 r.

Po jej śmierci powódka poinformowała pozwanych poręczycieli o wypełnieniu

weksla na sumę 88.602,46 zł (82 707,56 zł - należność główna, 5 806,60 zł -

odsetki ustawowe naliczone do dnia 29 kwietnia 2007 r. i 88,30 zł – koszty)

z terminem płatności na 30 kwietnia 2007 r.

Sąd Okręgowy uznał, że weksel jest ważny, gdyż zawiera polecenie

bezwarunkowej zapłaty. mimo nie wypełnienia przez powódkę końcówki fleksyjnej

słowie ,,zapłac...". Ocenił, że pozwani nie podważyli skutecznie istnienia

zobowiązania B.W. wobec powódki, ani też nie wykazali, że udzielone przez nich

poręczenie wekslowe wygasło wskutek zawarcia nowej umowy agencyjnej z dnia

28 lutego 2006 r. bez ich zgody. Wyjaśnił, że umowa ta stanowiła kontynuację

wcześniejszego stosunku umownego i nie zawierała postanowień na tyle

odmiennych, aby można było przyjąć, że powstało inne zobowiązanie.

Nie przewidziano w niej istotnej zmiany obowiązków agenta i zasad jego

odpowiedzialności za nienależyte wykonanie umowy. Umowa przewidywała

wprawdzie obowiązek uaktualnienia danych poręczycieli, lecz jego niewykonanie

przez agenta nie skutkowało wygaśnięciem zobowiązania.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanych od powyższego wyroku.

Podzielił przy tym stanowisko skarżących, że odmowa uznania umowy z 28 lutego

2006 r. za nowację zobowiązania w rozumieniu art. 506 § 1 k.c. nie wynikała

z pogłębionego porównania treści obu umów. Uznał jednak, że treść deklaracji

4

wekslowych podpisanych przez B.W. i pozwanych powoduje, iż kwestia, czy

umowa z 2006 r. stanowi kontynuację umowy z 2001 r., czy też nowy stosunek

prawny, nie ma istotnego znaczenia. W deklaracji wekslowej nie ma bowiem

odwołania do konkretnej umowy zawartej między powódką a B.W., a jedynie

upoważnienie powódki do wypełnienia weksla na sumę odpowiadającą zadłużeniu

B.W. wobec BP S.A. z tytułu nienależytego wykonania umowy dotyczącej

prowadzenia agencji nr 2. Tej działalności dotyczyły obydwie umowy, ponieważ

zmiana numeru agencji nie wiązała się z przeniesieniem jej siedziby. W

konsekwencji, zdaniem Sądu II instancji, zadłużenie B.W. będące skutkiem

nieodprowadzenia nadmiaru gotówki w dniach 19 i 20 września 2006 r. mieściło się

w zakresie udzielonego powódce upoważnienia, a pozwani nie wykazali, że

zobowiązanie to nie istniało.

Sąd II instancji przychylił się do stanowiska Sądu I instancji, że zaniechanie

przez B.W. uaktualnienia numeru agencji w deklaracji wekslowej, czego wymagała

umowa z 28 lutego 2006 r., nie spowodowało upadku zabezpieczenia w postaci

weksla in blanco. Z kolei niewykonanie obowiązku przedstawiania przez agenta do

dnia 31 maja każdego roku zaświadczeń i dokumentów, aktualizowało prawo, a nie

obowiązek wypowiedzenia umowy przez powódkę. To postanowienie umowne

miało umożliwić dającemu zlecenie monitorowanie sytuacji finansowej agenta i

poręczycieli. Nie skorzystanie przez powódkę z przysługującego jej prawa, zdaniem

Sądu Apelacyjnego, nie uzasadniało stawiania jej zarzutów.

Sąd II instancji nie dopatrzył się uchybienia procesowego

w nieprzeprowadzeniu przez Sąd Okręgowy dowodu z zeznań pozwanych, skoro

art. 299 k.p.c. traktuje ten dowód jako dopuszczany wyjątkowo, wówczas gdy

w ocenie sądu, opartej na całokształcie okoliczności sprawy, brak jest innych

środków dowodowych albo gdy inne środki okazały się niewystarczające

dla wyjaśnienia okoliczności faktycznych, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego taki wypadek nie wystąpił, bowiem istotne

okoliczności dostatecznie wyjaśniły dowody z dokumentów, a ponadto we wniosku

o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania pozwanych nie oznaczono

okoliczności, których wykazaniu miał on służyć.

5

Sąd Apelacyjny zauważył także, że źródłem zobowiązania agenta była

odpowiedzialność odszkodowawcza za nienależyte wykonanie powinności

odprowadzenia nadmiaru gotówki, a nie odpowiedzialność deliktowa za wyniesienie

gotówki z banku, jak sugerowali pozwani. Umowa określała sposób naliczania

odsetek za niewykonanie obowiązku odprowadzenia nadmiaru gotówki i zgodnie

z tym postanowieniem powódka je wyliczyła i włączyła do sumy wekslowej.

Pozwani jako poręczyciele wekslowi odpowiadają jak wystawca weksla (art. 32

prawa wekslowego), niezależnie od tego, czy wiedzieli o długu wystawcy.

Sąd II instancji rozważył również zarzut dotyczący wypełnienia weksla kwotą

przekraczającą granicę wyznaczoną opłatą skarbową, uiszczoną na blankiecie

wekslowym. Sąd ten zaznaczył, że ważność zobowiązania wekslowego nie jest

uzależniona ani od sporządzenia go na blankiecie urzędowym, ani od uiszczenia

należnej opłaty skarbowej. Weksel in blanco może być wypełniony na sumę wyższą

niż wynikająca z opłaty skarbowej, jeśli uprawnia do tego porozumienie wekslowe.

Jedynie wówczas, gdyby w momencie wręczania niezupełnego weksla możliwe

było określenie przyszłej sumy wekslowej, opłata skarbowa zamieszczona na

blankiecie miałaby znaczenie przy ustalaniu, czy weksel wypełniono zgodnie

z deklaracją. Tak jednak nie było w rozpatrywanej sprawie, wobec czego użycie

blankietu weksla z opłatą skarbową do sumy wekslowej nie przekraczającej 20 000

zł Sąd uznał za przypadkowe i nie powodujące przerzucenia na powódkę

obowiązku dowodzenia, że weksel został wypełniony zgodnie z porozumieniem.

Pozwani wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

domagając się jego uchylenia w całości, uchylenia w całości poprzedzającego go

wyroku Sądu Okręgowego, a także uchylenia nakazu zapłaty wydanego przez Sąd

Okręgowy w dniu 9 lipca 2007 r. - oraz przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za

wszystkie instancje, w tym za postępowanie kasacyjne. Wniosek ewentualny

dotyczy zmiany zaskarżonego wyroku, uchylenia nakazu zapłaty i oddalenia

powództwa w całości oraz zasądzenia od powódki na rzecz pozwanych kosztów

procesu.

6

Skarga oparta została na obydwu podstawach kasacyjnych z art. 3983

§ 1

k.p.c.

Podstawa naruszenia prawa materialnego obejmuje zarzuty:

- błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 10 a contrario, art. 32

i art. 103 prawa wekslowego, a także art. 56, art. 60, art. 65 k.c. i art. 506

k.c. oraz art. 362 k.c. i art. 481 k.c., poprzez nieuwzględnienie zarzutu

wypełnienia weksla niezgodnie z zawartą deklaracją, bez należytych ustaleń

i analizy treści umów agencyjnych, deklaracji wekslowej i samego weksla;

- naruszenia art. 362 k.c. i art. 481 k.c. poprzez nieuwzględnienie

przyczynienia się powódki do zwiększenia szkody poprzez późne

wystąpienie do pozwanych z roszczeniem, co spowodowało narośnięcie

odsetek i uniemożliwiło zweryfikowanie winy agenta; oraz bez rozważenia

wpływu na powstanie długu zaniechania przez powódkę wypowiedzenia

umowy, będącego – zdaniem skarżących - jej obowiązkiem w świetle

prawidłowo wyłożonych postanowień § 39 ust. 3 pkt 1 i 2 oraz § 43 umowy

agencyjnej z 28 lutego 2006 r.

- naruszenie art. 1 ust 1 lit b , art. 6 pkt. 1 i art. 9 i części V pkt 2 tabeli

stanowiącej załącznik do ustawy z 9 września 2000 r. o opłacie skarbowej

(Dz.U. Nr 86 poz. 960 ze zm.) poprzez ich niezastosowanie;

- błędną wykładnię art. 60, art. 56 oraz art. 65 k.c. przy ocenie treści weksla

i zakresu udzielonego poręczenia oraz niewłaściwe zastosowanie art. 6 k.c.

przez przyjęcie, że ciężar dowodu nieprawidłowego wypełnienia weksla

spoczywa na pozwanych.

Podstawa naruszenia przepisów procesowych, mającego istotny wpływ na

wynik sprawy dotyczy:

- uchybienia art. 378 § 1 k.p.c. poprzez nie rozpoznanie zarzutu naruszenia

art. 229 k.p.c.;

- uchybienia art. 328 § 2 k.p.c. i art. 391 k.p.c. w związku art. 386 § 4 k.p.c.

poprzez nie wskazanie w uzasadnieniu orzeczenia podstawy prawnej

7

własnych ustaleń i przesłanek oceny materiału dowodowego, a także

zaniechanie uchylenia zaskarżonego wyroku;

- uchybienie art. 299 k.p.c. art. 227 k.p.c. w związku z 391 k.p.c. i art. 386 § 4

k.p.c. przez niedopuszczenie dowodu z przesłuchania pozwanych, co do

okoliczności w jakich złożyli oświadczenie woli o udzieleniu poręczenia,

istotnych w świetle art. 65 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W świetle uzasadnienia skargi kasacyjnej stwierdzić należy, że podstawowe

znaczenie skarżący nadają zarzutowi procesowemu, kwestionującemu trafność

dokonanej przez Sąd Apelacyjny oceny, że Sąd I instancji – mimo zgłoszonego

przez pozwanych wniosku - nie miał obowiązku przeprowadzenia dowodu

z przesłuchania stron. Pozwani podkreślili, że ich zeznania stanowiły jedyny środek

dowodowy, jakim mogli się posłużyć w swojej obronie, niezbędny w celu

przeprowadzenia przez Sądy należytej wykładni porozumienia wekslowego,

decydującego o zakresie ich odpowiedzialności.

Stanowisku pozwanych nie można odmówić słuszności. Wniosek dowodowy

o przeprowadzenie dowodu ze swoich zeznań, który odczytać należało jako

wniosek o przesłuchanie stron, pozwani zgłosili w zarzutach od nakazu zapłaty i

wskazali jako środek mający wykazać zasadność podniesionych argumentów, do

których należały twierdzenia o niezgodności wypełnienia weksla z porozumieniem i

wygaśnięciu udzielonego przez nich zabezpieczenia wierzytelności na skutek

wygaśnięcia zobowiązania, którego zabezpieczeniu służył weksel, w wyniku

odnowienia tego zobowiazania.

Poza sporem pozostawało przy tym, że od chwili złożenia podpisów

na wekslu in blanco pozwani nie byli uczestnikami żadnych czynności prawnych,

dokonywanych pomiędzy agentem, którego zobowiązania miał zabezpieczać

weksel niezupełny, a powódką. Podstawową kwestią, z uwagi na kierunek obrony

pozwanych, było zatem ustalenie treści porozumienia i oznaczenie zakresu

udzielonego przez nich powódce zabezpieczenia. Sąd Apelacyjny przyjął,

że zakres ten wynika z przedstawionych dokumentów, które jednakże nie były

jednoznaczne, o czym świadczy już to, że Sąd II instancji zinterpretował je

8

odmiennie niż Sąd I instancji. Ustalił bowiem, że pozwani wyrazili zgodę na

wypełnienie weksla niezupełnego, który poręczyli, sumą zobowiązań agenta z tytułu

nie wykonania jakiejkolwiek umowy agencyjnej, łączącej go z powódką, o ile tylko

spełniony został jeden warunek – umowa dotyczyłaby punktu agencyjnego w K.

przy ul. P. Nie sposób odeprzeć zarzutu, że przyjęta interpretacja, dokonana bez

przesłuchania stron porozumienia i ustalenia ich zgodnego zamiaru, jedynie na

podstawie dokumentów sporządzonych w momencie, kiedy obowiązywała

konkretna umowa agencyjna przewidująca wymóg zabezpieczenia, budzi

wątpliwości co do zgodności z regułami przewidzianymi w art. 65 § 2 k.c. W

wyroku z dnia 15 grudnia 2007 r. (III CSK349/06, M. Prawn. 2007/3/117) Sąd

Najwyższy wskazał, że w wypadku sporu dotyczącego umowy, sąd ma obowiązek

ustalić zgodny zamiar stron oraz cel umowy, a nie tylko jej dosłowne brzmienie. W

rozpatrywanej sprawie poczynienie takich ustaleń wymagało przeprowadzenia

dowodu z przesłuchania stron i nie mogło być zastąpione jedynie analizą literalnego

brzmienia deklaracji wekslowej, zwłaszcza przeprowadzoną bez jakiejkolwiek próby

odniesienia się do okoliczności towarzyszących udzieleniu zabezpieczenia

wekslowego. Wniosek o objęciu wolą pozwanych zabezpieczenia wszelkich

możliwych przyszłych umów o prowadzenie agencji przy ul. P., niezależnie o ich

treści i rozmiaru ryzyka powstania szkody, na tyle odbiega od reguł doświadczenia

życiowego, że przypisanie oświadczeniu pozwanych powyższej treści wymagałoby

wyraźnego wyartykułowania przez nich zamiaru udzielenia tak szerokiego

zabezpieczenia. W tej sytuacji, skoro pozwani przeczyli zasadności takiej

interpretacji, zaniechanie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron

powoduje, że podstawowe ustalenie, jakim jest znaczenie oświadczeń zawartych w

zapisach porozumienia regulującego zakres odpowiedzialności przyjętej na siebie

przez pozwanych, nie może być uznane za wiążące. Wskazane usterki

postępowania powodują, że uzasadnione okazały się także zarzuty naruszenia art.

10, art. 32 i 103 pr. wekslowego oraz art. 56, art. 60 i art. 65 k.c., których

prawidłowe zastosowanie wymaga należycie ustalonych okoliczności faktycznych,

opartych na analizie prawidłowo zgromadzonego materiału dowodowego. W

kompleksie okoliczności, które muszą być poddane ocenie ująć należy także fakt

użycia formularza wekslowego z konkretną opłatą. Jednak ta ostatnia okoliczność,

9

wbrew twierdzeniom pozwanych, nie stanowi podstawy do przerzucenia na

powódkę obowiązku dowodzenia prawidłowości wypełnienia weksla ponad kwotę

usprawiedliwioną opłatą skarbową, w sytuacji gdy opłata ta nie rzutuje na ważność

zobowiązania wekslowego, ani nie limituje treści porozumienia wekslowego.

Brak prawidłowo poczynionych ustaleń faktycznych powoduje, że nie można

także ocenić trafności zarzutu naruszenia art. 506 k.c. przez jego nie zastosowanie.

Dopiero bowiem, gdyby wynikiem właściwie dokonanej interpretacji porozumienia

wekslowego było ustalenie, że odpowiedzialność pozwanych ograniczona była do

roszczeń odszkodowawczych z umowy agencyjnej obowiązującej w chwili

ustanawiania zabezpieczenia wekslowego – konieczne stałoby się

przeprowadzenie analizy porównawczej tej umowy i umowy zawartej 28 lutego

2006 r. i rozważenie czy nastąpiło odnowienie zobowiązania agenta

z konsekwencjami przewidzianymi w art. 506 § 1 k.c.

Poczynione dotychczas ustalenia wystarczają już jednak do stwierdzenia,

że nieuzasadnione są te zarzuty skarżących, w których kwestionują oni odmowę

umniejszenia zakresu odpowiedzialności B.W. ze stosunku podstawowego na

podstawie art. 362 k.c. Za przyczynienie się do szkody przez poszkodowanego

można uznać jedynie jego obiektywnie nieprawidłowe zachowanie. Takim nie jest

jednak nieskorzystanie przez powódkę z uprawnień przewidzianych w § 43 umowy

z 28 lutego 2006 r., których uruchomienie pozostawione było jej uznaniu.

Odwołanie się do niewykonania przez powódkę obowiązku umownego

z § 39 umowy nie poddaje się kontroli kasacyjnej, brak bowiem w tym zakresie

jakichkolwiek ustaleń faktycznych i rozważań.

Nie zasługują na uwzględnienie również zarzuty dotyczące naruszenia art.

481 k.c. Sąd Apelacyjny trafnie wywiódł, że odsetki za opóźnienie w odprowadzeniu

nadmiaru gotówki uregulowane były umownie i słusznie zostały doliczone do

dłużnej sumy, skoro wystawca weksla zgodził się na jego wypełnienie kwotą

obejmująca także odsetki, prowizję i koszty. Okoliczność, że weksel wypełniony

został później niż powstało zobowiązanie, nie uzasadnia stawiania zarzutów

powódce, która była uprawniona do jego wypełnienia w każdym czasie,

10

a jednocześnie do chwili śmierci B.W. mogła liczyć, że dłużniczka dobrowolnie

dokona spłaty zadłużenia, skoro wnosiła o jego rozłożenie na raty.

Nie są też uzasadnione pozostałe zarzuty natury proceduralnej. W skardze

kasacyjnej pozwani nie sprecyzowali, jakich przyznanych okoliczności nie wzięły

pod uwagę Sądy obu instancji, trudno zatem odnieść się do niego merytorycznie.

Z kolei stanowisko o naruszeniu przez Sąd II instancji art. 328 § 2 k.p.c. i art.

391 k.p.c. nie jest przekonywujące, ponieważ tego rodzaju uchybienia mogą

wpłynąć na treść rozstrzygnięcia jedynie w rzadkich wypadkach, kiedy nie jest

możliwe odtworzenia na podstawie uzasadnienia toku rozumowania sądu

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98,

OSNC 1999 r. Nr 4, poz. 83, a ostatnio wyrok tego Sądu z dnia 27 marca 2008 r.,

III CSK 315/07, nie publ.). Takich braków uzasadnienie nie wykazuje.

Nie został także wadliwie zastosowany art. 386 § 4 k.p.c., ponieważ Sąd

Apelacyjny nie znalazł podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku na podstawie

tego przepisu, a jego stanowisko, w świetle przesłanek jakie muszą być spełnione,

aby można było zastosować powyższy przepis, nie budzi wątpliwości.

Sąd I instancji rozpoznał bowiem istotę sprawy, a niezbędne uzupełnienie

postępowania dowodowego nie obejmuje całości tego postępowania i mogło

nastąpić w postępowaniu apelacyjnym.

Część zarzutów kasacyjnych okazała się jednak uzasadniona, a charakter

stwierdzonych uchybień powoduje, że zaskarżone orzeczenie należało uchylić na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 108 § 2

k.p.c. w zw. z art. 39821

k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.