II PK 223/08

Sygn. akt II PK 223/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca)

Protokolant Wanda Cabaj

w sprawie z powództwa C. L.

przeciwko Przedsiębiorstwu […] Spółce Akcyjnej w P.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 4 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w W.

z dnia 16 kwietnia 2008 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 2.025

zł (dwa tysiące dwadzieścia pięć zł) tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P. wyrokiem z dnia

29 października 2007 r. uwzględnił częściowo powództwo C. L. w stosunku do

pozwanego Przedsiębiorstwa […] Spółka Akcyjna w P. i zasądził na jego rzecz

kwotę 125.008,74 zł tytułem odszkodowania wynikającego z umowy o zakazie

konkurencji po ustaniu stosunku pracy.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Powód został zatrudniony w pozwanym Przedsiębiorstwie z dniem 13

listopada 1995 r. na podstawie umowy o pracę zawartej początkowo na okres 3

miesięcy, następnie na czas określony do 30 września 1996 r., a od 1 października

1996 r. na czas nieokreślony - w pełnym wymiarze czasu pracy. W okresie

zatrudnienia w pozwanej Spółce, powód zajmował różne stanowiska, a mianowicie:

inspektora i starszego inspektora ds. odszkodowań, samodzielnego inspektora ds.

wywłaszczeń i odszkodowań, kierownika działu umów i rozliczeń, p.o. dyrektora ds.

prognoz i rozwoju, a od 3 lutego 2003 r. dyrektora ds. prognoz i rozwoju. Pełniąc

funkcję dyrektora ds. prognoz i rozwoju, powód został ponadto delegowany do

pełnienia funkcji członka zarządu Międzynarodowego Przedsiębiorstwa

Rurociągowego „S.", którego zadaniem było przygotowanie i realizacja projektu

rurociągu naftowego „Odessa Brody Płock". Zajmował także stanowisko członka

rady nadzorczej w spółce „T.-P". Powód w trakcie zatrudnienia u pozwanego

uczestniczył w projektach strategicznych Spółki w latach: 2000 - 2001, brał udział w

przygotowaniu projektu strategii Przedsiębiorstwa […] na lata: 2001-2006, był

współtwórcą projektu przejęcia spółki "T.-P." w roku 2001, uczestniczył w pracach

komisji przetargowych, w pracach nad Kartą Energetyczną w Brukseli. W ramach

pełnionych obowiązków dyrektora ds. prognoz i rozwoju powód zajmował się

polityką handlową, rozwojową i strategiczną Spółki. Podejmował także prace

badawcze dotyczące rozwoju Spółki, oraz nad wynalazczością. Akceptował

wszelkie plany modernizacyjne, nadzorował tworzenie analiz, opracowań

finansowych. Nadzorował i kreował wizerunek Spółki na zewnątrz, przygotowywał

strategię sprzedażową Spółki. Do zakresu obowiązków powoda należało w

szczególności przygotowanie i negocjowanie umów handlowych związanych z

transportem oraz magazynowaniem produktów naftowych. Był odpowiedzialny

3

osobiście za kontakty z kontrahentami handlowymi. Ponadto sprawował nadzór

właścicielski nad spółkami zależnymi, nad systemami informatycznymi,

telemetrycznymi i komunikacyjnymi. W okresie lipca i sierpnia 2004 r. oraz lutego i

marca 2006 r. powód pełnił też funkcję prokurenta Spółki. Będąc zatrudniony na

stanowisku p.o. Dyrektora […] w 2002 r. brał udział w negocjacjach z konsorcjum

„M.-G." dotyczących realizacji inwestycji budowy rurociągu „P". W 2005 roku

uczestniczył w negocjacjach zmiany warunków kontraktu, a następnie w procesie

rozwiązywania umowy z konsorcjum. Pełnił też nadzór nad realizacją tej inwestycji

na przełomie 2005 r. i 2006 r. Pracując u pozwanego powód zdobył wiedzę na

temat struktury kosztów i nakładów jakie należy ponieść na poszczególne odcinki

rurociągów czy baz, rentowności i usług.

Powód w trakcie zatrudnienia w pozwanej Spółce miał dostęp do

zastrzeżonych dokumentów objętych tajemnicą handlową Spółki oraz tajemnicą

państwową. Posiadł informacje dotyczące zawierania umów handlowych z

kontrahentami, zna strukturę kosztów, nakładów związanych z budową

poszczególnych odcinków rurociągu, ma wiedzę odnośnie realizacji projektu

rurociągu naftowego „Odessa Brody Płock". Zasiadając w radzie nadzorczej spółki

„T.-P." zdobył informacje strategiczne i finansowe dotyczące tej spółki, miał wgląd

do wszelkich dokumentów finansowych. Pełniąc natomiast funkcję prokurenta w

pozwanej Spółce brał udział w posiedzeniach zarządu, miał dostęp do

podejmowanych uchwał zarządu, które dotyczyły konkretnych osób i spraw.

Powyższe informacje miały charakter poufny, tajny. Ujawnienie tych informacji, w

szczególności funkcjonującym w Polsce i w Europie firmom konkurencyjnym

mogłoby narazić pozwaną Spółkę na szkodę.

W dniu 18 sierpnia 2003 r. pracodawca reprezentowany przez S. J.

pełniącego funkcję dyrektora naczelnego, prezesa zarządu zawarł z C. L. umowę o

zakazie konkurencji. Umowa w § 1 ust. 1 ustalała, iż w czasie trwania stosunku

pracy oraz po jego ustaniu, począwszy od dnia następnego po dniu rozwiązania lub

wygaśnięcia stosunku pracy z pracodawcą do dnia upływu pełnych 12 miesięcy

powód nie będzie prowadził działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy, ani

świadczył pracy w ramach stosunku pracy lub na innej podstawie na rzecz innego

pracodawcy w zakresie przedmiotu działalności pracodawcy określonego w

4

odpowiednich dokumentach założycielskich. W § 1 ust. 2 przedmiotowej umowy

wymieniono czynności wchodzące w zakres działalności konkurencyjnej wobec

pracodawcy, zaś w § 1 ust. 3 umowy zobowiązano powoda do zachowania

tajemnicy i niewykorzystywania wszelkich poufnych informacji, o których dowiedział

się w związku z wykonywaniem swoich obowiązków, a których ujawnienie mogłoby

narazić pracodawcę na szkodę.

W tym samym okresie Przedsiębiorstwo […] S.A. w P. zawarło jeszcze dwie

umowy o zakazie konkurencji z osobami pełniącymi wówczas funkcję dyrektorów

pionów. Zgodnie z przyjętą u pozwanego praktyką zawarcie umowy o zakazie

konkurencji z tymi osobami, w tym również z powodem poprzedzone było uchwałą

zarządu Spółki z dnia 18 sierpnia 2003 r.

W dniu 21 września 2006 r. powód otrzymał od pozwanego na piśmie

zawiadomienie o ustaniu przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji. W

zawiadomieniu wskazano, że ustanie przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji

wynika z działań restrukturyzacyjnych podjętych przez pracodawcę, a

zawiadomienie - stosownie do § 4 pkt 2 umowy o zakazie konkurencji - skutkuje

wygaśnięciem umowy o zakazie konkurencji.

Sąd Okręgowy, powołując art. 1012

k.p. w zw. z art. 1011

k.p., stwierdził, że

zawarta w dniu 18 sierpnia 2003 r. między stronami umowa o zakazie konkurencji

po ustaniu stosunku pracy znajdowała swe merytoryczne uzasadnienie, albowiem

powód miał dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby

narazić pozwanego na szkodę. W związku z tym uznał, że prezentowane w toku

procesu twierdzenie strony pozwanej, że powód nie miał dostępu do takich

informacji, których ujawnienie narażałoby Spółkę na szkodę, a zawarcie umowy o

zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy od samego początku było

pozbawione racjonalnych podstaw, jest w ocenie Sądu Okręgowego gołosłowne i

nie znajduje oparcia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym.

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że zakaz konkurencji przestaje

obowiązywać przed upływem terminu, na jaki została zawarta umowa w dwóch

przypadkach: w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz, czyli gdy

informacje posiadane przez pracownika utraciły użyteczność, poufność lub w razie

niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania.

5

Oświadczenie pozwanego pracodawcy w przedmiocie rozwiązania umowy o

zakazie konkurencji nie mogło zatem wywołać zamierzonego rozwiązującego

skutku, tym bardziej „niweczącego zobowiązanie" do wypłaty powodowi

umówionego odszkodowania z tytułu zawartej umowy o zakazie konkurencji.

Przywołując orzecznictwo Sądu Najwyższego Sąd Okręgowy wskazał, że strony

umowy o zakazie konkurencji mogą przewidzieć i uzgodnić także sposób oraz

okoliczności (przyczyny) uzasadniające rozwiązanie tej umowy przed upływem

terminu na jaki zostaje zawarta, a w szczególności wzajemne relacje w razie

ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz. Umowa o zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy nie przestaje bowiem obowiązywać przed upływem terminu,

na jaki została zawarta nawet w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz

(art. 1012

§ 2 k.p.c.), jeżeli strony nie wprowadziły stosownych klauzul umownych

legitymizujących wcześniejsze ustanie zakazu konkurencji, np. w postaci umownie

zastrzeżonego wypowiedzenia lub odstąpienia od tej umowy. Bez wprowadzenia do

umowy o zakazie konkurencji stosownej klauzuli umożliwiającej wcześniejsze jej

rozwiązanie, nie jest dopuszczalne jednostronne zerwanie takiej umowy i to nawet

w sytuacji, gdy pracodawca nie obawia się skutków konkurencji ze strony byłego

pracownika, który przestrzega wiążącego go zakazu, co wiąże się z obowiązkiem

wypłaty przez byłego pracodawcę uzgodnionego odszkodowania.

Ponieważ strony nie uzgodniły w umowie o zakazie konkurencji innych niż

ustawowa przyczyn ustania zakazu konkurencji, oznacza to, iż nie wystąpiły -

podlegające ocenie sądowej - przesłanki uchylenia się pracodawcy od powinności

zapłaty odszkodowania. Powództwo należało uwzględnić w części odnoszącej się

do roszczeń wymagalnych.

Wyrok ten został zaskarżony przez pozwanego apelacją w części

uwzględniającej powództwo. Skarżący zarzucił naruszenie art. 1012

w związku z

art. 1011

k.p. przez uznanie, iż oświadczenie pracodawcy w przedmiocie

rozwiązania umowy o zakazie konkurencji nie mogło wywołać zamierzonego skutku

w postaci ustania obowiązku zapłaty umówionego odszkodowania. Zarzucono też

naruszenie przepisów postępowania.

W uzasadnieniu pozwany wskazał, że należy mieć na względzie, że zgodnie

z art. 1012

§ 1 k.p. umowę o zakazie konkurencji zawiera się wówczas, gdy

6

szczególnie ważne informacje jakie posiada pracownik wykraczają poza zakres

pojęcia tajemnicy przedsiębiorstwa, zdefiniowanego w ustawie z 16 kwietnia 1993 r.

o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Ochrona, której udzielała spółce ta ustawa

była wystarczająca z punktu widzenia ewentualnego zagrożenia jej interesów ze

strony powoda jako dyrektora pionu, co w połączeniu z obowiązkiem

przestrzegania tajemnicy państwowej, służbowej i przedsiębiorstwa prowadzi do

wniosku, że zawarcie z powodem umowy o zakazie konkurencji było niezasadne.

Stanowiło też odstępstwo od ogólnie stosowanej reguły, że umowy o z zakazie

konkurencji są zawierane tylko z członkami zarządu spółki.

W dalszej kolejności skarżący podniósł, przywołując orzecznictwo Sądu

Najwyższego, że co do zasady zamieszczenie w umowie o zakazie konkurencji

warunku rozwiązującego w postaci ustania przyczyny uzasadniającej zakaz

konkurencji jest dopuszczalne. Tak też strony ułożyły się w § 4 ust. 2 umowy o

zakazie konkurencji, co skutkowało wygaśnięciem umowy. Przyjęcie innej

interpretacji byłoby sprzeczne z wolą stron zapisaną w umowie. Należy też mieć na

względzie, że umowa była wzajemna, co oznacza, że zwolnienie powoda z

konieczności powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej zwalnia stronę

pozwaną z konieczności zapłaty odszkodowania. Jest to tym bardziej uzasadnione,

że zakaz konkurencji ma znaczenie tylko dla pracodawcy, a pracownik nie może

kwestionować oceny tegoż pracodawcy, że nie obawiając się już konkurencji ze

strony byłego pracownika zwalnia go z obowiązku jego przestrzegania.

Rozpoznając sprawę Sąd Apelacyjny zdecydował uzupełnić postępowanie

dowodowe poprzez przesłuchanie byłego prezesa zarządu pozwanej spółki S. J.,

który zawierał z powodem umowę o zakazie konkurencji na okoliczność zamiaru

stron zawartego w § 4 tej umowy. Świadek zeznał, że według jego oceny umowa

nie przewidywała możliwości jej wcześniejszego ustania (tj. przed upływem roku od

daty ustania stosunku pracy stron) z przyczyn leżących po stronie spółki.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 16

kwietnia 2008 r. uwzględnił apelację pozwanego i zmienił zaskarżony wyrok

oddalając powództwo.

W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji stwierdził, że akceptuje ustalenia

faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy. Należy zatem przyjąć, że w umowie o

7

zakazie konkurencji zawartej 18 sierpnia 2003 r. strony ustaliły, że umówiony zakaz

przestanie obowiązywać przed upływem terminu tylko w razie ustania przyczyn, dla

których został ustanowiony. Wówczas pracodawca powiadomi na piśmie powoda o

ustaniu przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji i umowa wygasa.

Zawiadomienie takie powód odebrał 22 września 2006 r., niemal równocześnie z

wypowiedzeniem umowy o pracę. Należy zatem przyjąć, że pozwanej spółce

zależało na tym, aby umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy już

nie obowiązywała. Odpowiadając na pytanie, czy umowa stron dopuszczała taką

możliwość i to zgodnie z prawem, Sąd Apelacyjny uznał, dokonując analizy treści

umowy o zakazie konkurencji i opierając się na analizie jej literalnej treści, że w § 4

ust. 2 umowy strony, przewidując możliwość złożenia przez spółkę oświadczenia

woli o ustaniu przyczyn, dla których ją zawarto, z konsekwencją polegającą na

wygaśnięciu umowy, zawarły warunek rozwiązujący umowę o zakazie konkurencji

przed upływem terminu na jaki umowa została zawarta, co pozostaje w zgodności z

art. 89 k.c. w związku z art. 300 k.p. Nie jest to zatem jednostronne oświadczenie

woli pracodawcy zmierzające do spowodowania ustania obowiązywania umowy i

uwolnienia się od obowiązku zapłaty odszkodowania, które byłoby prawnie

niedopuszczalne.

Powód zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną w całości wnosząc o zmianę

zaskarżonego wyroku w całości poprzez zasądzenie na jego rzecz kwoty

125.008,74 zł. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego:

 art. 1012

§ 2 k.p. w związku z art. 65 § 2 k.c. poprzez uznanie, że

pracodawca aby rozwiązać umowę o zakazie konkurencji nie musi

wykazywać przyczyny rozwiązania tej umowy a wystarczy jedynie sama

informacja o wystąpieniu przyczyny uzasadniającej ustanie zakazu

konkurencji,

 art. 89 k.c. w związku z 300 k.p. i w związku z art. art. 1012

§ 2 k.p. poprzez

niezastosowanie wprost art. 1012

§ 2 k.p. pomijając przyczyny ustawowe

ustania zakazu konkurencji i stosując regulacje Kodeksu cywilnego

dotyczących warunku,

 zarzut naruszenia art. 38 k.c. i § 19 Statutu pozwanej spółki poprzez brak

uznania niewłaściwej reprezentacji pozwanej Spółki przy składaniu

8

oświadczenia woli o zaistnieniu przyczyn uzasadniających ustanie zakazu

konkurencji.

W uzasadnieniu skarżący zwrócił uwagę, że nie sposób zgodzić się ze

stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, że okoliczność, od zaistnienia której strony

uzależniły rozwiązanie umowy o zakazie konkurencji, nie podlega badaniu czy

weryfikacji, gdyż w takim przypadku zapis umowny dotyczący warunku, jako

zależny wyłącznie od woli jednej ze stron, byłby nieważny. Jeżeli bowiem nie

byłoby możliwości zweryfikowania wystąpienia okoliczności przewidzianych przez

strony, a podlegających ocenie byłego pracodawcy, to wówczas informacja o

wystąpieniu tych przyczyn jest w istocie równoległa z oświadczeniem woli o

rozwiązaniu umowy. Nawiązując do orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego

instytucji warunku skarżący podniósł, że nie może być warunkiem zdarzenie objęte

treścią zobowiązania dłużnika, którego spełnienie jest całkowicie zależne od jego

woli.

Skarżący podkreślił także, że umowa o zakazie konkurencji ma charakter

dwustronnie zobowiązujący i nie można zgodzić się ze stanowiskiem, że tylko

pracodawca jest zainteresowany w jej utrzymaniu lub rozwiązaniu. Przywołując

orzecznictwo Sądu Najwyższego skarżący zwrócił uwagę, że nieważne jest

zastrzeżenie w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy prawa

odstąpienia pracodawcy od zawartej umowy bez określenia terminu do wykonania

tego prawa, konieczne jest zatem podanie przez pracodawcę przyczyn

uzasadniających rozwiązanie umowy o zakazie konkurencji, co w omawianej

sprawie nie miało miejsca.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie.

Odnosząc się do zarzutów skargi podniósł, że umowa o zakazie konkurencji

jest umową wzajemną, której podstawową cechą jest zobowiązanie się obu stron w

ten sposób, ze świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia

drugiej, nie ma przeszkód prawnych do takiego ukształtowania postanowień umowy

o zakazie konkurencji, które świadczenia pracodawcy będą uzależniać od

związania pracownika klauzulą konkurencyjną Tak też postanowiły strony w

umowie z dnia 18 sierpnia 2003 r., wiążąc obowiązek wypłaty odszkodowania z

okresem trwania zakazu konkurencji i stwierdzając, że zakaz konkurencji przestaje

9

obowiązywać przed upływem 12 miesięcznego terminu od ustania stosunku pracy,

tylko w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz. W takim przypadku

pracodawca zobowiązany był powiadomić pracownika na piśmie o ustaniu tych

przyczyn, czego dokonał pismem z dnia 21 września 2006 r.

Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia art. 38 Kodeksu cywilnego i §

19 Statutu pozwanej Spółki poprzez brak uznania niewłaściwej reprezentacji

pozwanej Spółki przy składaniu oświadczenia woli o zaistnieniu przyczyn

uzasadniających ustanie zakazu konkurencji, strona pozwana podnosi, ze wbrew

twierdzeniom strony powodowej Regulamin Zarządu obowiązujący w dniu 21

września 2006 r. nie wymagał podjęcia przez zarząd Spółki uchwały, która

upoważniałby Prezesa Spółki do złożenia oświadczenia woli o ustaniu przyczyn

uzasadniających zakaz konkurencji. Czynności takiej mógł dokonać prezes zarządu

jako osoba dokonująca czynności z zakresu prawa pracy (zgodnie z § 9

Regulaminu zarządu). Stosownie do Regulaminu zarządu zgoda potrzebna byłaby

tylko w przypadku nawiązania lub rozwiązania umowy o pracę z osobami na

stanowiskach dyrektorskich. Czynności te należy odróżnić od kwestii odstąpienia

od umowy o zakazie konkurencji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na etapie postępowania kasacyjnego spór sprowadza się w pierwszym

rzędzie do kwestii znaczenia prawnego klauzuli zawartej w § 4 ust. 2 umowy o

zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy oraz konsekwencji prawnych

podjęcia przez pracodawcę działań w niej przewidzianych. Według § 4 ust. 2 tej

zawartej przez strony umowy zakaz przestaje obowiązywać przed upływem

uzgodnionego przez strony terminu tylko w razie ustania okoliczności

uzasadniających taki zakaz. W takim przypadku pracodawca pisemnie powiadomi

pracownika o ustaniu przyczyn uzasadniających zakaz, co doprowadzi do

wygaśnięcia umowy. Strona powodowa nie kwestionuje dopuszczalności

zamieszczenia w umowie wymienionej klauzuli, inaczej jednak ocenia przesłanki

dopuszczalności skorzystania z tej klauzuli oraz skutki działań strony pozwanej.

Skarżący wychodzi z trafnego założenia, że strony w granicach

10

wyznaczonych przez przepisy prawa mogą swobodnie kształtować jej treść. Należy

uznać, że zamieszczenie w umowie o zakazie konkurencji klauzuli § 4 ust. 2 nie

narusza przepisów prawa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy (art.

1012

k.p.).

Nie jest natomiast trafne stanowisko skarżącego, że dla rozwiązania umowy

o zakazie konkurencji pozwany jest obowiązany do wykazania, że ustały przyczyny

uzasadniające zakaz konkurencji. Z konstrukcji klauzuli wynika, że to pracodawca

dokonuje oceny, czy ustały przyczyny uzasadniające zakaz. Jeżeli dokona takiej

oceny, powinien o tym powiadomić pracownika (powoda). Jest to zgodne z

przesłankami zawarcia umowy, którymi są dokonana przez pracodawcę ocena, że

pracownik ma dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie

mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jest

utrwalone stanowisko, iż dokonanie takiej oceny należy do pracodawcy i że ocena

ta nie podlega kontroli sądowej. Przyjmuje się, iż wskazane w art. 1012

§ 1 k.p.

warunki określające przedmiot klauzuli konkurencyjnej nie podlegają ocenie na

podstawie kryteriów obiektywnych, lecz zależą od subiektywnego przekonania

pracodawcy, ważącego własny interes przy formułowaniu zakazu. To pracodawca

uznaje, czy wykorzystanie u konkurencji nabytej przez pracownika wiedzy mogłoby

narazić go na szkodę (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 14 maja 1998 r., I

PKN 121/98, OSNAPiUS 1999 nr 10, poz. 342, z dnia 17 listopada 1999 r., I PKN

358/99, OSNAPiUS 2001 nr 7, poz. 217, z dnia 17 grudnia 2001 r., I PKN 742/00,

OSNP 2003 nr 24, poz. 588 i z dnia 18 kwietnia 2007 r., I PK 361/06, OSNP

2008/9-10/130). Dążąc do zawarcia umowy o zakazie konkurencji pracodawca

chroni bowiem swoje interesy oparte na przekonaniu, że pracownik ma dostęp do

informacji, które pracodawca uważa za szczególne ważne, ponieważ ich ujawnienie

mogłoby narazić go na szkodę, nawet jeśli ocena taka nie ma obiektywnego

uzasadnienia, gdy okazuje się, że pracownik nie miał lub nie ma dostępu do tego

rodzaju istotnych informacji, bądź wykorzystanie nabytej przez niego wiedzy nie

narażało pracodawcy na szkodę (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 13 kwietnia 2005 r., II PK 258/04, OSNP 2005 nr 22, poz. 356).

Analogicznie należy uznać, że pracodawca samodzielnie ocenia, czy ustały

okoliczności uzasadniające zakaz konkurencji. Ocena ta nie podlega kontroli

11

sądowej.

Skarżący zarzuca, iż w rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny nietrafnie

przyjął, że należy odwołać się do przepisów kodeksu cywilnego, a ponadto, że § 4

ust. 2 klauzuli konkurencyjnej stanowi warunek w rozumieniu art. 89 k.c. i w

konsekwencji, iż doszło na tej podstawie do rozwiązania umowy. Tego pierwszego

zarzutu skarżący nie uzasadnił w skardze, poprzestając na zarzucie

niezastosowania art. 1012

§ 2 k.p. Zarzut ten jest nietrafny. Art. 1012

§ 2 k.p.

stanowi, że zakaz konkurencji przestaje obowiązywać przed upływem terminu, na

jaki została zawarta umowa przewidziana w tym przepisie, w razie ustania przyczyn

uzasadniających taki zakaz lub niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku

wypłaty odszkodowania. W orzecznictwie przyjęto, iż ustanie przyczyn

uzasadniających zakaz nie powoduje rozwiązania umowy, a pociąga za sobą

jedynie ten skutek, że pracownik zostaje zwolniony z zakazu. Ustanie przyczyn

uzasadniających zakaz może dotyczyć całej działalności objętej zakazem lub jej

części. Niezależnie od tego były pracodawca nie może uwolnić się od zobowiązania

zapłaty odszkodowania twierdząc, że byłego pracownika przestał obowiązywać

zakaz konkurencji. Negowałoby to sens zawierania umowy na czas określony.

Strony umowy szacują, jak długo zakaz może być aktualny, a jeżeli były

pracodawca zgodzi się na zbyt długi okres, to ponosi tego konsekwencje. Sąd

Najwyższy w tezie wyroku z dnia 28 marca 2002 r., I PKN 6/01 (OSNP 2004, nr 5,

poz. 84), stwierdził, że przepis art. 495 § 1 k.c. nie ma zastosowania do umowy o

zakazie konkurencji uregulowanej w art. 1012

k.p. i nie może stanowić podstawy

prawnej dla zwolnienia się pracodawcy z obowiązku wypłaty byłemu pracownikowi

odszkodowania także wtedy, gdy ustały przyczyny uzasadniające taki zakaz.

Również w wyroku z dnia 3 lutego 2002 r., I PKN 873/00 (OSNP 2004, nr 4, poz.

59) stwierdzono, że wystąpienie okoliczności uzasadniających wygaśnięcie zakazu

konkurencji (art. 1012

§ 2) nie wyłącza obowiązku zapłaty pracownikowi

odszkodowania.

W rozpoznawanej sprawie przedmiotem sporu jest rozwiązanie umowy o

zakazie konkurencji. W piśmiennictwie i orzecznictwie przyjęto, iż okolicznością

zwalniającą z wykonywania obowiązku z umowy o zakazie konkurencji jest

zaistnienie zastrzeżonego w umowie warunku (rozwiązującego), co nie jest

12

sprzeczne z zasadami prawa pracy (por. wyroki z dnia 12 lutego 2004 r., I PK

398/03, OSNP 2005/1/5 i z dnia 8 sierpnia 2007 r., II PK 45/07, OSNP 2008/19-

20/283). Sąd Najwyższy w składzie orzekającym podziela stanowisko skarżącego,

że klauzula § 4 ust. 2 umowy o zakazie konkurencji nie stanowi sformułowania

warunku, gdyż zdarzenie przyszłe wskazane w tej klauzuli zależy od oceny i woli

podmiotu będącego stroną umowy. Klauzula ta formułuje natomiast zastrzeżone

umownie prawo odstąpienia od umowy (art. 395 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że zamierzając

osiągnąć skutek w postaci zwolnienia z obowiązku wypłaty odszkodowania

pracodawca musi zawrzeć z byłym pracownikiem stosowne porozumienie

rozwiązujące umowę o zakazie konkurencji. Strony mogą także w umowie o

zakazie konkurencji przewidzieć możliwość jej rozwiązania przed upływem terminu,

na jaki umowa została zawarta, na przykład w drodze wypowiedzenia albo w razie

ziszczenia się warunku rozwiązującego (art. 89 k.c. w związku z art. 300 k.p.),

przykładowo przez zawarcie w umowie postanowienia, że zwolnienie pracownika z

zakazu konkurencji, spowodowane ustaniem przyczyn uzasadniających taki zakaz,

wywoła skutek w postaci wygaśnięcia umowy lub wreszcie przez zobowiązanie się

pracodawcy do wypłaty odszkodowania pod pewnymi warunkami. Do umowy o

zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy może również zostać wprowadzone

prawo odstąpienia od niej (art. 395 k.c.), o ile nie pozostaje to w sprzeczności z

zasadami prawa pracy (art. 300 k.p.). Zgodnie a art. 395 § 1 k.c. można zastrzec,

że jednej lub obu stronom przysługiwać będzie w ciągu oznaczonego terminu

prawo odstąpienia od umowy. Prawo to wykonywa się przez oświadczenie złożone

drugiej stronie. Podstawowy element konstrukcyjny prawa odstąpienia od umowy

stanowi określenie terminu w ciągu którego prawo do może zostać wykonane. W

wyroku z 8 lutego 2007 r. (II PK 159/06, OSNP 2008, nr 7-8, poz. 91) Sąd

Najwyższy stwierdził, że zastrzeżenie dla pracodawcy prawa odstąpienia w umowie

o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, bez określenia terminu wykonania

tego prawa, jest nieważne. Stosownie do § 4 ust. 2 umowy o zakazie konkurencji

„Zakaz konkurencji przestaje obowiązywać przed upływem terminu, o którym mowa

w § 1 umowy tylko w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz. W takim

przypadku Pracodawca pisemnie powiadomi pracownika o ustaniu przyczyn

13

uzasadniających zakaz konkurencji i umowa wygasa”. Według § 1 umowy, do

którego odsyła cytowany § 4 ust. 2 pracownik zobowiązuje się do nieprowadzenia

działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy w czasie trwania stosunku pracy

oraz po ustaniu stosunku pracy, począwszy od dnia następnego po rozwiązaniu

umowy, do upływu pełnych 12 miesięcy. Zdaniem Sądu Najwyższego nie ma

przeszkód, by oznaczony termin w rozumieniu art. 395 § 1 k.c. pokrywał się z

czasem trwania zakazu konkurencji. Termin ten nie musi również zostać wyrażony

wprost w postanowieniu umowy wprowadzającym prawo odstąpienia, a jego

oznaczenie może polegać na odesłaniu do innego postanowienia umowy o zakazie

konkurencji. W doktrynie wskazuje się, że ustawa wprowadza określone

wymagania dotyczące treści zastrzeżenia prawa odstąpienia obwarowane sankcją

nieważności – oznaczenie terminu, w czasie którego będzie możliwe skorzystanie z

tego prawa, oraz określenie, czy prawo to przysługuje obu stronom umowy, czy

tylko jednej, a jeśli tak, to której. Nie jest natomiast wymagane żadne uzasadnienie

odstąpienia, uprawniony ma pełną swobodę w wykonaniu tego prawa, chyba, że

strony dodatkowo zastrzegły określony warunek zawieszający.

Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 38 k.c. i § 19 Statutu pozwanej spółki

poprzez brak uznania niewłaściwej reprezentacji pozwanej Spółki przy składaniu

oświadczenia woli o zaistnieniu przyczyn uzasadniających ustanie zakazu

konkurencji należy stwierdzić, że nie jest on trafny. W świetle powyższych

rozważań trzeba podkreślić, że oświadczenie prezesa, odmiennie, niż ocenia je

skarżący, nie dotyczy rozwiązania umowy o zakazie konkurencji po ustaniu

stosunku pracy. Jest to natomiast oświadczenie przewidziane przez strony w

umowie. Jego złożenie, wpływając na wzajemne zobowiązania stron, nie zmienia

jednakże treści umowy zawartej przez strony. Należy zatem przyjąć, że złożenie

takiego oświadczenia nie przekracza granic zwykłego zarządu i mogło zostać

skutecznie złożone przez prezesa zarządu spółki.

Z przytoczonych motywów należało orzec jak w sentencji.

14