IV CSK 415/08

Sygn. akt IV CSK 415/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

w sprawie ze skargi Agencji Nieruchomości Rolnych

przeciwko T.N.

o uchylenie wyroku Sądu Polubownego ad hoc w O.

z dnia 18 grudnia 2004 r.

wydanego w sprawie z powództwa T.N.

przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Agencja Nieruchomości Rolnych wniosła skargę o uchylenie wyroku Sądu

Polubownego ad hoc w O. wydanego przeciwko niej w sprawie z powództwa T.N. o

zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli lub ustalenie, że zawarte przez strony

umowy dzierżawy uległy przedłużeniu na dalszy okres dziesięciu lat. Skarżąca

domagała się uchylenia wyroku Sądu Polubownego z 18 grudnia 2004 r. w części

orzekającej o przedłużeniu dzierżawy. Podniosła zarzuty: nieważności zapisu na

sąd polubowny, naruszenia konstytucyjnej zasady ochrony własności i zasady

swobody umów, nieuwzględnienia konstytucyjnej zasady, zgodnie z którą środki

finansowe na cele publiczne są gromadzone i wydatkowane w sposób określony w

ustawie oraz uchybienia zasadom współżycia społecznego przez nierozważnie

interesu obu stron.

Sąd Okręgowy w E. wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2006 r. oddalił skargę.

Ustalił, że 7 października 1994 r. strony zawarły dwie umowy dzierżawy dotyczące

Gospodarstwa Rolnego G. (361,55 ha) oraz Gospodarstwa Rolnego Wi. (459,69

ha) na okres dziesięciu lat. W umowach tych przewidziano możliwość ich

przedłużenia na dalsze dziesięć lat po uzgodnieniu istotnych postanowień

dzierżawy. Wszelkie spory mogące powstać w czasie wykonywania umów strony

poddały pod rozstrzygnięcie sądu polubownego. W październiku 2003 r. T.N.

wystąpił z ofertą zakupu, na prawach pierwokupu, Gospodarstwa Rolnego W. oraz

zabudowań Gospodarstwa G., a także z propozycją dzierżawy tego ostatniego

Gospodarstwa. Agencja nie zgodziła się na zawarcie umów sprzedaży i przystała

jedynie na przedłużenie umów dzierżawy, co do niektórych działek wchodzących w

skład Gospodarstw Rolnych. Wobec takiego stanowiska Agencji T.N. wystąpił o

rozstrzygniecie sporu do Sądu Polubownego, który uwzględnił żądanie ustalenia,

że umowy dzierżawy uległy przedłużeniu na okres dziesięciu lat.

Sąd Okręgowy uznał, że zapis na sąd polubowny nie utracił skuteczności po

wygaśnięciu umów dzierżawy, gdyż kwestia ich przedłużenia pojawiła się

wcześniej, a postępowanie przed sadem polubownym rozpoczęło się przed

3

zakończeniem stosunku dzierżawy. Oceniając skargę merytorycznie nie znalazł

podstaw do stwierdzenia, że Sąd Polubowny wydając wyrok uchybił

praworządności i zasadom współżycia społecznego. Przyjął, że istotne znaczenie

ma nie to, czy nowe warunki umowy dzierżawy musiały być uzgodnione między

stronami, ale to, jaka była wola stron zawierających umowę, a także, czy i jaki był

charakter prawny postanowienia dotyczącego możliwości przedłużenia umowy.

Na skutek apelacji Agencji Nieruchomości Rolnych, Sąd Apelacyjny zmienił

orzeczenie Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że uchylił pkt 1 i 2 wyroku Sądu

Polubownego. Przyjął, że zapis na sąd polubowny był skuteczny, a kompetencje

tego sądu obejmowały także kwestię przedłużenia umowy. Odmiennie jednak – niż

Sąd pierwszej instancji – przyjął, że naruszone zostały zasady praworządności

przez ustalenie, iż złożono oświadczenia woli stron o przedłużeniu umowy

w sytuacji, gdy oświadczenia takie dla swej skuteczności musiałyby przybrać formę

pisemną (art. 76 k.c.) oraz zasada swobody umów przez uznanie, że doszło do

przedłużenia umów dzierżawy mimo, że nie zostały złożone zgodne oświadczenia

woli, co do istotnych postanowień tych umów. Zgodną wolą stron zawierających

w 1994 r. umowy dzierżawy było, aby ich przedłużenie nastąpiło dopiero po

uzgodnieniu istotnych postanowień. Sąd odwoławczy wskazał, że orzeczenie Sądu

Polubownego ustalające, że doszło do przedłużenia umów, narusza art. 21 ust. 1

Konstytucji, gdyż pozbawiło Agencję możliwości dysponowania prawami, które

wykonuje na rzecz Skarbu Państwa.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej T.N., wyrokiem z dnia 27

listopada 2007 r. uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę temu Sądowi

do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy wskazał, że ocena, czy wyrok Sądu

Polubownego – w świetle nie obowiązującego już, mającego jednak zastosowanie

w rozpoznawanej sprawie art. 712 § 1 pkt 4 k.p.c. – nie uchybia praworządności, a

co za tym idzie, czy orzeczenie Sądu drugiej instancji narusza przepisy wskazane

w skardze kasacyjnej, zależy od wykładni umów dzierżawy zawartych pomiędzy

stronami. W kontekście zawartych w obu umowach dzierżawy sformułowań, że

każda ze stron może wystąpić z propozycją przedłużenia umowy, a umowa ma ulec

przedłużeniu na kolejne dziesięć lat, gdy strony uzgodnią jej istotne postanowienia,

ocenie sądu powinny zostać poddane dwie kwestie. Po pierwsze, czy strony złożyły

4

zgodne oświadczenia co do przedłużenia umowy dzierżawy; po drugie, gdyby

ustalono, że takich oświadczeń nie złożono, czy z treści umowy, ustalonej zgodnie

z art. 56 i 65 § 2 k.c., wynikały przesłanki, których spełnienie pociągało za sobą

powstanie obowiązku złożenia oświadczenia o przedłużeniu umowy.

Co do pierwszej kwestii Sąd Najwyższy uznał, że takie stanowcze ustalenia

nie zostały dokonane, na co jednoznacznie wskazuje odmienna w tym zakresie

treść uzasadnienia Sądów pierwszej i drugiej instancji. Podzielił zapatrywanie Sądu

Apelacyjnego, że oświadczenia stron o przedłużeniu umowy dzierżawy

wymagałyby dla swojej ważności zachowania formy pisemnej, a stosownej treści

dokumenty nie istnieją. Podkreślił, że „zastąpienie" stron przez sąd polubowny

w złożeniu oświadczeń woli o przedłużeniu umów dzierżawy należy ocenić jako

działanie uchybiające praworządności i godzące – wobec braku wyraźnego

postanowienia umowy dopuszczającego orzekanie w takim zakresie – w zasadę

autonomii podmiotów prawa cywilnego oraz w zasadę swobody umów. Uchybienie

praworządności nie musi bowiem przejawiać się w naruszeniu zasad wynikających

z Konstytucji RP. Taki sam skutek powstaje, gdy sąd polubowny naruszył jedną

z fundamentalnych zasad prawa cywilnego.

Odnośnie drugiej kwestii Sąd Najwyższy stwierdził, że Sąd drugiej instancji

nie rozważył, czy treść umów łączących strony stwarza możliwość ustalenia

przesłanek, spełnienie których rodziłoby – po jednej lub po obu stronach –

obowiązek złożenia oświadczenia woli o przedłużeniu umów dzierżawy na dalsze

dziesięć lat. Gdyby bowiem z treści łączącego strony stosunku prawnego wynikało

powstanie takiego obowiązku, to wyrok Sądu Polubownego, podobnie jak wyrok

sądu powszechnego, stwierdzający istnienie obowiązku złożenia oświadczenia woli

określonej treści, zastępuje to oświadczenie (art. 64 k.c. i art. 1047 k.p.c.).

Wówczas nie sposób byłoby przyjąć, że wyrok Sądu Polubownego stwierdzający

istnienie obowiązku złożenia oznaczonego oświadczenia woli przez Agencję,

uchybia praworządności. Tymczasem kwestia ta pozostała poza zakresem

rozważań Sądu Apelacyjnego.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

16 kwietnia 2008 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w całości i uchylił zaskarżony

5

wyrok Sądu Polubownego ad hoc w O. w punktach 1, 2, 4, 5 i orzekł o kosztach

postępowania.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że powód w postępowaniu przed Sądem

Polubownym domagał się zobowiązania pozwanej do złożenia oświadczenia woli

o przedłużeniu umów dzierżawy na dalszy okres 10 lat lub ustalenia, że umowy

uległy przedłużeniu na dalszy okres 10 lat, a sąd polubowny uwzględnił drugie

żądanie, przez co granice orzekania w sprawie ze skargi o uchylenie wyroku sądu

polubownego nie obejmują pierwszego z żądań. Zaznaczył, że warunkiem

orzeczenia o przedłużeniu umów dzierżawy jest ustalenie, że strony złożyły zgodne

oświadczenia woli o przedłużeniu umów. Sporne było tylko to, czy strony złożyły

oświadczenia, a jeśli tak, to czy były one zgodne. Wskazał, że dowody zebrane

przed Sądem Polubownym i Sądem Okręgowym świadczą o tym, że strony nie

złożyły zgodnych oświadczeń woli o przedłużeniu umów dzierżawy. Nie było

w związku z tym przesłanek do ustalenia przez Sąd Polubowny, że umowy

dzierżawy uległy przedłużeniu. Zupełnie inną kwestią jest to, czy były przesłanki do

zobowiązania pozwanej do złożenia oświadczenia woli o przedłużeniu umów, ale

nie mieści się ona w zakresie zaskarżenia. Wykładnia umów przy zastosowaniu

reguł określonych w art. 65 § 1 i 2 k.c. prowadzić może tylko do wniosku, że

przedłużenie obu umów dzierżawy mogło nastąpić na żądanie dzierżawcy, ale tylko

wtedy, jeśli strony uzgodniłyby istotne postanowienia umów, do których trzeba

zaliczyć określenie przedmiotu dzierżawy oraz wysokość czynszu.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. Agencja Nieruchomości Rolnych podniosła zarzuty naruszenia:

- art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 715 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do

dnia wejścia w życie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 178, poz. 1478) przez uchylenie

wyroku Sądu Polubownego w pkt 4 i 5, podczas gdy powódka wnosiła

o podjęcie takiego rozstrzygnięcia jedynie co do pkt 1 i 2 tego orzeczenia;

- art. 39820

k.p.c. przez niezastosowanie się do wykładni prawa i wytycznych

co do dalszego postępowania wynikających z wyroku Sądu Najwyższego

6

z dnia 27 listopada 2007 r. i wydanie wyroku z całkowitym pominięciem

stanowiska wyrażonego w orzeczeniu kasatoryjnym;

- art. 712 § 1 pkt 4 k.p.c. przez przyjęcie – bez zbadania, czy na podstawie

treści umów ustalonej na podstawie art. 56 i art. 65 k.c. – że wyrok Sądu

Polubownego narusza zasady praworządności (zasadę swobody umów);

- art. 705 § 2 k.p.c. w zw. z art. 712 § 1 pkt 4 i art. 39820

k.p.c. przez przyjęcie,

że w rozpoznawanej sprawie badaniu podlega rozstrzygniecie Sądu

Polubownego tylko w zakresie, w jakim odnosi się ono do żądania pozwu

dotyczącego ustalenia przedłużenia stosunku dzierżawy, podczas gdy Sąd

ten, nie będąc związany przepisami postępowania, miał prawo orzec o

żądaniach pozwu według swojego uznania i wyboru, formułując sentencję

orzeczenia w sposób dowolny, zgodny z art. 708 § 1w związku z art. 712 § 1

pkt 4 zdanie pierwsze k.p.c. oraz uznanie, że przedmiotem postępowania

wywołanego skargą nie może być żądanie nakazania złożenia oświadczenia

woli, co stoi w sprzeczności ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym

w wyroku z dnia 27 listopada 2007 r.;

- art. 381 k.p.c. przez niedopuszczenie I nieuwzględnienie nowych dowodów

zgłoszonych przez pozwanego na etapie postępowania apelacyjnego przy

ponownym rozpoznawaniu sprawy;

- art. 64 k.c. w związku z art. 1047 k.p.c. przez jego niezastosowanie

i uchylenie się od odpowiedzi na pytanie, czy z treści umów dzierżawy

wynikały przesłanki, których spełnienie pociągało za sobą powstanie

obowiązku złożenia oświadczenia o przedłużeniu dzierżawy;

- art. 39 ust. 2 pkt 1 i ust. 4 ustawy z dnia 19 października 1991 r.

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa przez jego

wadliwe zastosowanie i nieuwzględnienie przy jego wykładni nowelizacji

dokonanej ustawą z dnia 15 lipca 2007 r. o zmianie ustawy o

gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 123,

poz. 851), w tym zmodyfikowanego art. 2 i art. 39 ust. 4a.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne skarżący wniósł o uchylenie

wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do

7

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach, ewentualnie o zmianę

zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie, co do istoty sprawy przez oddalenie

apelacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w E. wydanego 28 kwietnia 2005 r. i

zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną T.N. wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymaga zarzutu naruszenia art. 39820

k.p.c., jako że z wadliwym zastosowaniem przez Sąd drugiej instancji tego przepisu

powiązane zostały pozostałe zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej.

Zgodnie z art. 39820

k.p.c., sąd, któremu sprawa została przekazana,

związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Nie

można przy tym oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym

rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa dokonaną

w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Pojęcie „wykładnia prawa”, do którego

odwołuje się przytoczony przepis, należy rozumieć wąsko, jako ustalenie znaczenia

przepisów prawa (zob. wyrok SN z dnia 23 października 2002 r., II CKN 860/00 nie

publ.). Wiążąca sąd niższej instancji wypowiedź Sądu Najwyższego ogranicza się

więc do wyjaśnienia treści przepisów ( zob. wyroki SN: z dnia 15 stycznia 2004 r.,

II CK 162/03, nie publ. oraz z dnia 29 stycznia 2008 r., I PK 169/07, nie publ.).

Dotyczy to zarówno przepisów prawa materialnego jak i procesowego. Wskazany

wyżej przepis, inaczej niż art. 386 § 6 k.p.c., nie przewiduje związania wskazaniami

co do dalszego postępowania. Jeśli wskazania takie znajdą się w orzeczeniu Sądu

Najwyższego, to nie wiążą sądu, któremu sprawa została przekazana (zob. wyroki

SN: z dnia 12 grudnia 2001 r., V CKN 437/00 nie publ. oraz z dnia 19 października

2005 r., V CK 260/05, nie publ.). Tak określony zakres kompetencji Sądu

Najwyższego ogranicza zasięg jego wypowiedzi mających charakter wiążący dla

sądu niższej instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd, któremu

przekazano sprawę, powinien kierować się ogólnymi zasadami postępowania

apelacyjnego. Winien więc również uwzględnić nowe fakty i dowody zgodnie

z treścią art. 381 k.p.c. (zob. uchwałę SN z dnia 19 kwietnia 2007 r., III CZP 162/06,

8

OSNC 2008, nr 5, poz. 47). Naruszenie normy art. 39820

k.p.c. stanowi podstawę

kasacyjną przewidzianą w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

Nie może budzić wątpliwości, że rozważania zawarte w uzasadnieniu wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2007 r. (IV CSK 239/07) odnoszą się do

wykładni mającego zastosowanie w sprawie art. 712 § 1 pkt 4 k.p.c., a ściślej rzecz

ujmując, do użytego w tym przepisie sformułowania „uchybienie praworządności”.

Sąd Najwyższy – rozpoznając poprzednią skargę kasacyjną – wskazał, że

rozstrzygnięcie Sądu Polubownego orzekające o przedłużeniu dzierżawy

uchybiłoby praworządności, gdyby w postępowaniu przed sądami obu instancji

jednoznacznie ustalono, że w treści umowy dzierżawy nie ma przesłanek

pociągających za sobą powstanie po stronie Agencji obowiązku złożenia

oświadczenia o przedłużeniu stosunku dzierżawy. Wyraził przy tym zapatrywanie,

że przy pozytywnym ustaleniu istnienia tych przesłanek wyrok Sądu Polubownego,

podobnie jak wyrok sądu powszechnego stwierdzający istnienie obowiązku

złożenia oświadczenia woli o przedłużeniu czasu trwania umowy, zastępowałby

oświadczenie strony powodowej (art. 64 k.c. w zw. z art. 1047 k.p.c.). Wynika

z powyższego, że – według Sądu Najwyższego – ocena zaskarżonego wyroku

Sądu Polubownego jako „uchybiającego praworządności” wymaga

przeprowadzenia wykładni stosownych postanowień umów dzierżawy zawartych

między stronami i zajęcia jednoznacznego stanowiska w kwestii, czy umowy te

zawierają postanowienia dotyczące przesłanek rodzących obowiązek złożenia

oświadczeń woli o przedłużeniu ich obowiązywania. Sąd Najwyższy wskazał zatem,

jakimi przesłankami winien kierować się Sąd drugiej dokonując wykładni art. 712

§ 1 pkt 4 k.p.c. w zakresie niezbędnym do rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę ponownie, w zasadzie ograniczył się do

stwierdzenia, że dowody zebrane w sprawie wskazują na to, że strony nie złożyły

zgodnych oświadczeń woli o przedłużeniu umowy dzierżawy, a kwestia przesłanek

zobowiązujących pozwaną do złożenia oświadczenia woli o przedłużeniu umów nie

należy do zakresu zaskarżenia i nie podlega badaniu w niniejszym postępowaniu.

Tym samym nie zastosował się do wykładni prawa dokonanej przez Sąd

Najwyższy, w świetle której nie można wykluczyć oceny, że zaskarżony wyrok

Sądu Polubownego ustalający przedłużenie umów dzierżawy nie uchybia

9

praworządności. Sąd Apelacyjny uchylił się od dokonania wykładni umów

dzierżawy pod kątem zbadania istnienia przesłanek pociągających za sobą

powstanie obowiązku złożenia oświadczeń woli o ich przedłużeniu, poprzestając na

lakonicznym stwierdzeniu, że obowiązek taki powstałby jedynie wtedy, gdyby strony

uzgodniły istotne postanowienia tych umów. Trafnie zatem skarżący zarzucił

Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 39820

k.p.c. Skuteczne podniesienie tego

zarzutu uniemożliwia Sądowi Najwyższemu odniesienie się przez do pozostałych

zarzutów skargi kasacyjnej.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).