IV CSK 418/08

Sygn. akt IV CSK 418/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa "M. – E." Spółki Akcyjnej w W.

przeciwko Spółce Wodnej "K." w B.

o złożenie oświadczenia woli i zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 26 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 marca 2008 r., sygn. akt I ACa […],

1) uchyla zaskarżony wyrok w pkt I w zakresie oddalającym

apelację powódki w części dotyczącej oddalenia powództwa

o zapłatę kwoty 22.802.481,62 zł (pkt 4 i 5 pozwu) oraz w pkt II

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego,

2) oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

2

Uzasadnienie

Powódka „M.-E.” Spółka Akcyjna w W. – po ostatecznym

sprecyzowaniu powództwa – domagała się zobowiązania pozwanej Spółki

Wodnej „K.” w B. złożenia oświadczenia woli wyrażającego się w podpisaniu

protokołu ostatecznego odbioru inwestycji „Oczyszczalnia Ścieków

Komunalno-Przemysłowych K.” o określonej treści oraz zasądzenia na swoją

rzecz od pozwanej: 10.169.724,03 zł tytułem zwrotu gwarancji bankowej,

obejmującej skapitalizowane odsetki w kwocie 2.191.524 zł, 8.939.291,94 zł

tytułem zwrotu kaucji gwarancyjnych, w tym 2.993.544,42 zł stanowiącej

skapitalizowane odsetki, 20.949.902,18 zł tytułem odszkodowania za szkody

wynikające z nieterminowej waloryzacji wynagrodzenia za wykonanie

kontraktu i 1.852.579,44 zł tytułem odszkodowania za poniesione koszty

komornicze w związku z nieterminową waloryzacją wynagrodzenia – wraz z

ustawowymi odsetkami od tych kwot liczonymi od wskazanych dat i kosztami

procesu.

Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 3 lipca 2007 r. uwzględnił

powództwo w zakresie żądania zobowiązania pozwanej do złożenia

oświadczenia woli, zasądził od pozwanej na rzecz powódki 5.897.284,25 zł,

oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu,

przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski.

Strony zawarły w dniu 20 czerwca 1997 r. kontrakt, na podstawie

którego powódka zobowiązała się zaprojektować i zrealizować na rzecz

pozwanej obiekt pod nazwą „Oczyszczalnia Ścieków Komunalno-

Przemysłowych „K.” w B”. W celu zabezpieczenia należytego wykonania

umowy powódka ustanowiła gwarancję bankową w kwocie 7.978.200 zł.

Pozwana została upoważniona do zatrzymania kaucji gwarancyjnej w

wysokości 5% należności z każdej faktury i zobowiązana do jej zwrotu po

upływie okresów gwarancyjnych. Miała też prawo obciążyć powódkę karami

3

umownymi m.in. za zwłokę w rozpoczęciu rozruchu oczyszczalni i w

zgłoszeniu inwestycji do odbioru końcowego.

Powódka udzieliła pozwanej gwarancji jakości dostarczonych urządzeń

i wyposażenia oczyszczalni ścieków, wykonania robót i prac zgodnie umową

oraz utrzymania w toku jej pracy określonych parametrów technicznych. Była

też uprawniona do waloryzacji wynagrodzenia w razie opóźnienia w

uzyskaniu decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu.

Strony ustaliły, że podstawą odbioru ostatecznego będą pozytywne

wyniki testów odbiorowych ostatecznych, potwierdzających utrzymania

parametrów określonych w kontrakcie. Pozwana zobowiązała się – na

podstawie pozytywnych wyników tych testów – wystawić powodowi protokół

odbioru ostatecznego, który miał stanowić podstawę do uwolnienia

udzielonych przez powódkę gwarancji bankowych i innych zabezpieczeń.

W dniu 28 września 2001 r. strony dokonały przekazania i odbioru

oczyszczalni ścieków, nie wnosząc zastrzeżeń do protokołu końcowego.

Przeprowadzone w grudniu 2004 r. testy – w celu dokonania odbioru

ostatecznego – ujawniły rozbieżne stanowiska stron co do utrzymywania

gwarantowanych w umowie parametrów istotnych dla prawidłowego

funkcjonowania oczyszczalni. Według opinii eksperta, sporządzonej 29

listopada 2005 r. zgodnie z postanowieniami umowy, niedotrzymanie

gwarantowanych w kontrakcie parametrów oczyszczalni spowodowane

zostało znacznym przekroczeniem ładunków zanieczyszczeń w stosunku do

założeń określonych w ofercie, tym niemniej jednak jakość ścieków spełniała

wszystkie wymagania przewidziane w pozwoleniu wodnoprawnym.

W dniu 5 marca 2001 r. pozwana wyegzekwowała kwotę 7.987.200 zł

z udzielonej przez powódkę gwarancji bankowej, powołując się na

nieterminowe wykonanie umowy. Wytoczyła też powództwo o zapłatę kary

umownej za przekroczenie terminu zgłoszenia inwestycji do odbioru

końcowego. Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2005 r. uwzględnił

4

to powództwo częściowo, tj. co do kwoty 3.213.680 zł, wskazując, że

w pozostałym zakresie Spółka Wodna „K.” zaspokoiła się z gwarancji

bankowej. Na skutek apelacji „M.-E.” S.A. orzeczenie to zostało uchylone. Po

ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy uwzględnił powyższe

powództwo w takim samym zakresie jak w wyroku z dnia 15 kwietnia 2005 r.,

przy czym w sprawie tej toczy się postępowanie apelacyjne.

Wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2002 r., Sąd Okręgowy zasądził od

pozwanej na rzecz powódki kwotę 15.126.473,76 zł z ustawowymi odsetkami

od 8 maja 2001 r. tytułem waloryzacji wynagrodzenia za wykonanie

kontraktu. Orzeczenie to jest prawomocne, a pozwana w okresie od 2003 r.

do 14 maja 2005 r. spłaciła zasadzoną nim należność.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy przyjął, że

pozwana bezpodstawnie odmówiła podpisania protokołu ostatecznego

odbioru robót i dostaw, w związku z czym żądanie zobowiązania jej do

złożenia stosownego oświadczenia woli jest zasługuje na uwzględnienie.

Odnosząc się do pozostałych roszczeń powódki Sąd Okręgowy uznał

za usprawiedliwione jedynie żądanie zwrotu kaucji gwarancyjnych w

wysokości – po uwzględnieniu podniesionego przez pozwaną zarzut

potrącenia kosztów napraw gwarancyjnych – 5.897.284,25 zł. Sąd Okręgowy

ocenił zgłoszony w związku z tą wierzytelnością zarzut potrącenia kary

umownej jako bezzasadny z uwagi na toczący się pomiędzy stronami

sądowy spór o tę należność. Powódka nie wykazała bowiem, że pozwana

przechowywała środki pieniężne zatrzymane tytułem kaucji gwarancyjnych

na oprocentowanym rachunku bankowym w okresie objętym żądaniem

pozwu. Przede wszystkim zaś obowiązek zwrotu tych kaucji aktualizuje się z

chwilą uprawomocnienia się wyroku zobowiązującego pozwaną do złożenia

oświadczenia woli, konstytuującego ostateczny odbiór inwestycji.

Sąd Okręgowy wskazał, że wyroku z dnia 15 kwietnia 2005 r. sprawie

VIII GC …/04 uwzględnione zostało roszczenie o zapłaty kary umownej w

5

kwocie 7.978.200 zł, co usprawiedliwia zarzut potrącenia tej wierzytelności z

wierzytelnością powódki dochodzoną z tytułu zwrotu gwarancji bankowej.

Umowa zawarta przez strony, a także ustawa z 1994 r. o zamówieniach

publicznych nie przewidywały obowiązku zapłaty odsetek od gwarancji

bankowej. Żądanie zapłaty skapitalizowanych odsetek od tej gwarancji nie

ma uzasadnionych podstaw.

Oddalając roszczenia odszkodowawcze powódki Sąd Okręgowy

wskazał na ich częściowe przedawnienie (co do kwoty 6.525.000 zł,

stanowiącej część odszkodowania za nieterminową waloryzację

wynagrodzenia) oraz na brak związku przyczynowego pomiędzy

wskazywaną przez powódkę szkodą a zachowaniem pozwanej.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 marca 2008 r. oddalił apelacje obu

stron od wyroku Sądu Okręgowego. Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia

faktyczne przyjęte za podstawę zaskarżonego orzeczenia. Podzielił też

ocenę zasadności roszczeń powódki wyrażoną przez Sąd pierwszej instancji.

Wskazał jednak – odnosząc się do apelacji powódki – że żądanie zwrotu

gwarancji bankowej w kwocie 7.978.200 zł nie mogło być uwzględnione z

innej przyczyny. O żądaniu tym rozstrzygnął bowiem prawomocnie Sąd

Okręgowy wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2005 r., sygn. akt VIII GC …/04,

oddalającym powództwo o zapłatę kary umownej w wysokości

odpowiadającej tej kwocie, wskutek uznania zasadności podniesionego

przez pozwaną (powódkę w sprawie niniejszej) zarzutu potrącenia

wyegzekwowanej wcześniej i podlegającej zwrotowi gwarancji bankowej.

Pozew w tej części powinien zostać zatem odrzucony (art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c.), jednak zaskarżenie wyroku w tym zakresie jedynie przez powódkę

uniemożliwia sądowi odwoławczemu podjęcie takiego rozstrzygnięcia (art.

384 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny wskazał, że pominięcie przez Sąd pierwszej instancji

zawnioskowanego przez powódkę dowodu z opinii biegłych sądowych było

6

w pełni uzasadnione. Powódka nie wykazała bowiem adekwatnego związku

przyczynowego pomiędzy przeprowadzonymi przez siebie operacjami

gospodarczymi i finansowymi a nieterminową waloryzacją należnego jej

wynagrodzenia oraz poniesionymi kosztami postępowania egzekucyjnego.

Przedstawione przez powódkę na te okoliczność dokumenty nie dowodzą

istnienia takiego związku, gdyż nie odzwierciedlają pełnego obrazu jej

sytuacji ekonomiczno-finansowej. W konsekwencji Sąd Apelacyjny nie

dopatrzył się podstaw do postulowanej przez powódkę zmiany zaskarżonego

wyroku i uwzględnienia roszczeń odszkodowawczych w zakresie, w jakim nie

uległy one przedawnieniu.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art.

3983

§ 1 k.p.c. powódka podniosła zarzuty naruszenia: art. 64, art. 65 w

związku z art. 476, art. 481 § 1 i 2 i art. 359 § 1 i 2 k.c. przez ich błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, art. 455 i art. 359 § 1 i 2 w związku z

art. 481 § 1 i 2 zdanie drugie k.c. przez ich niezastosowanie, art. 363 § 1 i 3

k.p.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie, art. 2 § 1 w związku z art. 13 § 1

k.p.c. przez nierozpoznanie istoty sprawy w zakresie żądania

odszkodowania, art. 227 w związku z art. 278 § 1 k.p.c. i § 76 regulaminu

urzędowania sądów powszechnych przez ich niewłaściwe zastosowanie.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne powódka wniosła o

uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej jej apelację co do

żądania zasądzenia skapitalizowanych odsetek w kwocie 2.993.544,42 zł,

liczonych od roszczenia głównego o zwrot kaucji gwarancyjnych według

oprocentowania sześciomiesięcznego depozytu w Banku Ochrony

Środowiska za okres od 5 marca 2001 r. do 27 lutego 2006 r., wraz

ustawowymi odsetkami od 27 lutego 2006 r. i uwzględnienie powództwa w

tym zakresie, ewentualnie o uchylenie wyroku w zakresie oddalającym

żądanie zasądzenia odsetek ustawowych od uwzględnionego roszczenia

pieniężnego i zasądzenie tych odsetek o dnia 27 lutego 2006 r., względnie

7

od dnia wytoczenia powództwa, bądź też o uchylenie zaskarżonego wyroku

w części oddalającej apelację powódki i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty skierowane zostały

przeciwko rozstrzygnięciu Sądu Apelacyjnego oddalającemu apelację

skarżącej w zakresie zgłoszonych przez nią roszczeń pieniężnych. Przy ich

pomocy skarżąca podjęła próbę zakwestionowania oceny bezzasadności

żądania zwrotu wniesionej gwarancji bankowej i – częściowo – zatrzymanych

kaucji gwarancyjnych wraz z odsetkami handlowymi należnymi z tytułu ich

przechowywania na rachunku bankowym i odsetkami ustawowymi oraz

roszczeń odszkodowawczych w zakresie, jakim nie uległy one

przedawnieniu.

Z przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wiążących ustaleń

faktycznych wynika, że strony uzależniły ostateczne rozliczenie kontraktu i

uwolnienie udzielonych przez powoda zabezpieczeń jego należytego

wykonania (gwarancji bankowej i kaucji gwarancyjnych) od dokonania

ostatecznego odbioru inwestycji. Zgodnie z pkt 48.4 kontraktu,

zabezpieczenia te miały zostać zwrócone powódce w ciągu 30 dni od

ostatecznego odbioru. W umowie strony nie przewidziały obowiązku zwrotu

udzielonych przez powódkę zabezpieczeń wraz z odsetkami wynikającymi z

umowy rachunku bankowego, na którym były one przechowywane. Wbrew

odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, Sąd Apelacyjny dokonał prawidłowej

wykładni odnoszących się do tej kwestii zapisów zawartych w pkt 44 i 48 i 52

umowy. Do dokonania skutecznej modyfikacji tych postanowień nie mogło

dojść – jak trafnie przyjęły Sądy obu instancji – wskutek późniejszych

uzgodnień stron, a to ze względu na zawarty w art. 76 ustawy z dnia

10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych (tekst jednolity: Dz. U. z

2002 r. Nr 72, poz. 664 ze zm.) zakaz dokonywania zmian w umowach

8

zawartych na podstawie tej regulacji, niekorzystnych dla zamawiającego.

Skarżąca nie podjęła nawet próby wykazania, że zmiana umowy nie

łączyłaby się z koniecznością zmiany oferty, albo że zaistniała konieczność

jej wprowadzenia wskutek okoliczności, których nie można było przewidzieć

w chwili zawarcia umowy. Obowiązku zwrotu zabezpieczenia wykonania

umowy wniesionego w pieniądzu wraz z odsetkami nie przewidywał również

art. 75 wymienionej ustawy w brzmieniu obowiązującym w chwili zawarcia

przez strony kontraktu, ani § 6 rozporządzenia Ministra Gospodarki

Przestrzennej i Budownictwa z dnia 30 grudnia 1994 r. w sprawie ustalenia

wartości robót budowlanych, co do których konieczne jest zabezpieczenie

należytego wykonania umowy, oraz form tego zabezpieczenia (Dz. U. Nr

140, poz. 794). Zarzut obrazy art. 65 k.c. trzeba więc uznać za chybiony.

Poza sporem pozostaje okoliczność, że pozwana bezpodstawnie

uchyliła się od obowiązku złożenia oświadczenia woli w przedmiocie

ostatecznego odbioru inwestycji, przy czym obowiązek ten zaktualizował się

z chwilą doręczenia jej ekspertyzy biegłego Z. H., odnoszącej się do

przyczyn niedotrzymania zakładanych parametrów oczyszczalni. Nie

oznacza to jednak – jak chce tego skarżąca – iż ten właśnie moment jest

miarodajny dla określenia czasu opóźnienia się przez pozwaną z

uwolnieniem gwarancji bankowej i kaucji gwarancyjnych zabezpieczających

wykonanie kontraktu. Skoro stosownie do pkt 44.1 umowy podstawę zwrotu

tych zabezpieczeń miał stanowić odbiór ostateczny wykonanego przez

powódkę zadania inwestycyjnego, to chwilę dokonania tego odbioru – z

uwagi na bezzasadne uchylenie się od jego dokonania – należy wiązać

z uprawomocnieniem się wyroku zobowiązującego pozwana do złożenia w

tym przedmiocie stosownego oświadczenia woli. Wynika to – jak trafnie

przyjął Sąd Apelacyjny – z konstytutywnego charakteru wyroku

uwzględniającego powództwo oparte na podstawie art. 64 k.c. Nie można

zatem zgodzić się z poglądem skarżącej, że usprawiedliwione było

zgłoszone przez nią żądanie zasądzenia odsetek ustawowych od

9

podlegających zwrotowi zabezpieczeń pieniężnych za czas poprzedzający

upływ 30 dni od wydania zaskarżonego wyroku. Tym samym zarzuty

naruszenia art. 64, art. 476, art. 481 § 1 i 2 i art. 359 § 1 i 2, zmierzające do

podważenia odmiennego zapatrywania Sądu Apelacyjnego, nie znajdują

usprawiedliwienia.

Trafnie podniosła skarżąca, że nie było przeszkód do uwzględnienia

roszczenia o odsetki ustawowe na wypadek opóźnienia się z zapłatą

należności z tytułu podlegających zwrotowi zabezpieczeń, liczonego od

wskazanej wyżej daty. Podniesiony w tym zakresie zarzut naruszenia art.

455 i art. 359 § 1 i 2 w związku z art. 481 § 1 i 2 zdanie drugie k.c., którego

słuszności skarżąca upatrywała w „utrzymaniu w mocy” wyroku Sądu

pierwszej instancji nie zawierającego rozstrzygnięcia w odniesieniu do

odsetek ustawowych, nie mógł jednak odnieść zamierzonego skutku. Jeśli

bowiem – jak wskazała skarżąca – Sąd pierwszej instancji nie rozstrzygnął o

odsetkach ustawowych, to uchybienie to nie mogło podlegać merytorycznej

ocenie Sądu drugiej instancji (art. 378 § 1 w związku z art. 367 § 1 k.p.c.).

Bezzasadny okazał się zarzut naruszenia art. 363 § 1 i 3 k.p.c. przez

wadliwe ustalenie zakresu prawomocności wyroku Sądu Okręgowego z dnia

15 kwietnia 2005 r. wydanego w sprawie VIII GC …/04 i wynikających z niej

konsekwencji prawnych. Artykuł 363 k.p.c. określa jedynie, kiedy orzeczenie

sądu staje się prawomocne. Nie reguluje natomiast skutków orzeczeń

prawomocnych. Wiązanie tych skutków z zastosowaniem wskazanych przez

skarżącą przepisów jest więc zabiegiem nieuprawnionym.

Sąd Apelacyjny nie naruszył też w żaden sposób art. 2 § 1 k.p.c.

ustanawiającego domniemanie drogi sądowej w sprawach cywilnych, ani art.

13 § 1 k.p.c. statuującego zasadę rozpoznawania spraw cywilnych w

procesie.

Nie można natomiast odmówić słuszności zarzutowi kwestionującemu

dokonaną przez Sąd Apelacyjny ocenę wniosku powódki o przeprowadzenie

10

dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów przedsiębiorstw w celu

wykazania zasadności roszczeń odszkodowawczych. Stanowisko Sądu

Apelacyjnego jest w tej kwestii – jak trafnie podniosła skarżąca –

niekonsekwentne. Sąd ten nie wykluczył – w zasadzie – potrzeby

zasięgnięcia opinii biegłego. Uznał jednak, że zaoferowane przez powódkę w

pozwie dowody (dokumenty finansowe) są niewystarczające do stwierdzenia

adekwatnego związku przyczynowego między przeprowadzonymi przez nią

posunięciami gospodarczymi i operacjami finansowymi. Niezależnie od tego

podjął z urzędu inicjatywę uzupełnienia materiału niezbędnego do wykazania

istnienia takiego związku, zobowiązując powódkę do złożenia stosownych

bilansów i dokonał ich samodzielnej oceny. Postępowanie takie słusznie

zostało zakwestionowane przez skarżącą.

Ocena dokumentów finansowych przedsiębiorstwa niewątpliwie

wymaga wiadomości specjalnych. Nie jest też wyłączona możliwość

uzupełnienia materiału dowodowego niezbędnego do wydania opinii.

Zgodnie z art. 284 k.p.c., sąd może zarządzić okazanie biegłemu akt sprawy

i przedmiotu oględzin oraz zarządzić, aby brał on udział w postępowaniu

dowodowym. Z przepisem tym zsynchronizowane zostało unormowanie

zawarte § 76 regulaminu urzędowania sądów powszechnych, uprawniające

sąd do upoważnienia biegłego do obejrzenia rzeczy znajdującej się w

posiadaniu strony. Dopuszczalne jest także zasięgniecie opinii biegłego w

celu wyjaśnienia, czy i w jakim zakresie należy uzupełnić postępowanie

dowodowe, aby zebrany w sprawie materiał i ustalenia faktyczne stanowiły

wystarczającą podstawę do wydania prawidłowej, wolnej od niepewności

opinii (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22 maja 1978 r., I CR 177/78,

OSPiKA 1979, nr 5, poz. 83 oraz z dnia 20 czerwca 1984 r., II CR 197/84,

OSNCP 1985, nr 2-3, poz. 37). Rację ma zatem skarżący podnosząc, że Sąd

Apelacyjny naruszył powyższe zasady. Konstatacja ta nie pozwala

skutecznie odeprzeć zarzutu obrazy art. 278 § 1 i § 76 regulaminu

urzędowania sadów powszechnych. Uchybienie to skutkować musi uchylenie

11

zaskarżonego wyroku w części odnoszącej się do nieprzedawnionych

roszczeń odszkodowawczych powódki i przekazanie sprawy w tym zakresie

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Zaznaczyć należy, że

zaskarżając wyrok Sądu Apelacyjnego oddalający apelację powódki

dotyczącą kwoty 22.802.481,62 zł „M.-E.” Spółka Akcyjna nie objęła skargą

kasacyjną części rozstrzygnięcia odnoszącej się do kwoty 6.250.000 zł, w

związku z czym wyrok Sądu drugiej instancji w jego punkcie pierwszym

został uchylony w zakresie 16.277.481,62 zł i w tej części sprawa została

przekazana do ponownego rozpoznania.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

i art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

md