V CSK 346/08

Sygn. akt V CSK 346/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa "E." S.A.

przeciwko "S." Spółce z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 maja 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej na rzecz

powódki kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. w sprawie z powództwa E. Spółki Akcyjnej przeciwko S.

spółce z ograniczoną odpowiedzialnością o zapłatę kwoty 1.958.850,- złotych

stanowiącej resztę ceny sprzedaży akcji na okaziciela wyrokiem z dnia 3 stycznia

2008 r. oddalił w całości powództwo.

Sąd ustalił, że strony zawarły w dniu 30 grudnia 2005 r. umowę sprzedaży

akcji spółki FR. S.A., przy czym sprzedającym była powódka, a nabywcą pozwana.

Przedmiotem umowy były akcje na okaziciela w ilości 128.250 sztuk, serii C nr od

15001 do 30000, serii D nr od 00001 do 50500 i serii E nr od 000001 do 062750, o

wartości nominalnej 100,00 zł każda. Cenę sprzedaży strony ustaliły na kwotę

13.059.000,00 zł, która miała być zapłacona w ratach, według ustalonego w § 5 ust.

1 umowy harmonogramu spłat. W tym samym dniu nastąpiło wydanie dokumentów

odcinków zbiorowych akcji. W treści tych dokumentów określono rodzaj akcji, jako

zwykłe na okaziciela i jednocześnie wskazano właściciela akcji, tj. powodową E.

S.A. Akcje na okaziciela mogły być wydawane w formie odcinków zbiorowych. W

dniu 12.02.2007 r. strony na podstawie porozumienia z tej samej daty podpisały

aneks do umowy, którym zmieniły harmonogram spłat rat ceny za akcje i ustaliły

zasady rozliczania odsetek. Na tej podstawie pozwana dokonywała spłat rat na

rzecz powódki.

Sąd pierwszej instancji ustalił ponadto, że pozwana w dniu 29 czerwca

2007 r. wezwała powódkę do wykonania umowy z dnia 30 grudnia 2005 r. przez

dostarczenie prawidłowych odcinków zbiorowych akcji zwykłych na okaziciela ze

względu na wadliwość odcinków zbiorowych serii C, D, E akcji FR.

Pozwana uzasadniła żądanie tym, że na otrzymanych dokumentach akcji wskazany

jest imiennie właściciel akcji, tj. E., co wobec określenia akcji jako zwykłych na

okaziciela powoduje ich nieważność. Jednocześnie pozwana wyznaczyła powódce

termin na dostarczenie prawidłowych odcinków zbiorowych akcji do dnia 13 lipca

2007 r. i zagroziła, że po jego bezskutecznym upływie odstąpi od umowy z 30

grudnia 2005 r. Zaznaczyła także, że do czasu wydania właściwych odcinków

zbiorowych akcji powstrzyma się z płatnością kolejnej raty ceny przypadającej na

3

30 czerwca 2007 r. W odpowiedzi powódka wezwała pozwaną do natychmiastowej

zapłaty kwoty kolejnej raty ceny przypadającej na 30 czerwca 2007 r. wraz

z odsetkami za zwłokę. Powódka nie wydała pozwanej do dnia 13 lipca 2007 r.

żądanych odcinków zbiorowych akcji i pozwana w dniu 31 lipca 2007 r.

oświadczyła, że odstępuje od umowy sprzedaży akcji z dnia 30 grudnia 2005 r.

Mając powyższe na uwadze Sąd pierwszej instancji przyjął, że sporne

dokumenty akcji zawierają przeciwstawne, wykluczające się elementy, bowiem

z jednej strony akcje określone są jako imienne, z drugiej zaś jako akcje na

okaziciela. Wskazanie w treści dokumentów akcji na okaziciela właściciela akcji

(E.), skutkuje utratą przymiotu akcji na okaziciela. Nie sposób zatem ustalić –

zdaniem Sądu – jakiego rodzaju są przedmiotowe dokumenty akcji, co skutkuje ich

nieważnością stosownie do treści art. 328 § 4 k.s.h. Zdaniem Sądu, dokumenty

akcji były nieważne od momentu ich wydania pozwanej, gdyż od samego początku

nie spełniały obligatoryjnych przesłanek ważności dokumentu akcji z art. 328 § 1

pkt 4 k.s.h.

Ostatecznie Sąd Okręgowy przyjął, że umowa stron z dnia 30.12.2005 r. była

umową wzajemną, powódka zobowiązała się bowiem przenieść na pozwaną

własność akcji FR. a pozwana do zapłaty umówionej ceny. Do przeniesienia

własności niezbędne było wydanie stosownych dokumentów akcji. Ze względu na

to, że wydane pozwanej odcinki zbiorowe akcji były nieważne, pozwana na

podstawie art. 491 § 1 k.c., uprawniona była do wyznaczenia powódce

dodatkowego terminu do doręczenia jej ważnych dokumentów akcji w zakreślonym

terminie z zagrożeniem, że w razie bezskutecznego upływu terminu od umowy

odstąpi. Uwzględniając fakt, że powódka nie odpowiedziała na powyższe

wezwanie, należy przyjąć, że odstąpienie pozwanej od przedmiotowej umowy było

skuteczne. W konsekwencji umowa stron wygasła ze skutkiem ex tunc, tak jakby

umowa sprzedaży nie została w ogóle zawarta. Odstąpienie od umowy kształtuje

nowy stan prawny miedzy stronami w ten sposób, że od chwili jego złożenia umowa

wzajemna przestaje je wiązać, a strony nie są już obustronnie wobec siebie

zobowiązane do świadczeń przewidzianych w umowie.

4

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji powódki od wyroku Sądu

Okręgowego w K. wyrokiem z dnia 28 maja 2008 r. zmienił zaskarżone orzeczenie

w ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 1.958.850 złotych z

ustawowymi odsetkami od 1 lipca 2007 r., rozstrzygając stosownie o kosztach

postępowania.

Sąd drugiej instancji rozpoznając niniejszą sprawę uwzględnił wyrok Sądu

Apelacyjnego z dnia 10 kwietnia 2008 r. w sprawie z powództwa S. spółki z o.o.

przeciwko E. S.A. Pozwana w procesie tym dochodziła od powódki zapłaty tego, co

tytułem ceny świadczyła do momentu złożenia oświadczenia o odstąpieniu od

umowy sprzedaży, i domagała się zasądzenia na podstawie art. 494 k.c. kwoty

2.580.083 zł z odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego. Sąd

Apelacyjny wymienionym wyrokiem zmienił wyrok sądu pierwszej instancji i oddalił

powództwo. Sąd Apelacyjny przyjął, że oświadczenie o odstąpieniu od umowy

sprzedaży nie było skuteczne, gdyż sprzedająca prawidłowo wykonała świadczenie

niepieniężne. Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że wydane kupującej zbiorowe

odcinki akcji FR. na okaziciela są ważne, bowiem zawierają wszystkie elementy, o

jakich mowa w art. 328 § 1 k.s.h., a przede wszystkim w dokumentach tych

oznaczono rodzaj akcji, jako akcje zwykłe na okaziciela. Sąd Apelacyjny nie

podzielił poglądu, że wskazanie w dokumentach właściciela akcji wpływa na

oznaczenie rodzaju akcji, która – mimo adnotacji, kto jest właścicielem akcji – nadal

jest akcją na okaziciela, albowiem taki jej rodzaj wpisano w odpowiedniej rubryce

dokumentu. W konsekwencji Sąd Apelacyjny zajął stanowisko, że wpisanie w

dokumentach zbiorowych odcinków akcji informacji dodatkowej, która nie jest

wymagana przez art. 328 § 1 k.s.h. nie wpływa na ważność dokumentu, jest

okolicznością prawnie obojętną.

Zdaniem Sądu, stosownie do treści art. 365 § 1 k.p.c., wyrok Sądu

Apelacyjnego w sprawie [...] wiąże w rozpoznawanej sprawie. W konsekwencji Sąd

drugiej instancji przyjął, że przez adnotację w przedmiocie podmiotu uprawnionego

akcja nie przestaje być akcją na okaziciela, skoro w odpowiedniej części

dokumentu wpisano, że jest akcją tego rodzaju, zwłaszcza, że podział akcji na

okaziciela i imienne jest dychotomiczny. Na tej podstawie za nietrafne uznał Sąd

Apelacyjny również twierdzenie, że sprzedająca jest w zwłoce ze spełnieniem

5

świadczenia niepieniężnego, co wyklucza możliwość odstąpienia od umowy na

podstawie art. 491 § 1 k.c., a tym samym zastosowania art. 494 k.c.

Powyższy wyrok pozwana zaskarżyła w całości zarzucając Sądowi

Apelacyjnemu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.

- art. 328 § 4 k.s.h. w zw. z art. 328 § 1 pkt 4 k.s.h. w zw. z art. 333 § 1 k.s.h.

przez błędną wykładnię tych przepisów polegającą na stwierdzeniu,

że wskazanie w będących przedmiotem umowy z dnia 30 grudnia 2005 r.

pomiędzy powodem a pozwanym dokumentach odcinków zbiorowych akcji

na okaziciela FR. S.A. właściciela tych akcji, tj. E. S.A. nie powodowało

nieważności tych dokumentów, w sytuacji gdy jednocześnie wskazano, że są

to akcje na okaziciela, innymi słowy, że oznaczenia akcji jako akcji na

okaziciela i jednocześnie jako akcji imiennej nie powoduje nieważności tych

dokumentów w rozumieniu art. 328 § 4 k.s.h.;

- art. 65 § 1 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. przez jego błędne zastosowanie

polegające na stwierdzeniu, że dokument akcyjny stanowi oświadczenie woli

i jako taki podlega wykładni ze względu na okoliczności nie wynikające

bezpośrednio z jego treści;

- art. 9218

zd. 1 k.c. przez jego niezastosowanie wyrażające się w przyjęciu,

że wskazanie osoby uprawnionej w treści przedmiotowych odcinków

zbiorowych akcji nie kreuje imiennego charakteru tych papierów

wartościowych;

- art. 491 § 1 k.c. przez jego niezastosowanie wynikające z przyjęcia, że

pozwanemu w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie przysługiwało prawo

do odstąpienia od umowy z dnia 30 grudnia 2005 r.;

- art. 357 § 1 k.s.h. przez jego błędną wykładnie polegająca na przyjęciu,

że przedmiotowe dokumenty odcinków zbiorowych są wadliwe (a nie

nieważne) i przez to pozwanemu (a nie powodowi) przysługiwało

uprawnienie do żądania od Zarządu FR. S.A. wydania prawidłowych

dokumentów rzeczonych odcinków zbiorowych.

6

Zarzucając powyższe skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego

wyroku i jego zmianę przez oddalenie w całości powództwa, ewentualnie

o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec ograniczenia skargi kasacyjnej do zarzutów związanych z pierwszą

z podstaw kasacyjnych (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) przy dokonywaniu oceny ich

trafności Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

W ramach materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia decydujące znaczenie

w sprawie ma ocena zachowania ustawowego wymagania dotyczącego dokumentu

akcji zawartego w art. 328 § 1 pkt 4 k.s.h. w związku z sankcją przewidzianą w § 4

tego artykułu. Od ważności dokumentu akcji, oznaczonych jako akcje na okaziciela,

zawierających jednocześnie wskazanie właściciela akcji, zależy skuteczność

przeniesienia praw wynikających z akcji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

5 marca 2008 r., V CSK 467/07, nie publ.). Przesądzenie tej kwestii pozbawia też

skuteczności pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej.

Kodeks spółek handlowych najczęściej posługuje się pojęciem „akcja” dla

oznaczenia ogółu praw służących akcjonariuszowi wobec spółki. Ich konkretyzacja

następuje na podstawie indywidualnej decyzji emisyjnej dokonywanej przez spółkę

akcyjną. Według akceptowanego powszechnie w literaturze poglądu akcje są

papierami wartościowymi opiewającymi na prawa o charakterze udziałowym

a zatem inne niż wierzytelność. Akcje są papierami wartościowymi o charakterze

deklaratoryjnym co oznacza, że jako prawa udziałowe powstają przed wydaniem

dokumentu akcyjnego, w wyniku wcześniejszych zdarzeń prawnych, z chwilą

zawiązania spółki lub podwyższenia kapitału zakładowego na skutek oświadczenia

o objęciu akcji (art. 313, 335 § 4 k.s.h.). Dokumenty akcji zawierają oświadczenie

zarządu spółki, które potwierdza istnienie prawa przysługującego podmiotowi

ubiegającemu się o ich wydanie. Dokumenty akcji są jedynie materialnym

nośnikiem akcji. Dają uprawnionemu formalną legitymację do realizowania

przysługujących mu uprawnień udziałowych. Podkreślić należy, że akcje na

7

okaziciela charakteryzują się tym, że bez władania dokumentem akcyjnym żadne

uprawnienia przysługujące akcjonariuszowi nie mogą być realizowane. Wyrazem

różnego charakteru „akcji” i „dokumentu akcji” są postanowienia art. 328 k.s.h.

przewidującego jedynie formalną nieważność samego dokumentu akcyjnego, która

nie ma wpływu na status akcjonariusza.

Według art. 328 § 4 k.s.h., tylko brak ściśle określonych danych

w dokumencie akcji powoduje ich nieważność. Sankcja nieważności odnosi się

wyłącznie do braku lub nieprawdziwości zapisów określających: firmę, siedzibę

i adres spółki, sąd rejestrowy i numer, pod którym spółka jest wpisana, wartość

nominalną, serię i numer, rodzaj danej akcji i uprawnienia szczególne z akcji.

Ponadto nieważność akcji powoduje brak pieczęci i podpisu zarządu (art. 328 § 2

i 4 k.s.h.). Wszystkie te elementy zawierają kwestionowane przez pozwaną spółkę

odcinki zbiorowe, wydane przez spółkę zgodnie z art. 333 § 1 zd. 2 k.s.h.

inkorporujące zbiór akcji oznaczonych serią i numerami. Jeśli chodzi o rodzaj akcji

kodeks spółek handlowych w art. 334 § 1 wyróżnia dwie postacie akcji jako

papierów wartościowych, tj. akcje imienne i na okaziciela. W uwzględnieniu

dychotomicznego podziału akcji na gruncie prawa handlowego, w odpowiednim

miejscu wszystkich odcinków zbiorowych zapisano jako rodzaj akcji: „akcje na

okaziciela”. Dlatego słusznie Sąd Apelacyjny uznał, że przez poczynioną w innym

miejscu adnotację wskazującą na aktualny podmiot uprawniony, akcja oznaczona

w ten sposób nie przestała być akcją na okaziciela. W okolicznościach sprawy

adnotacja ta została właściwie uznana za dodatkową informację, która pozostawała

bez wpływu na ważność dokumentu akcji a zarazem bez wpływu na skuteczność

przeniesienia akcji.

W związku z podniesieniem w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 65 § 1

k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. wskazać należy, że Sąd Apelacyjny nie powołuje się wprost

na wymienione przepisy a swoje stanowisko usprawiedliwia wiążącym, z mocy art.

365 § 1 k.p.c., charakterem prawomocnego wyroku wydanego dnia 10 kwietnia

2008 r. przez ten sam sąd w sprawie [...] z udziałem tych samych stron. Podstawę

do dalszych rozważań w ramach podstaw wskazanej w skardze kasacyjnej może

stanowić jedynie uwzględnienie przez ten sąd faktu swobodnego wykonywania

przez pozwaną spółkę uprawnień z akcji na okaziciela

8

Ponieważ dokument akcji ma odzwierciedlać oświadczenie woli emitenta

kreujące akcję, należy dopuścić przy ustalaniu treści tego dokumentu, podobnie jak

w przypadku weksli (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2005 r., I CK

741/04, nie publ.; z dnia 23 stycznia 1998 r., I CKN 431/97, OSNC 1998/7-8/130

i orzecznictwo przytoczone w ich uzasadnieniach), uwzględnienie okoliczności

towarzyszących sporządzeniu dokumentu stanowiącego papier wartościowy,

zwłaszcza wtedy, gdy - jak twierdzi pozwana - dokument ma zawierać wykluczające

się wzajemnie zapisy. Poza kontekstem językowym należy zatem brać pod uwagę

także kontekst sytuacyjny obejmujący emisję akcji i ich sprzedaż. W tym zakresie,

podobnie jak w rozpoznawanej równolegle przez Sąd Najwyższy sprawie [...],

wymagało uwzględnienia, że tuż przed zawarciem umowy zbycia akcji ich emitent

zmienił je z akcji imiennych na akcje na okaziciela a później nigdy nie kwestionował

ważności dokumentów akcji i respektował prawa posiadacza dokumentów akcji..

Ponadto w pisemnej umowie sprzedaży akcji strony jednolicie określały przedmiot

umowy, jako akcje na okaziciela. Nie bez znaczenia jest także to, że nabywca akcji

na okaziciela przez wiele miesięcy wykonywał swe prawa korporacyjne w sposób

odpowiadający rodzajowi akcji, którymi dysponował

W tej sytuacji, jako bezzasadne należy ocenić zarówno zarzuty naruszenia

art. 328 § 4 k.s.h. w związku z art. 328 § 1 pkt 4 k.s.h. jak i art. 65 § 1 k.c.

w związku z art. 2 k.s.h. oraz art. 9218

zd. 1 k.c. Konsekwencją tej oceny jest

przyjęcie, że nie doszło do naruszenia pozostałych przepisów prawa materialnego,

wymienionych w skardze kasacyjnej.

Pozwana wykonywała prawa z nabytych akcji a jeśli miała zastrzeżenia, co

do treści dokumentów akcji, mogła skorzystać z przewidzianego w art. 357 § 1

k.s.h. uprawnienia, polegającego na żądaniu wydania nowych dokumentów akcji.

Skuteczne nabycie akcji na okaziciela pozbawiło pozwaną prawa do odstąpienia od

umowy na podstawie art. 491 § 1 k.c. z powołaniem się na brak wydania akcji,

będących przedmiotem sprzedaży.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną

pozwanej na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekając o kosztach postępowania na

postępowania na podstawie art. 98 § 1 i 3 zd. 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 oraz

9

art. 39821

k.p.c. oraz § pkt 7, 13 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).