V CSK 375/08

Sygn. akt V CSK 375/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa R.K. i M.K.

przeciwko Skarbowi Państwa – Komendantowi Wojewódzkiemu Policji […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda M.K.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 listopada 2007 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną; oddala wniosek strony pozwanej

o zwrot kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy zasądził na rzecz powodów od pozwanego Skarbu Państwa

– Komendanta Wojewódzkiego Policji […] kwotę 190.785,77 zł z odsetkami.

Powodowie dochodzili od pozwanego tej kwoty jako odszkodowania obejmującego

trzy pozycje: a) równowartość instalacji gazowych zainstalowanych w

kilkudziesięciu pojazdach osobowych należących do pozwanego; b) należności za

bezumowne korzystanie przez pozwanego z tych urządzeń; c) równowartości

utraconego zysku w związku z zaprzestaniem nabywania paliwa gazowego do

samochodów przez stronę pozwaną. Sąd pierwszej instancji uznał ogólnie, że

rozwiązanie umowy stron z dnia 6 kwietnia 2000 r. nastąpiło z wyłącznej winy

strony pozwanej, która nie dotrzymała warunków tej umowy i wyrządziła tym

samym powodom szkodę.

W wyniku wniesienia apelacji strony pozwanej, Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok i zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 18.460 zł,

a oddalił apelację w pozostałym zakresie. Sąd ten dokonał samodzielnie

niezbędnych ustaleń faktycznych, ponieważ – jak zaznaczył na wstępie – Sąd

pierwszej instancji „praktycznie nie ustalił stanu faktycznego”, a jedynie dokonał

ogólnego streszczenia zeznań świadków i ogólnych ocen prawnych dotyczących

wiążących strony umów obligacyjnych.

Strony zawarły dwie umowy w dniu 6 kwietnia 2000 r. Pierwsza z nich,

nazwana umową o dzieło, przewidywała zamontowanie w samochodach

osobowych pozwanego przez powodów instalacji gazowej. Montaż miał być

dokonany nieodpłatnie (§ 5 umowy), a wykonawca montażu (powodowie)

zapewniał pozwanemu całodobową możliwość tankowania paliwa gazowego

i utrzymywanie stosownej rezerwy paliwowej (§ 5 umowy). Instalacje gazowe

stanowiły własność wykonawcy i wykonawca ten po 6-letnim okresie ich

eksploatacji zobowiązywał się zamontować instalacje już na własność

zamawiającego (pozwanego). Umowa druga (umowa dostawy), zawarta w trybie

zamówienia publicznego, przewidywała zobowiązanie się dostawców (powodów)

do dostarczania gazu do samochodów służbowych pozwanego na zasadach

określonych w umowie (§ 1 umowy). Nie przewidywano okresu, na jaki umowa ta

3

była zawarta, a zgodnie z jej § 2 pkt 8 odbiorca miał prawo do jej rozwiązania za

wypowiedzeniem w terminie 3-miesięcznym. Pozwany tankował paliwo na stacjach

paliwowych powodów, a następnie na stacjach przez nich wskazywanych do

września 2002 r. W dniu 3 września 2002 r. pozwany zwrócił się do powodów

o dostarczenie dokumentacji instalacji gazowych. W odpowiedzi powodowie

pismem z dnia 27 września 2002 r. rozwiązali umowę ze skutkiem

natychmiastowym. W grudniu 2002 r. pozwany odstąpił od umowy o dzieło

i wypowiedział umowę dostawy (pismo z dnia 2 grudnia 2002 r.).

Sąd Apelacyjny uznał ważność obu umów z dnia 6 kwietnia 2002 r. Nie były

one zawarte z pominięciem stosownej procedury przetargowej. W związku z tym,

że zainstalowane instalacje gazowe stanowią cześć składową rzeczy (samochodu)

w rozumieniu art. 47 k.c., powodom nie przysługiwało wobec strony pozwanej

roszczenie odszkodowawcze obejmujące zwrot wartości tych instalacji. Nie

przysługiwało też roszczenie o bezumowne korzystanie przez pozwanego

z instalacji gazowych w okresie wskazanym w pozwie (roszczenia a i b).

Powodowie nie mogą obecnie dochodzić zwrotu własności tych instalacji jako

niestanowiących ich własności. Co więcej instalacja urządzeń gazowych

w samochodach nastąpiła nieodpłatnie, jednocześnie Sąd skorygował wysokość

odszkodowania obejmującego utracony zysk powodów w związku z zaprzestaniem

nabywania przez pozwanego paliwa gazowego w stacjach paliwowych powodów

(roszczenie c).

Powód M.K. zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego – jak określił – w części

oddalającej powództwo. Jako podstawę skargi kasacyjnej wskazał naruszenie art.

382 k.p.c. i art. 378 k.p.c. W ramach naruszenia przepisów prawa materialnego

eksponował naruszenie art. 47 § 2 k.c., art. 6 k.c. oraz art. 65 § 1 i § 2 k.p.c.

Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie – o zmianę

zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji strony pozwanej w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Sformułowany w skardze kasacyjnej zakres zaskarżenia wyroku Sądu

Okręgowego obejmuje rozstrzygnięcie tego Sądu odnoszące się do oddalenia

powództwa powodów, tj. elementu odszkodowania obejmującego równowartość

instalacji gazowych zainstalowanych w pojazdach osobowych strony pozwanej

i należności za bezumowne korzystanie przez stronę pozwaną z tych instalacji

przez okres wskazany w pozwie (roszczenia a i b).

Sąd Apelacyjny wyjaśnił w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku to, dlaczego

oparł swoje rozstrzygnięcie na podstawie samodzielnie dokonanych ustaleń

faktycznych. Zgodnie z art. 382 k.p.c., Sąd drugiej instancji orzeka na podstawie

materiału zebranego w postępowaniu pierwszej instancji oraz w postępowaniu

apelacyjnym. Dokonane przez Sąd Apelacyjny ustalenia w związku ze zgłoszonym

przez powodów roszczeniem odszkodowawczym zostały następnie poddane przez

ten Sąd odpowiedniej ocenie prawnej. Zbyt ogólnikowo brzmi twierdzenie

skarżącego, że Sąd Apelacyjny wyszedł poza granice apelacji, ponieważ

„przedmiotem jego badania stały się okoliczności, które były pomiędzy stronami

niesporne i co do których apelujący nie podnosił żądnych zarzutów”. Jeżeli tak

sformułowany zarzut miałby odnosić się przede wszystkim do badania przez Sąd

Apelacyjny statusu instalacji gazowych wmontowanych do samochodów

stanowiących własność strony pozwanej (część składowa pojazdu lub inny

element), bowiem ustalenia w tym zakresie przesądziły o oddaleniu powództwa

w zaskarżonej części, to należy stwierdzić, że Sąd Apelacyjny poczynił jednak

pewne ustalenia w tym zakresie kierując się także ustaleniami faktycznymi

dokonanymi przez Sąd pierwszej instancji (s. 5 uzasadnienia zaskarżonego

wyroku). Przesądzenie prawnego statusu wspomnianych instalacji gazowych

stanowiło przecież jeden z zasadniczych elementów mogących uzasadniać

zgłoszone roszczenie odszkodowawcze powodów wobec strony pozwanej. W tej

sytuacji nie sposób twierdzić, że naruszony został art. 382 k.p.c., a Sąd Apelacyjny

rozpoznawał apelację „w sposób wychodzący poza granice przedmiotowe apelacji”.

Przy ocenie zgłoszonych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia

przepisów prawa materialnego należy wziąć pod uwagę to, że strona powodowa

dochodziła roszczeń powołując się – przy określeniu ich podstawy faktycznej – na

zawarte wcześniej między Stronami dwie umowy z dnia 6 kwietnia 2000 r.

5

W związku z tym, że w skardze kasacyjnej powód nie odnosił się do tego, w jaki

sposób ostatecznie doszło do rozwiązania obu umów (z inicjatywy której strony

i z powodu jakich okoliczności) zarzut naruszenia art. 65 § 1 i § 2 k.c. podniesiono

jedynie w zakresie interpretacji treści umowy dostawy, za miarodajne w tej mierze

należy uznać ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Apelacyjny. Z ustaleń tych

wynika, że powodowie „rozwiązali umowę ze skutkiem natychmiastowym” (pismo

z dnia 27 czerwca 2002 r.), natomiast „pozwany odstąpił od umowy o dzieło

i wypowiedział umowę dostawy”.

Pozwany zaprzestał korzystania z tankowania paliwa gazowego w stacjach

paliwowych powodów we wrześniu 2002 r., natomiast skutecznie wypowiedział

umowę dostawy pismem z dnia 2 grudnia 2002 r. (§ 2 pkt 8 umowy). Z ustaleń tych

zatem wynika, że w chwili wytoczenia powództwa przez powodów obie umowy

zostały już wcześniej rozwiązane i fakt ten nie był kwestionowany przez strony

procesu.

Skarżący kwestionuje stanowisko Sądu Apelacyjnego, że zainstalowane

w pojazdach strony pozwanej urządzenia gazowe stanowią część składową tych

pojazdów (art. 47 § 2 k.c.). Według skarżącego, takie instalacje mają jednak

charakter części (zespołów) samodzielnych (technicznie i prawnie) i obecnie mogą

być wymontowane celu dalszej ich eksploatacji. Wskazując na taki samodzielny

charakter spornych instalacji, powodowie podtrzymują jednak roszczenie o zwrot

ich wartości przez stronę pozwaną. Z ustaleń Sądu Apelacyjnego nie wynika to, że

po stronie pozwanej brak było woli (gotowości) zwrotu spornych instalacji gazowych

na żądanie powodów i że strona pozwana zamierzała ostatecznie zatrzymać te

instalacje dla siebie. Na brak takiej intencji strony pozwanej wyraźnie zwrócono

uwagę w jej apelacji z dnia 18 września 2007 r., a skarżący nawet nie twierdzi

o istnieniu takiej intencji, domagając się nadal zwrotu wartości spornych instalacji.

Jednocześnie należy zwrócić uwagę n treść postanowień § 3 umowy o dzieło

z dnia 6 kwietnia 2000 r. Stwierdzono tam, że wykonawca montażu (powodowie)

dokona montażu nieodpłatnie i odda je w użytkowanie zamawiającego nieodpłatnie

na okres sześciu lat od dnia ostatniego montażu instalacji. Wykonawca

zobowiązuje się po upływie sześciu lat przekazać zamontowane instalacje na

6

własność zamawiającego (§ 6 umowy), a do czasu ich przekazania instalacje są

własnością wykonawcy (§ 7 umowy).

Jak stwierdzono wcześniej, umowy łączące stronę wygasły, natomiast

z ustaleń dokonanych przez Sądu meriti nie wynika to, że doszło do zmiany § 3

umowy o dzieło. Nie sposób też przyjmować, że po wygaśnięciu umowy o dzieło

z dnia 6 kwietnia 2000 r. doszło do sytuacji, w której strona powodowa stała się

właścicielem zamontowanych w jej pojazdach instalacji gazowych z racji uzyskania

przez te instalacje statusu prawnego części składowej (art. 47 § 2 k.c.), skoro

z intencji stron umowy o dzieło wynikało co innego i umowa ta uległa rozwiązaniu

przed upływem terminu określonego w jej § 6. Naruszenie przez Sąd Apelacyjny

art. 47 § 2 k.c. nie oznacza jednak tego, że roszczenie powodów o zwrot wartości

instalacji gazowych (roszczenie a) powinno być uznane za uzasadnione, skoro –

jak wspomniano – skarżący nie wykazał intencji strony pozwanej zachowania

spornych instalacji gazowych dla siebie. Bezprzedmiotowy pozostaje zarzut

naruszenia art. 6 k.c., jeżeli zarzut taki wiązano w skardze kasacyjnej

z naruszeniem art. 47 § 2 k.c. (nieudowodnienie przez stronę pozwaną prawnego

statusu instalacji gazowych).

Zarzut naruszenia art. 65 § 1 i § 2 k.c. skarżący uzasadniał tym, że Sąd

Apelacyjny przy interpretacji postanowień obu umów z 2000 r. pominął to, iż

„w umowie nazwanej umową dostawy mieści się ekwiwalent za zamontowane

instalacje gazowe” i tego właśnie ekwiwalentu powodowie zostali pozbawieni,

a stało się to „w wyniku działania strony pozwanej”. W ten sposób skarżący zmierza

do zakwestionowania stanowiska Sądu Apelacyjnego, zgodnie z którym

nieodpłatny montaż instalacji gazowych nie oznaczał dokonania tej czynności pod

tytułem darmym. Skarżący nie wyjaśnia bliżej tego, z jakim działaniem pozwanego

wiąże wspomniany skutek prawny w postaci pozbawienia go „ekwiwalentności

świadczeń”, ustalonym przez Sądy meriti. Pozwany był przecież uprawniony, jak

ustalono, do wypowiedzenia umowy dostawy i skorzystał z tego uprawnienia,

a jedną z konsekwencji wykonania tego uprawnienia stanowiło przyznanie

powodom odszkodowania obejmującego utracony zysk (pkt 1 zaskarżonego

wyroku). Eksponowany przez stronę powodową gospodarczy związek obu umów

jest dość ewidentny: po dokonaniu montażu instalacji gazowych w samochodach

7

pozwanego powód uzyskiwał stałe źródło dochodu w postaci zaopatrywania się

przez pozwanego u niego w paliwo gazowe do samochodów. Nie sposób jednak

podzielić proponowanej w skardze kasacyjnej wykładni postanowień obu umów,

a przede wszystkim – konsekwencji prawnych, do jakich miałaby ona prowadzić

w sferze nabycia odpowiednich roszczeń po stronie powodowej. Strony nie

uregulowały przecież w obu umowach tego, jaki będzie los prawny instalacji

gazowych wmontowanych do pojazdów strony pozwanej w razie wcześniejszego

ich zakończenia, tj. jeszcze przed upływem okresu 6 lat (§ 6 umowy o dzieło).

Przy założeniu, że sporne instalacje gazowe nie stały się jednak częściami

składowymi samochodów osobowych strony pozwanej, powód nie może wywodzić

z jednej z tych umów roszczenia o zapłatę przez stronę powodową równowartości

za zainstalowane instalacje gazowe, skoro takie roszczenie nie wynikało z treści

tych umów, nie zostało przewidziane w innych porozumieniach, a strona pozwana

nie zamierzała zatrzymać dla siebie zamontowanych urządzeń gazowych.

Co więcej, jeżeli strona powodowa nie żąda zwrotu spornych urządzeń i pozostawia

te urządzenia we władaniu strony pozwanej po zakończeniu obu stosunków

umownych, to nie może skutecznie żądać od władającego „odszkodowania za

bezumowne korzystanie z rzeczy” (roszczenie b). Rzecz jasna, dzieje się tak

w świetle ustaleń faktycznych dokonanych w rozpoznawanej sprawie, którymi Sąd

Najwyższy jest związany (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Nie wyklucza to innych ocen

prawnych, dokonywanych na tle odpowiednio poszerzonych ustaleń faktycznych

przy odpowiednio sformułowanym roszczeniu. W każdym razie ustalenia faktyczne

Sądów meriti pozwalają ocenić roszczenie powodów „o odszkodowanie za

bezumowne korzystanie z rzeczy” (roszczenie b) jako roszczenie co najmniej

przedwczesne prawnie.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

oddalił

skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną.