II CSK 611/08

Sygn. akt II CSK 611/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa C. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 czerwca 2008 r., sygn. akt[...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

C. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością wniosła o zasądzenie od

Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa kwoty 888.876,30 złotych z odsetkami

ustawowymi. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2006 r. Sąd Okręgowy w P. zasądził od

pozwanego na rzecz powódki kwotę 888.876,30 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 25 listopada 2004 r. oraz orzekł o kosztach procesu. Sąd Okręgowy ustalił, że

Prezydium Rady Narodowej miasta P. orzeczeniem z dnia 19 marca 1960 r.,

utrzymanym w mocy decyzją z dnia 19 listopada 1960 r. Komisji Odwoławczej do

Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych, wywłaszczyło na rzecz

Państwa część nieruchomości położonej w P. przy ul. D., stanowiącej własność

M.M., M.M. i S.M. Następnie decyzją z dnia 16 grudnia 1961 r. ustalono

odszkodowanie. W.L., R.M., M.M. i W.M., spadkobiercy byłych właścicieli, dnia 3

listopada 1992 r. wnieśli o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Rady

Narodowej miasta P. z dnia 19 marca 1960 r. z powodu rażącego naruszenia

prawa. Na podstawie deklaratywnej decyzji Wojewody z dnia 10 sierpnia 1994 r.

Okręgowe Przedsiębiorstwo C. nabyło z dniem 5 grudnia 1990 r. nieodpłatnie

prawo użytkowania wieczystego rzeczonej nieruchomości oraz prawo własności

budynku i innych urządzeń trwale związanych z gruntem jako wybudowanych ze

środków własnych przedsiębiorstwa. W dniu 29 września 1997 r. strony zawarły

umowę, na mocy której oddano powódce do odpłatnego korzystania mienie

sprywatyzowanego Okręgowego Przedsiębiorstwa C. Prezes Urzędu

Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia 17 grudnia 1997 r. (utrzymaną w

mocy decyzją z dnia 8 marca 1999 r.) stwierdził nieważność decyzji Komisji

Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia

19 listopada 1960 r. W następstwie ponownego rozpoznania odwołania od

orzeczenia Prezydium Rady Narodowej miasta P. z dnia 19 marca 1960 r.,

Wojewoda decyzją z dnia 7 czerwca 2001 r. uchylił to orzeczenie, a postępowanie

przed organem I instancji zostało umorzone. W dniu 30 marca 2000 r. strony

zawarły umowę, na mocy której Skarb Państwa - Minister Skarbu Państwa

3

przeniósł na powódkę przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 551

k.c., w tym prawo

użytkowania wieczystego nieruchomości przy ul. D. Powódka zapłaciła

pozwanemu, zgodnie z wcześniejszą umową, należność w kwocie 1.113.650,28 zł

obejmującą wartość przedsiębiorstwa w kwocie 850.000 zł. W dniu 27 lutego 2002

r. spadkobiercy wywłaszczonych właścicieli zostali wpisani do księgi wieczystej KW

[...] jako właściciele nieruchomości w miejsce Skarbu Państwa. Decyzją z dnia 5

kwietnia 2002 r. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast stwierdził

nieważność decyzji Wojewody o uwłaszczeniu Okręgowego Przedsiębiorstwa C.

Na mocy wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 15 grudnia 2003 r. powódka, na

skutek powództwa właścicieli nieruchomości, wniesionego na podstawie art. 231

k.c., nabyła prawo własności rzeczonej nieruchomości gruntowej za kwotę 845.025

zł. Ponadto powódka poniosła koszty postępowania w kwocie 43.851,30 zł.

Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo na podstawie art. 471 k.c. W ocenie

Sądu Okręgowego, sformułowanie „wady tkwiące w przedmiocie umowy” nie

wyłączyło odpowiedzialności Skarbu Państwa za wady prawne nieruchomości, tylko

za wady fizyczne. Wada prawna natomiast nie może tkwić w przedmiocie umowy,

może ona tylko dotyczyć tego przedmiotu, na co wskazuje art. 556 § 2 k.c. Sąd

Okręgowy zauważył, że nie ma podstaw, by roszczenia wysuwane przez

spadkobierców wywłaszczonych właścicieli gruntu uznać za wadę prawną w chwili

zawierania umowy. Wpisu prawa własności spadkobierców do księgi wieczystej

dokonano bowiem już po zawarciu umowy, a więc dopiero od tej chwili Skarb

Państwa, któremu w tym momencie nie przysługiwało prawo własności, mógłby się

zwolnić od odpowiedzialności, powołując się na rękojmię wiary publicznej ksiąg

wieczystych.

Pozwany wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego. Wyrokiem z dnia

29 grudnia 2006 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w P. w ten

sposób, że powództwo oddalił i orzekł o kosztach sądowych.

W wyniku wniesienia przez powódkę skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy

wyrokiem z dnia 18 marca 2008 r., [...] uchylił zaskarżony wyrok Sądu

Apelacyjnego i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. Według Sądu Najwyższego,

4

istotę rozpoznawanej sprawy stanowi wykładnia § 5 umowy dnia 30 marca 2000 r.

i ocena, czy postanowienie to mieści się w granicach swobody umów (art. 3531

k.c.). Jeżeli postanowienie umowy jest niejasne, konieczne staje się usunięcie

wątpliwości przy zastosowaniu obowiązujących zasad wykładni umowy według

reguł przewidzianych w art. 65 § 2 k.c. Sąd Najwyższy uznał, że uzasadnienie Sądu

Apelacyjnego nie dostarcza merytorycznych argumentów podważających dokonaną

przez Sąd Okręgowy wykładnię § 5 tej umowy. Podkreślił też, że w niniejszej

sprawie występuje związek przyczynowy pomiędzy wadą prawną nieruchomości

a dochodzoną szkodą. Sąd Najwyższy zauważył także, chociaż nie było w tej

kwestii zarzutu kasacyjnego, że w sprawie pominięto podstawowe zagadnienie

ważności umowy z dnia 30 marca 2000 r.

Sąd Apelacyjny, po ponownym rozpoznaniu apelacji, wyrokiem z dnia 14

maja 2008 r. zmienił zaskarżony wyrok i powództwo oddalił oraz orzekł o kosztach

sądowych. W uzasadnieniu wyroku podkreślił, że w okresie, kiedy strony zawierały

umowę, nieruchomość stanowiła własność osób fizycznych. Doszło tu zatem do

kolizji zasady, że użytkowanie wieczyste można ustanowić tylko na gruncie

państwowym (art. 232 k.c.) i zasady rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych (art.

5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece). Rozbieżność

między zasadą rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych a zasadą

wypowiedzianą w art. 232 k.c. nakazuje dać pierwszeństwo tej ostatniej zasadzie

jako niewątpliwie mającej bardziej podstawowe znaczenie. W konsekwencji,

zdaniem Sądu Apelacyjnego, umowa z dnia 30 marca 2000 r. w części, w jakiej

przeniesiono na rzecz powodowej spółki użytkowanie wieczyste gruntu, musiała

zostać uznana za nieważną na podstawie art. 58 § 1 i 3 k.c. W zakresie, w jakim

pozwany zobowiązywał się przenieść na rzecz powódki użytkowanie wieczyste,

nieważna jest także umowa z dnia 29 września 1997 r. Zawarcie tej umowy było

prawnie niemożliwe (art. 387 § 1 k.c.), gdyż stanowiłoby naruszenie zakazów

prawnych o charakterze bezwzględnym. Brak jest zaś podstaw do ustaleń, że

którakolwiek ze stron, zawierając tę umowę, działała w złej wierze, co mogłoby

rodzić ewentualne roszczenie odszkodowawcze na podstawie art. 387 § 2 k.c.

Powódka w skardze kasacyjnej zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego

w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 387 § 1,

5

art. 471 i art. 361 § 1 i 2 k.c. oraz przepisów postępowania, mianowicie art. 316 § 1

w związku z art. 391 § 1 i art. 233 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., a ewentualnie

także art. 316 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 387 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 387 § 1 k.c. reguluje tzw. niemożliwość pierwotną świadczenia,

a więc niemożliwość istniejącą w chwili zawarcia umowy (w okolicznościach

niniejszej sprawy – umowy zawartej dnia 29 września 1997 r., na mocy której

oddano powódce do odpłatnego korzystania mienie sprywatyzowanego

Okręgowego Przedsiębiorstwa C.). Jest to niemożliwość obiektywna, która polega

na tym, że nie tylko konkretny dłużnik, ale również żadna inna osoba nie może

spełnić świadczenia. W stanie faktycznym niniejszej sprawy dnia 29 września 1997

r., a więc w chwili zawarcia przez strony umowy, po pierwsze, Skarb Państwa

niewątpliwie był właścicielem spornej nieruchomości. Dopiero bowiem dnia

17 grudnia 1997 r. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast wydał decyzję

(utrzymaną w mocy decyzją z dnia 8 marca 1999 r.) stwierdzającą nieważność

decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw

Wewnętrznych z dnia 19 listopada 1960 r. Wojewoda Wielkopolski zaś decyzją

z dnia 7 czerwca 2001 r., wydaną po ponownym rozpoznaniu odwołania od

orzeczenia Prezydium Rady Narodowej miasta P. z dnia 19 marca 1960 r.

w sprawie wywłaszczenia na rzecz Państwa rzeczonej nieruchomości, uchylił to

orzeczenie, a postępowanie przed organem pierwszej instancji umorzył. Po drugie,

rzeczona nieruchomość w dniu 29 września 1997 r. była obciążona prawem

użytkowania wieczystego, co zostało stwierdzone deklaratywną decyzją Wojewody

z dnia 10 sierpnia 1994 r. Dopiero zaś decyzją z dnia 5 kwietnia 2002 r. Prezes

Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast stwierdził nieważność tej decyzji

Wojewody. Wydarzenia te miały miejsce już po zawarciu umowy z dnia 17 grudnia

1997 r. W żadnym więc wypadku nie można przyjąć, że strony w dniu 17 grudnia

1997 r. zawarły umowę o świadczenie niemożliwe w zakresie, w jakim pozwany

zobowiązał się przenieść na rzecz powódki użytkowanie wieczyste. Podniesiony w

skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 387 § 1 k.c. okazał się zatem trafny.

6

W konsekwencji trafne są również zarzuty naruszenia art. 316 § 1 k.p.c.,

a także art. 471 oraz art. 361 § 1 i 2 k.c. przez ich niezastosowanie w niniejszej

sprawie, chociaż Sąd Apelacyjny był w tym zakresie związany wykładnią dokonaną

przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 marca 2008 r., II CSK 336/07 (art. 39820

k.p.c.).

Zgodnie natomiast z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego,

w skardze kasacyjnej nie może być podnoszony zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.c.,

który dotyczy ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Wobec uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 387 § 1 k.c. stało się zbędne

rozważanie alternatywnie podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia

art. 316 § 1 k.p.c. w związku z art. 387 § 2 k.p.c.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

orzekł jak w sentencji.