II PK 266/08

Sygn. akt II PK 266/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z powództwa R. G.

przeciwko E. Polska Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W.

z dnia 21 maja 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

2

Sąd Rejonowy, VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 26 października 2007 r. uwzględnił powództwo R. G. wniesione przeciwko

spółce „E. Polska" Sp. z o.o. z siedzibą w W. i zasądził na jego rzecz kwotę w

wysokości 14.442, 24 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 22 maja 2006 r. do

dnia zapłaty tytułem niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę, oraz

kwotę w wysokości 14.442,24 zł wraz z ustawowymi odsetkami tytułem

odszkodowania wynikającego z umowy o zakazie konkurencji.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:

R. G. był zatrudniony w spółce „E. Polska" Sp. z o.o. w pełnym wymiarze

czasu pracy na stanowisku konsultanta ds. reklamy i specjalisty ds. reklamy.

W dniu 21 września 2005 r. strony zawarły umowę o zakazie konkurencji, na

podstawie której powód zobowiązał się nie prowadzić jakiejkolwiek działalności

konkurencyjnej w stosunku do działalności pozwanej spółki, w tym również przez

okres 12 miesięcy po ustaniu stosunku pracy, a w zamian pozwana spółka

zobowiązała się wypłacać powodowi odszkodowanie w kwocie brutto wynoszącej

25 % kwoty wynagrodzenia otrzymanego przez powoda przez okres 12 miesięcy

przed ustaniem stosunku pracy. Odszkodowanie miało być płatne w 12 równych,

miesięcznych ratach. Umowa przewidywała też prawo pozwanej spółki zwolnienia

powoda od obowiązku powstrzymywania się od prowadzenia działalności

konkurencyjnej z zachowaniem dwutygodniowego okresu wypowiedzenia.

Zwolnienie to wstrzymywało wypłatę powodowi dalszych rat odszkodowania (art. 6).

W okresie pracy w pozwanej spółce powód posiadł wiedzę na temat zasad

sprzedaży produktów pozwanej spółki, stosowanych cenników itp.

W pozwanej spółce obowiązywał Regulamin Konsultanta, który określał

zasady zawierania umów z klientami oraz sposób postępowania Konsultantów przy

zawieraniu tych umów. Regulamin przewidywał między innymi obowiązek

konsultanta do niezwłocznego poprawienia błędów w umowie i odesłania

poprawionego druku umowy, potwierdzonego podpisem klienta, do Działu Produkcji

w ciągu 5 dni roboczych od daty otrzymaniu zwrotu (przepis § 4 pkt 8 Regulaminu).

Regulamin Konsultanta przewidywał również, że konsultant nie może dokonywać

zmian w zamkniętym kontrakcie (przepis § 4 pkt 9 Regulaminu). W przypadkach

3

rozbicia płatności na więcej niż dwie raty konsultanci zobowiązani byli respektować

zasady zawierania z klientami aneksów. Obowiązujący w pozwanej spółce

regulamin pracy przewidywał ponadto, że fałszowanie dokumentów, w tym umów o

zamieszczenie reklamy jest szczególnie rażącym naruszeniem ustalonego

porządku i dyscypliny. Powyższe zasady były powodowi znane.

W dniu 20 lutego 2006 r. powód negocjował zawarcie umowy o

zamieszczenie reklamy ze spółką „D." sp. z o.o. z siedzibą w Ł. Strony nie

omawiały szczegółów płatności, gdyż ze względu na wcześniejszą współpracę były

one im znane. Tego samego dnia, po powrocie do siedziby firmy, powód

zorientował się, że od wpisanej w umowie kwoty 2000 zł netto źle wyliczył kwoty

brutto, a w związku z tym błędna jest w umowie wysokość podatku VAT oraz

wysokość zaliczki. Powód poprawił te kwoty własnoręcznie. Powód miał zamiar

przedstawić M. J. - przedstawicielce spółki „D." sp. z o.o. zawartą umowę do

korekty, a w zamian za dodatkowe czynności i kłopoty związane z koniecznością

zaparafowania przez nią poprawek, zaproponować jej lepsze pozycjonowanie

reklamy w internecie. W tym celu powód dokonał własnoręcznie korekty modułu

reklamy określonego w umowie symbolem WIZ 3 CL.

Po dokonaniu korekt własnego egzemplarza umowy powód R. G. próbował

bezskutecznie się skontaktować z M. J. i umówić się na spotkanie w celu

zaparafowania przez nią poprawek na umowie. Nie mogąc się z nią skontaktować

powód stwierdził, że tą sprawę załatwi przy najbliższym pobycie w Ł., gdzie spółka

D." miała siedzibę. W okresie od 6 marca do 10 marca 2006 r. powód był na

zwolnieniu lekarskim. Po powrocie do pracy miał do wykonania dużo obowiązków

służbowych i zaniedbał sprawy parafowania korekty umowy z dnia 20 lutego 2006 r.

ze spółką „D." Od dnia 27 marca 2006 r. do rozwiązania umowy powód był na

kolejnym zwolnieniu lekarskim.

W dniu 27 kwietnia 2006 r. zostało sporządzone i wysłane na adres powoda

pismo o rozwiązaniu z nim umowy o pracę bez wypowiedzenia. Pismo to powód

otrzymał w dniu 29 kwietnia 2006 r. W obszernym uzasadnieniu swojej decyzji

pracodawca wskazał „że powód sfałszował umowę o zamieszczenie reklamy nr

klienta 2839876 z dnia 20 lutego 2006 r. poprzez: 1. samowolną zmianę wartości

umowy o zamieszczenie reklamy z 1220 zł - wartość na kopii klienta na 2440 zł -

4

wartość na druku przekazanej umowy dla pracodawcy do zrealizowania; 2. zmianę

modułu reklamowego w umowie o zamieszczenie reklamy bez zgody klienta i

przekazanej do realizacji pracodawcy. Na kopii klienta występuje moduł oznaczony

symbolem WIZ CL, zaś na druku umowy przekazanej pracodawcy do realizacji WIZ

3 CL. Powyższy fakt świadczy o tym, iż powód samowolnie dopisał cyfrę 3

zmieniając bezpodstawnie moduł reklamowy; 3. zawarcie na kopii klienta

bezpodstawnego zapisu wprowadzającego klienta w błąd, że płatność za książkę

może nastąpić po ukazaniu katalogu, co jest oczywiście nieprawdą. W myśl

ogólnych warunków umowy płatność - zaliczka na reklamę musi być dokonana

przez klienta w uzgodnionej wysokości zaliczki w terminie do 3 dni roboczych od

daty zawarcia umowy. Na druku umowy przekazanej pracodawcy do realizacji taki

zapis nie występuje co świadczy o tym, że powód był świadomy wprowadzenia

klienta w błąd.”

Wraz z pismem o rozwiązaniu umowy o pracę powód otrzymał oświadczenie

pracodawcy o rozwiązaniu umowy o zakazie konkurencji z zachowaniem

dwutygodniowego okresu wypowiedzenia. Jednocześnie pozwana spółka zwolniła

powoda od obowiązku powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej. Powód

nie otrzymał odszkodowania z tytułu umowy o zakazie konkurencji.

Sąd pierwszej instancji uznał, że zachowaniu powoda nie można przypisać

cech rażącego niedbalstwa, a tym bardziej umyślności Zachowanie powoda nie

stanowiło również zagrożenia dla interesów pozwanej spółki. Wobec faktu, iż

zachowaniu powoda nie można przypisać cech rażącego naruszenia

podstawowych obowiązków pracowniczych czy też interesów pracodawcy brak było

zdaniem Sądu Rejonowego podstaw do zastosowania art. 52 § 1 pkt 1 k.p.

Sąd Rejonowy stwierdził także, że z uwagi na brak określenia w umowie o

zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy podstaw i warunków do

wypowiedzenia przez pracodawcę takiej umowy i zwolnienia pracownika od

obowiązku powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej, oświadczenie

pozwanej spółki o rozwiązaniu z powodem tejże umowy nie wywołuje skutków

prawnych. Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że ustanie przyczyny dla której

zawarta została umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie

zwalnia pracodawcy z wypłaty pracownikowi odszkodowania przez czas trwania

5

umowy. Ustanie obowiązywania zakazu konkurencji dotyczy bowiem jedynie

zobowiązania pracownika do powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej

w stosunku do byłego pracodawcy, a nie zobowiązania pracodawcy do wypłaty

odszkodowania.

Wyrok ten został zaskarżony przez pozwaną spółkę apelacją, w której

zarzucono mu:

1. naruszenie prawa procesowego - 232 i art. 233 k.p.c.;

2. naruszenie prawa materialnego - art. 52 § 2 pkt 1 i 2 k.p. w związku z art.

100 k.p. poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że zachowanie powoda nie było

ciężkim naruszeniem obowiązków pracowniczych oraz że rozwiązanie umowy o

pracę z powodem zostało dokonane po upływie l-miesięcznego terminu

zakreślonego przez wskazany przepis, a w konsekwencji naruszenie art. 56, art. 58

i art. 59 k.p. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i zasądzenie na rzecz powoda

odszkodowania z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę ,

pomimo braku podstaw do uwzględnia roszczenia powoda w tym zakresie;

3. naruszenie art. 101 2

k.p., art. 353 1 i art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p.

poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie prowadzące do przyjęcia,

że oświadczenie pracodawcy w przedmiocie wypowiedzenia umowy o zakazie

konkurencji nie było skuteczne i pracodawca nie został zwolniony z obowiązku

wypłaty odszkodowania.

Sąd Okręgowy w W. XII Wydział Pracy wyrokiem z dnia 21 maja 2008 r.

oddalił apelację.

W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji podkreślił, że Sąd Rejonowy zasadnie

przyjął, iż do rozwiązania z powodem umowy o pracę w trybie dyscyplinarnym,

doszło z naruszeniem przepisu art. 52 § 2 k.p., wskazującego termin, jak

pracodawca ma na dokonanie tej czynności od chwili, w której dowiedział się o

przyczynie zwolnienia. Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia prawa

materialnego w postaci art. 52 § 1 pkt 1 k.p. w związku z art. 100 k.p. Sąd

Okręgowy stwierdził, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż

działaniu powoda nie można przypisać cech rażącego niedbalstwa, a tym bardziej

umyślności.

Sąd za nieuzasadniony uznał także zarzut naruszenia prawa materialnego w

6

postaci art. 1012

k.p., art. 3531

i art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p. W umowie o

zakazie konkurencji strony ustaliły, że pracodawca ma prawo do zwolnienia

pracownika od obowiązku powstrzymywania się od prowadzenia działalności

konkurencyjnej z zachowaniem dwutygodniowego okresu wypowiedzenia, z czym

wiązało się zaprzestanie wypłacania pracownikowi odszkodowania, jednakże w

żaden sposób nie określiły podstaw realizacji przez pozwaną spółkę prawa do

wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko

Sądu Rejonowego, że taki zapis jest sprzeczny z istotą konstrukcji umowy o

zakazie konkurencji, wynikającą z przepisów art. 1011

- 1014

k.p. i wskazał na

orzecznictwo Sądu Najwyższego wyrażające stanowisko, iż strony mogą

wprowadzić do takiej umowy postanowienia o jej ewentualnym rozwiązaniu za

wypowiedzeniem jednak pod warunkiem wskazania okoliczności stanowiących

przesłanki wypowiedzenia. Ponadto podkreślił, że w razie ustania przyczyny, dla

której została zawarta umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, gdy

pracodawca po ustaniu stosunku pracy nie obawia się już konkurencji ze strony

byłego pracownika, pracodawcę nadal obciąża zobowiązanie do wypłaty

odszkodowania. Ustanie bowiem obowiązywania zakazu konkurencji dotyczy tylko

zobowiązania pracownika, a nie zobowiązania pracodawcy do wypłaty należnego

odszkodowania. W związku z powyższym Sąd uznał, że oświadczenie pozwanej

spółki o wypowiedzeniu umowy o zakazie konkurencji nie wywołuje skutków

prawnych w stosunku do powoda w zakresie wypłaty należnego mu

odszkodowania. Przyznając, że powyższe stanowisko jest dyskusyjne, podkreślił

jednak, że znalazło ono wyraz w większości orzeczeń Sądu Najwyższego, który

wielokrotnie podkreślał, iż pracodawcę, który zawarł z pracownikiem umowę o

zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, obciąża wzajemne zobowiązanie

do zapłaty uzgodnionego odszkodowania także wówczas, gdy po ustaniu stosunku

pracy nie obawia się już konkurencji ze strony byłego pracownika. Ustanie

obowiązywania zakazu konkurencji, o jakim stanowi art. 1012

§ 2 k.p., dotyczy tylko

zobowiązania, jakie przyjął na siebie pracownik w umowie o zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy, a nie zobowiązania pracodawcy do wypłaty

odszkodowania.

Pozwana spółka zaskarżyła ten wyrok skargą kasacyjną w części

7

oddalającej jej apelację od wyroku Sądu Rejonowego w pkt. II, którego mocą

zasądzono na rzecz powoda kwotę 14.442,29 zł tytułem odszkodowania

wynikającego z umowy o zakazie konkurencji z ustawowymi odsetkami wnosząc o

uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w W. w zaskarżonej części i

orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w W. w zaskarżonej części i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego:

art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p., poprzez jego niezastosowanie, co

doprowadziło do błędnej wykładni umowy o zakazie konkurencji z dnia 21 września

2005 r. poprzez ustalenie, że przestał obowiązywać zakaz konkurencji, a nie

umowa o zakazie konkurencji;

art. 3531

k.c. w związku z art. 300 k.p., przez jego niewłaściwe

zastosowanie polegające na przyjęciu, iż strony nie mogły w umowie o zakazie

konkurencji swobodnie ukształtować zasad ustania łączącego je stosunku

prawnego;

art. 1012

§ 2 k.p., poprzez jego błędne zastosowanie i ustalenie, że przestał

obowiązywać zakaz konkurencji, a nie umowa o zakazie konkurencji, mimo że w

umowie o zakazie konkurencji z dnia z dnia 21 września 2005 r. strony wspólnie

przewidziały możliwość jednostronnego jej rozwiązania.

Jako okoliczności uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżąca wskazała, iż w sprawie zachodzi potrzeba dokonania wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów. W uzasadnieniu skargi sprecyzowano wątpliwości w zakresie

dotyczącym wykładni przepisu art. 1012

§ 2 k.p. w sprawach o odszkodowanie z

umowy o zakazie konkurencji po ustaniu umowy o pracę formułując następujące

zagadnienia:

 jakie zdarzenia, w tym czynności konwencjonalne stron umowy,

mogą prowadzić do wcześniejszego wygaśnięcia obowiązków pracownika lub obu

stron umowy o zakazie konkurencji.

 czy w przypadku, gdy wystąpi zdarzenie prowadzące do

wcześniejszego wygaśnięcia obowiązków strony lub stron, w szczególności, gdy

8

strony przewidziały w umowie możliwość jej wcześniejszego rozwiązania na

podstawie jednostronnego oświadczenia woli i oświadczenie takie zostanie

złożone, czy zdarzenie lub czynność ta wywołuje skutek w postaci zwolnienia obu

stron z obowiązku spełnienia świadczeń przewidzianych w umowie o zakazie

konkurencji (tj. czy z uwagi na wzajemny charakter umowy o zakazie konkurencji

zwolnienie z obowiązku powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej

powoduje zwolnienie pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania.) czy też w

przypadku wystąpienia takiego zdarzenia lub złożenia oświadczenia skutek ten

dotyczy jedynie zwolnienia pracownika z obowiązku powstrzymywania się od

działalności konkurencyjnej bez zwolnienia pracodawcy z obowiązku wypłaty

odszkodowania.

 czy, i ewentualnie w jakich przypadkach, skuteczność

postanowienia, które przewiduje możliwość wcześniejszego rozwiązania umowy o

zakazie konkurencji jest uzależniona od wskazania w jej treści okoliczności,

stanowiących podstawę złożenia oświadczenia o rozwiązaniu umowy i w braku ich

wskazania takie postanowienie należy uznać za sprzeczne z naturą stosunku

prawnego nawiązanego na jej podstawie

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na etapie postępowania kasacyjnego sporna okazała się jedynie

sprawa zawartej w § 6 ust. 2 umowy o zakazie konkurencji z dnia 21 września

2005 r. klauzuli, w szczególności jej rzeczywistej treści, zgodności z prawem oraz

konsekwencji zastosowania przez pozwaną przewidzianej w klauzuli możliwości

jej wypowiedzenia.

Klauzula § 6 umowy została opatrzona tytułem: „Rozwiązanie umowy”.

Składa się z dwu punktów. Pierwszy dotyczy rozwiązania umowy za

porozumieniem stron i nie jest przedmiotem sporu. Punkt drugi ma brzmienie: „E.

Polska Sp. Z o.o. z zachowaniem dwutygodniowego okresu wypowiedzenia

przypadającego na koniec tygodnia może zwolnić pracownika od obowiązku

powstrzymania się od prowadzenia działalności konkurencyjnej, o której mowa w

art. 1 Zwolnienie to wstrzymuje wypłatę dalszych rat odszkodowania o których

9

mowa w art. 3”.

Zdaniem skarżącej zamieszczenie klauzuli o tej treści w umowie o zakazie

konkurencji jest, po pierwsze dozwolone prawem, a po drugie, zawarte w niej

sformułowanie o zwolnieniu pracownika z obowiązku powstrzymywania się od

działalności konkurencyjnej z zachowaniem 2 tygodniowego okresu wypowiedzenia

nie jest równoznaczne z wypowiedzeniem umowy, lecz stanowi „inną czynność

konwencjonalną”, dla której strony wyraźnie określiły konsekwencje jej

zastosowania w postaci wygaśnięcia umowy.

W ocenie Sądu Okręgowego przytoczona klauzula przewiduje prawo

wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji. Stanowisko to należy podzielić.

Przemawiają za nim następujące argumenty. Wymieniona klauzula została

zamieszczona w art. 6 umowy o zakazie konkurencji zatytułowanym: „Rozwiązanie

umowy”. Według wyraźnego brzmienia dotyczy ona wypowiedzenia ze skutkiem

zwalniającym z obowiązku powstrzymywania się od prowadzenia działalności

konkurencyjnej. Przewiduje ona okres wypowiedzenia oraz termin wypowiedzenia

na koniec tygodnia. Spełnia zatem wymagania wypowiedzenia jako jednostronnej

czynności prawnej, zmierzającej do rozwiązania wiążącego strony stosunku

prawnego po upływie okresu wypowiedzenia. Na takie rozumienie klauzuli art. 6

ust. 2 umowy o zakazie konkurencji przez stronę pozwaną wskazuje tytuł oraz

treść pisma z dnia 27 kwietnia 2006 r.: „Oświadczenie o wypowiedzeniu Umowy o

Zakazie Konkurencji” , „Niniejszym na podstawie art. 6 ust. 2 wypowiadam Panu/i

umowę o zakazie konkurencji...”

Skarżący wskazuje w skardze kasacyjnej -trafnie- że istnieją różne sposoby

zakończenia stosunku prawnego z klauzuli konkurencyjnej przed upływem terminu

na jaki została zawarta. Należy do nich również możliwość wypowiedzenia takiej

umowy. Ponieważ jednak w przypadku umów o zakazie konkurencji po ustaniu

stosunku pracy chodzi o umowy terminowe, których celem jest zagwarantowanie

stronom pewności co do trwania zobowiązania przez czas w umowie oznaczony, w

orzecznictwie przyjęto, że strony mogą do takiej umowy wprowadzać

postanowienia dopuszczające wcześniejsze rozwiązanie umowy za

wypowiedzeniem przez pracodawcę, jednak pod warunkiem, że w umowie tej

zostaną wskazane okoliczności stanowiące niezbędna przesłankę i warunek

10

wypowiedzenia umowy (wyrok Sądu Najwyższego z 20 lutego 2003 r., I PK

139/02). Stanowisko to, przyjęte również piśmiennictwie prawa pracy (por. M.

Lewandowicz-Machnikowska, Klauzula konkurencyjna w Kodeksie pracy,

Zakamycze 2004, s. 192 i n.), należy podzielić. W tej sytuacji należy dojść do

wniosku, że zamieszczona w umowie o zakazie konkurencji sporna klauzula o

możliwości jej wypowiedzenia, nieograniczona żadnymi okolicznościami

stanowiącymi przesłankę jej wypowiedzenia, jest sprzeczna z prawem. Ponieważ

jednak nieważnością dotknięta została tylko część klauzuli o zakazie konkurencji,

pozostają do rozważenia skutki tego faktu dla całej klauzuli. Zdaniem skarżącego,

jeżeli uznać postanowienie art. 6 ust. 2 umowy za nieważne na podstawie art. 58

k.c. (w związku z art. 300 k.p.), to dotyczyłoby to całej klauzuli, a nie tylko jej części.

Rozstrzygniecie tej kwestii ma zasadnicze znaczenie w rozpoznawanej

sprawie. Tego aspektu sprawy Sąd Okręgowy nie rozważał. Z kolei badanie

okoliczności zawarcia w umowie odpowiednich postanowień, w tym intencji stron

(art. 65 k.c.) – nie może zostać dokonana na etapie postępowania kasacyjnego.

Uzasadnia to uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania (art. 39814

k.p.c.).