IV CSK 508/08

Sygn. akt IV CSK 508/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa J. J.

przeciwko Gminie Miasta B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 kwietnia 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Podwód J. J. domagał się w pozwie zasądzenia od pozwanej Gminy Miasta

B. kwoty 3.488.840,00 zł tytułem odszkodowania za poniesioną szkodą w związku

ze zmianą z dniem 2 maja 2002 r. planu miejscowego.

Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 16 stycznia 2008 r. uwzględnił

powództwo do kwoty 167.251,50 zł, którą zasądził na rzecz powoda z ustawowymi

odsetkami od dnia 1 września 2005 r.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym:

Powód był w ¼ części współwłaścicielem nieruchomości o łącznej pow.

14.982 m2 położonej w B. przy ul K. i B. stanowiącej działki nr 90/7, 90/8 i 167.

Działki Nr 90/7 i 90/8 zostały wydzielone z działki nr 90/4 decyzją Prezydenta B. z

dnia 28 października 2003 r. Zgodnie z planem zagospodarowania przestrzennego

obowiązującym do dnia 2 maja 2002 r. nieruchomość położona była na obszarze

oznaczonym jako strefa usługowa, gdzie preferuje się utrzymanie i rozwój usług z

zakresu nauki, szkolnictwa, specjalistycznej służby zdrowia, kultury, handlu

administracji itp. Powód wraz z innymi współwłaścicielami zawarł w dniu 22

stycznia 1997 r. umowę sprzedaży innej działki położonej przy ul. K. za cenę po

260 zł za 1 m2

. W dniach 5 marca 1997 r i 29 lipca 1998 r. powód i pozostali

współwłaściciele zawarł z G. POLSKA spółka z o.o. w W. przedwstępną umowę

sprzedaży działek nr 90/4 i 167, w której została przyrzeczona cena zakupu po 280,

43 zł za 1 m2

. Ostatecznie do zawarcia umowy przyrzeczonej nie doszło. W dniu 2

maja 2002 r. wszedł w życie nowy plan zagospodarowania przestrzennego osiedla

A. w jednostce F. Zgodnie z nowym planem działki nr 90/4 i 167 objęte zostały

przeznaczeniem zabudowy mieszkaniowej wielorodzinnej – obszar zorganizowanej

działalności inwestycyjnej i częściowo teren komunikacji miejskiej. Powód wraz

z pozostałymi współwłaścicielami sprzedali działkę nr 90/8 w dniu 22 grudnia

2003 r. za cenę 60 zł za 1 m2

. Działka nr 90/7 sprzedana została 14 września

2004 r. za cenę po 36 zł za m2

, a działka 167 za cenę po 40 zł za m2

. Powód

wystąpił w do Urzędu Miasta B. o odszkodowanie i uzyskał odmowę jego

przyznania, gdyż zdaniem Urzędu nie nastąpiła zmiana wartości nieruchomości.

3

Sąd Okręgowy ocenił żądanie powoda na podstawie art. 36 ust. 3 w zw.

z art. 37 ustawy dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu

przestrzennym ( Dz. U. Nr 80, poz. 717 ze zm. – dalej jako u.p.z.p.) w zw. z art. 151

ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.:

Dz. U. z 2004 r., Nr 261, poz. 2603 ze zm.) i w zw. z § 50 ust. 2 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości

i sporządzania operatów ( Dz. U. Nr 207, poz. 2109 ze zm.), z których – jak wskazał

– wynika, iż w takim przypadku jak rozstrzygany decydujący jest stan

nieruchomości z dnia wejścia planu miejscowego lub jego zmiany, zaś ceny z dnia

jej zbycia. Zgodnie z tymi przepisami przedmiotem oceny są wartości ustalone

w drodze oszacowania, a nie – jak twierdził powód – ceny transakcyjne uzyskane

przez właściciela. Za podstawę ustalenia różnicy wartości nieruchomości przed

zmianą planu i po jej dokonaniu przyjął Sąd Okręgowy opinię biegłego sądowego,

której strony ostatecznie nie kwestionowały i nie przedstawiły innego dowodu

mogącego podważyć jej wiarygodność. Zgodnie z tą opinią wartość działek 90/7

i 90/8 o łącznej pow. 1.2020 ha wynosiła odpowiednio 1.328.330 zł i 797.166 zł, zaś

różnica wartości 531.164 zł na niekorzyść właścicieli tych nieruchomości. Wartość

działki nr 167 wynosiła natomiast odpowiednio 391.350 zł i 253.508 zł, a różnica

wartości 137.842 zł na niekorzyść właścicieli. Łącznie więc wartość wszystkich

działek zmniejszyła się o łączną kwotę 669.006 zł.

Równocześnie Sąd Okręgowy stwierdził, że powód jest jedynie

współwłaścicielem działek, a pozostali współwłaściciele nie wystąpili z takim

samym roszczeniem do pozwanego. Dochodzone roszczenie ma charakter

odszkodowawczy, a nie zachowawczy w rozumieniu art. 209 k.c., który dawał by

powodowi prawo dochodzenia całej należności. W związku z tym uznał, że

powodowi należy się odszkodowanie w wysokości ¼ dochodzonej kwoty,

czyli 167.251,50 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia wystąpienia o odszkodowanie

(art. 37 ust. 9 u.p.z.p.).

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji powoda Sąd Apelacyjny zmienił

wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził od pozwanej Gminy na jego

rzecz dalszą kwotę 55.750,50 zł, z ustawowymi odsetkami. Zmiana wyroku, była

konsekwencją ustalenia, większego udziału powoda w prawie własności

4

przedmiotowej nieruchomości w dacie zmiany planu zagospodarowania

przestrzennego.

Sąd Apelacyjny po uzupełnieniu postępowania dowodowego ustalił bowiem,

że w dniu dokonania zmiany planu miejscowego powód był właścicielem

przedmiotowej nieruchomości w 1/3 części, a nie w ¼ części jak przyjął to Sąd

Okręgowy. Natomiast w dniu sprzedaży działek powód był właścicielem działek

nr 167 i 90/7 w całości oraz działki nr 90/8 w ¾ częściach. Jednak w ocenie tego

Sądu ta ostatnia okoliczność nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia, gdyż

nieodpłatne przeniesienie udziałów we współwłasności przedmiotowych

nieruchomości na powoda nie oznacza, że stał się on sukcesorem roszczeń

odszkodowawczych poprzednich właścicieli i że należy mu się odszkodowanie

w zakresie odpowiadającym jego udziałowi w prawie własności na dzień jej

sprzedaży. W kwestii tej Sąd Apelacyjny wskazał, że w orzecznictwie sądów

administracyjnych wyrażono trafny pogląd, iż dla realizacji hipotezy z art. 36 ust. 1

u.p.z.p. musi być spełniona przesłanka zmiany planu, która powoduje niemożność

bądź istotne ograniczenia korzystania z nieruchomości lub jej części. Wynika

z tego, że odszkodowania na tej podstawie prawnej lub wykupu działki może żądać

właściciel, który był nim w dacie zmiany planu. Kierując się zasadą, że w ramach

jednego przepisu nie stosuje się różnych kryteriów wykładni przyjął, iż zasada

tożsamości właściciela w chwili zmiany planu i sprzedaży nieruchomości dotyczy

także sytuacji opisanej w art. 36 ust. 4 u.p.z.p. a także w art. 36 ust. 3 u.p.z.p., tym

bardziej, że językowo przepisy te się nie różnią. Wskazał nadto, że w dacie

sprzedaży przedmiotowych nieruchomości tj. w dniach 22 grudnia 2003 r.

i 14 września 2004 r. obwiązywał art. 36 ust. 3 u.p.z.p. w odmiennym niż obecnie

brzmieniu, zgodnie z którym właściciel, który nie skorzystał z prawa do

odszkodowania lub żądania wykupu nieruchomości wymienionych w art. 36 ust. 1

i 2 mógł żądać odszkodowania jedynie przy sprzedaży nieruchomości, a nie jak

obecnie przy jej zbyciu. W tej sytuacji po stronie uprzednich właścicieli, którzy

przenieśli na rzecz powoda udziały w przedmiotowej nieruchomości w drodze

zniesienia współwłasności bez spłat i dopłat nie powstało w ogóle roszczenie

z art. 36 ust. 3 u.p.z.p., a tym, samym nie mogło ono być przedmiotem sukcesji, jak

twierdził powód w apelacji. Powód stał się właścicielem nieruchomości w części

5

objętej sporem w drodze nieodpłatnej czynności prawnej i zarówno w dacie

przysporzenia jak i później jej stan prawny w aspekcie związanym z planem

zagospodarowania przestrzennego nie zmienił się.

Jako nieuzasadnione ocenił Sąd Apelacyjny dalsze zarzuty apelacji

dotyczące oceny materiału dowodowego.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył powód w części oddalającej jego

apelację co do kwoty 446.004,00 zł oraz rozstrzygającej o kosztach postępowania,

zarzucając:

1) błędną wykładnię i zastosowanie art. 36 ust. 3 u.p.z.p. w brzmieniu

obowiązującym do dnia 22 września 2004 r. przez przyjęcie, że:

- roszczenie odszkodowawcze, o którym jest w nim mowa jest

roszczeniem tożsamym z roszczeniem odszkodowawczym wymienionym

w art. 36 ust. 1 tej ustawy i powstaje ono w dacie sprzedaży, a nie

w dacie uchwalenia zmiany planu miejscowego,

- roszczenie takie nie jest przedmiotem sukcesji na rzecz następców

właściciela z daty uchwalenia zmiany planu, jeżeli przeniesienie prawa

własności nastąpiło w inny sposób, niż sprzedaż,

- legitymację do dochodzenia tego roszczenia można oceniać w oderwaniu

od art. 36 ust. 6 u.p.z.p.

2) błędną wykładnię i zastosowaniu art. 36 ust. 3 u.p.z.p. w brzmieniu z dnia

22 września 2004 r. przez dokonanie oceny zasadności roszczeń powoda

z naruszeniem art. 21 ust. 2 Konstytucji.

We wnioskach skargi domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku we

wskazanej części wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania oraz uchylenia

poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazania sprawy do

rozpoznania temu Sądowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie można odmówić racji skarżącemu, o ile wskazuje na powstające na tle

motywów zaskarżonego wyroku wątpliwości co do właściwego rozróżnienia przez

Sąd Apelacyjny instytucji uregulowanych w art. 36 ust. 1 i 2 p.u.z.p. oraz art. 36 ust.

6

3 p.u.z.p. Trafnie wywodzi się w uzasadnieniu podstaw skargi, że przy wspólnej

podstawie faktycznej roszczeń określonych w tych przepisach w postaci uchwalenia

lub zmiany planu miejscowego, różne są dla każdego z nich pozostałe przesłanki

warunkujące powstanie tych roszczeń. W przypadku art. 36 ust. 1 i 2 p.u.z.p.

stanowi ją, będąca następstwem uchwalenia lub zmiany planu miejscowego,

niemożność korzystania z nieruchomości lub jej części w dotychczasowy sposób

lub zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem. Powstanie roszczeń określonych

w art. 36 ust. 1 i 2 u.p.z.p. – przeciwnie niż stwierdza to Sąd Apelacyjny – nie jest

natomiast zależne od obniżenia wartości nieruchomości, ani też od dokonania jej

sprzedaży. Stwierdzenie to, pozostające zresztą bez wpływu na sporną kwestię

wykładni art., 36 ut.3 u.p.z.p. jest – jak się wydaje – następstwem przeoczenia, iż

pogląd doktryny, do którego w tym względzie odwołał się Sąd Apelacyjny wyrażony

został na gruncie poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 7 lipca 1994 r.

o zagospodarowaniu przestrzennym (tekst. jedn. Dz. U. z 1999 r. Nr 15, poz. 139)

w której przepisem odpowiadającym obecnemu art. 36 ust. 3 u.p.z.p. był przepis

oznaczony jako art. 36 ust. 2. Jednak z kontekstu w jakim zostało ono użyte wnosić

należy, że dotyczy ono w istocie art. 36 ust. 3 u.p.z.p. i w tym ujęciu jest

prawidłowe. Potwierdza to wskazanie wprost przez Sąd Apelacyjny w dalszej

analizie art. 36 ust. 3 u.p.z.p., że dla jego zastosowania powinny być łącznie

spełnione te same przesłanki a więc obniżenie wartości nieruchomości

w następstwie uchwalenia lub zmiany planu miejscowego oraz z oraz zbycie

(poprzednio sprzedaż) nieruchomości.

Celem art. 36 ust. 3 u.p.z.p. jest ochrona właściciela albo użytkownika

wieczystego nieruchomości przed negatywnymi skutkami zmian planistycznych

powodujących obniżenie jej wartości. Przepis wiąże określony w nim skutek

z niemożnością uzyskania przez właściciela albo użytkownika wieczystego

dodatkowych korzyści w razie zbycia ( poprzednio sprzedaży) przysługującego im

prawa do nieruchomości, której wartość na skutek zmian planistycznych uległa

obniżeniu.

Legitymowanym do wniesienia powództwa o odszkodowanie na tej

podstawie, jest więc były właściciel albo użytkownik wieczysty, który w warunkach

wcześniej wskazanych zbył nieruchomość, jeżeli przy tym nie skorzystał uprzednio

7

z uprawnień określonych w art. 36 ust. 1 i 2 u.p.z.p. Z uprawnień tych może

skorzystać jedynie właściciel albo użytkownik wieczysty legitymujący się takim

prawem w dacie uchwalenia lub zmiany planu miejscowego. Stanowi to dodatkowy

argument na rzecz stanowiska Sądu Apelacyjnego, że wynikająca z art. 36 ust. 3

p.u.z.p. ochrona obejmuje tylko byłego właściciela albo użytkownika wieczystego

będącego nim w dacie zmiany planistycznej. Podzielić należy pogląd Sądu

Apelacyjnego, że za założeniem tożsamości osoby właściciela w dacie takiej

zmiany i w dacie żądania przemawia zasada, zgodnie z którą do wykładni

nieróżniących się pod względem językowym pojęć funkcjonujących w ramach

jednego przepisu powinny być stosowne takie same kryteria wykładni (zob. w tej

kwestii dotyczący wykładni art. 36 ust 1 i 2 oraz 4 u.p.z.p., powołany w przez Sąd

Apelacyjny wyrok NSA w Warszawie z dnia 20 lipca 2006 r., OSK 955/05). Rezultat

dokonanej przez Sąd Apelacyjny, przy jej zastosowaniu, wykładni art. 36 ust. 3

p.u.z.p. zgodny jest z celem tego przepisu, zaś zawarte w art. 36 ust 1 i 2, ust. 3 i 4

u.p.z.p. unormowania przedstawiają się w jej efekcie jako spójne i zrównoważone

pod względem określonych w nich uprawnień i obciążeń powstających dla

właściciela nieruchomości w następstwem zmian planistycznych.

Wbrew stanowisku skarżącego taki wynik wykładni art. 36 ust. 3 u.p.z.p. nie

pozostaje w sprzeczności z normą art. 36 ust. 6 u.p.z.p., która w przypadku

o którym jest mowa w jego ust. 3, w razie stwierdzenia nieważności uchwały rady

gminy w sprawie planu miejscowego, w sposób wyraźny czyni aktualnego

właściciela adresatem obowiązku zwrotu kwoty stanowiącej równowartość

wypłaconego odszkodowania. Stwierdzenie nieważności uchwały powoduje

bowiem wzrost wartości nieruchomości związany z jej powrotem do poprzedniego

przeznaczenia, co stanowi źródło przysporzenia w majątku aktualnego właściciela.

W tym stanie rzeczy prawidłowy jest wniosek Sądu Apelacyjnego odnośnie

do zakresu należnego powodowi odszkodowania.

Bezspornym było w sprawie, że osoby będące współwłaścicielami

przedmiotowej nieruchomości przeniosły na powoda własność swoich udziałów

umową o częściowym zniesieniu współwłasności z dnia 30 grudnia 2002 r., bez

spłat i dopłat. W stanie prawnym obowiązującym w tej dacie taka forma

przeniesienia własności nie rodziła skutku w postaci powstania po stronie

8

dotychczasowego właściciela, będącego nim także w dacie zmiany planistycznej,

roszczenia o odszkodowanie z tytułu obniżeniu wartości nieruchomości

w następstwie jej dokonania. Przepis art. 36 ust. 3 u.p.z.p. w ówczesnym brzmieniu

wiązał go bowiem jedynie ze sprzedażą nieruchomości.

Kierując się powyższymi wglądami trafnie przyjął więc Sąd Apelacyjny, że

powód nie może powoływać na sukcesję w zakresie roszczenia, które nie

przysługiwało poprzednim właścicielom nieruchomości.

Dodatkowo już tylko pozostaje odnotować prezentowany w doktrynie pogląd,

zgodnie z którym użyte w art. 36 ust. 3 u.p.z.p., po jego zmianie, pojęcie „zbycie”

nie może być utożsamiane ze wszystkimi tj. zarówno odpłatnymi jak i nieodpłatnymi

formami przeniesienia własności lub prawa użytkowania wieczystego. Ustawa

wiąże bowiem skutek, o którym jest mowa w ar. 36 ust. 3 z nieuzyskaniem

dodatkowej korzyści majątkowej, w razie obniżenia wartości nieruchomości, co

może nastąpić tylko przy jej odpłatnym zbyciu.

Nie może odnieść skutku podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 21

ust. 2 Konstytucji niepoparty uzasadnieniem precyzującym zarówno postać jak

i pozostające w związku ze wskazanym przepisem przyczyny jego naruszenia,

a sprowadzającym się do zanegowania poglądu Sądu Apelacyjnego, dotyczącego

braku po stronie powoda uprawnienia do powoływanie się na sukcesję w zakresie

roszczeń odszkodowawczych powstałych – w ocenie skarżącego – uprzednio na

rzecz współwłaścicieli, którzy zbyli na jego rzecz udziały w nieruchomości. Nie jest

należy do Sądu Najwyższego poszukiwanie w wywodach skargi kasacyjnej

przyczyn uzasadniających przytoczone w niej podstawy, których przedstawienie

obciąża skarżącego.

Z tych względów, wniesiona skarga kasacyjna, której podstawy okazały

nieuzasadnione, podlegała oddaleniu stosownie do art. 39814

k.p.c.

md