I CSK 464/08

Sygn. akt I CSK 464/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa P.

przeciwko Miastu W.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 czerwca 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie przed Sądem

Apelacyjnym, wywołane wniesieniem apelacji przez stronę

pozwaną i przekazuje sprawę temu Sądowi do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego

Uzasadnienie

2

P. w pozwie z dnia 17 kwietnia 2001 r. wnosił o ustalenie, że pozwana

Gmina W. (obecnie Miasto W.) zobowiązana jest zawrzeć z nim umowę oddania w

użytkowanie wieczyste określonych udziałów w nieruchomościach bliżej opisanych

w pozwie. Jako podstawę roszczenia wskazał art. 207 u.g.n. w brzmieniu sprzed

nowelizacji obowiązującej od dnia 15 lutego 2000 r. i podał, że strona pozwana w

uchwale z dnia 26 stycznia 2000 r. uznała jego roszczenie w tym przedmiocie, lecz

po zmianie art. 207 u.g.n. stwierdziła, że nie spełnia on wymagań przewidzianych w

tym przepisie i nie przysługują mu prawa z niego wynikające.

Strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa stwierdzając, że strona

powodowa nie spełnia warunków art. 207 u.g.n. po nowelizacji.

Wyrokiem z dnia 27 września 2001 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił

powództwo. Wyrok ten, w wyniku apelacji strony pozwanej, został uchylony w dniu

21 listopada 2002 r. przez Sąd Apelacyjny, który przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania stwierdzając, że art. 207 u.g.n. stanowi podstawę roszczenia o

zawarcie umowy użytkowania wieczystego, a strona powodowa korzysta z praw

nabytych na podstawie tego przepisu w brzmieniu sprzed nowelizacji.

W toku ponownego rozpoznania sprawy, pełnomocnik strony powodowej na

wezwanie Sądu kilkakrotnie precyzował roszczenie, stwierdzając ostatecznie

w piśmie procesowym z dnia 12 lutego 2007 r. i na rozprawie w dniu 4 lipca 2007 r.,

że popiera je w formie zgłoszonej w pozwie. Jednocześnie oświadczył, że zrzeka

się roszczeń zgłoszonych w piśmie procesowym z dnia 15 lutego 2005 r., w którym

żądał zobowiązania strony pozwanej do złożenia oświadczenia woli o zawarciu ze

stroną powodową umowy użytkowania wieczystego określonej treści. W wyniku

tego Sąd Okręgowy w W., postanowieniem z dnia 4 lipca 2007 r., umorzył

postępowanie w zakresie przenoszącym żądanie zawarte w pozwie, a wyrokiem

wydanym w tym samym dniu ustalił, że strona pozwana ma obowiązek zawrzeć ze

stroną powodową, w formie aktu notarialnego, umowę użytkowania wieczystego

przedmiotowego gruntu.

3

Rozważając w zasadzie bezsporny stan faktyczny Sąd Okręgowy stwierdził,

że art. 207 u.g.n. może stanowić podstawę roszczenia o zawarcie umowy

użytkowania wieczystego a strona powodowa nabyła prawa wynikające z tego

przepisu w brzmieniu obowiązującym przed dniem 15 lutego 2000 r., bowiem

spełniała wszystkie jego przesłanki. Zmiana przepisu nie mogła wpłynąć na prawa

wcześniej przez nią nabyte. Sąd Okręgowy stwierdził również, że mimo iż art. 207

u.g.n. stanowić może podstawę roszczenia o świadczenie t.j. o zobowiązanie do

zawarcia umowy użytkowania wieczystego, to w szczególnych okolicznościach

rozpoznawanej sprawy strona powodowa ma interes prawny w rozumieniu art. 189

k.p.c. w żądaniu ustalenia istnienia przysługującego jej prawa i obowiązku strony

pozwanej jego realizacji. Istotą sporu jest bowiem to, czy po zmianie art. 207 u.g.n.,

stronie powodowej służy prawo nabyte w oparciu o ten przepis w dawnym

brzmieniu, a więc samo istnienie prawa. Ponadto z uwagi na to, że dla podjęcia

dalszych kroków zmierzających do zawarcia umowy użytkowania wieczystego

niezbędne jest ustalenie przeznaczenia nieruchomości, konieczne dla określenia

istotnych postanowień takiej umowy, a także rozwiązanie kwestii istniejących

naniesień, powód, przed podjęciem kosztownych działań w celu ich usunięcia, ma

interes prawny w uzyskaniu pewności, że przysługuje mu prawo wynikające

z art. 207 u.g.n.

W wyniku apelacji strony pozwanej, opartej na zarzucie naruszenia 189

k.p.c. – Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia16 czerwca 2008 r. zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił powództwo.

Sąd odwoławczy podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że mimo iż stronie

powodowej przysługuje na podstawie art. 207 u.g.n. w dawnym brzmieniu

powództwo o świadczenie, to jednak w okolicznościach niniejszej sprawy ma ona

interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w żądaniu ustalenia obowiązku strony

pozwanej zawarcia umowy użytkowania wieczystego. Ten interes prawny wynika,

zdaniem Sądu Apelacyjnego, między innymi z faktu, że w toku procesu strona

powodowa zrzekła się skutecznie roszczenia o zobowiązanie strony pozwanej do

zawarcia umowy użytkowania wieczystego przedmiotowego gruntu, a zatem nie

może już w innym postępowaniu, to jest w procesie o zobowiązanie do złożenia

4

oświadczenia woli, osiągnąć w pełni ochrony swych praw. Posiada zatem interes

prawny w żądaniu na podstawie art. 189 k.p.c. ustalenia istnienia jej prawa.

Sąd Apelacyjny uznał jednak, że powództwo o ustalenie istnienia obowiązku

strony pozwanej zawarcia ze stroną powodową umowy oddania w użytkowanie

wieczyste spornej nieruchomości jest niezasadne i nie może być uwzględnione

dlatego, że strona powodowa skutecznie zrzekła się roszczenia o zobowiązanie

strony pozwanej do zawarcia takiej umowy, co stanowi oświadczenie woli

o podwójnym skutku: procesowym i materialnoprawnym i jest oświadczeniem woli

o rezygnacji z dochodzenia tego rodzaju roszczenia. W wyniku złożenia takiego

oświadczenia woli strona powodowa nie może już skutecznie dochodzić roszczenia

o zobowiązanie strony pozwanej do zawarcia umowy użytkowania wieczystego.

Takie powództwo musiałoby zostać oddalone wobec wygaśnięcia roszczenia na

skutego jego zrzeczenia się. Skoro zatem stronie powodowej nie przysługuje już

roszczenie o zobowiązanie strony pozwanej do zawarcia umowy użytkowania

wieczystego przedmiotowego gruntu, nie może też wchodzić w grę ustalenie na

podstawie art. 189 k.p.c. obowiązku zawarcia takiej umowy. Dlatego Sąd

Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, strona powodowa

w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 104 i art. 58 § 1kc w zw.

z art. 35 k.c. i § 60 ust. 1 statutu P. oraz art. 203 § 4 k.p.c. przez ich nie

zastosowanie w wyniku błędnego uznania, że pełnomocnik procesowy strony

powodowej adw. J.M. była uprawniona do złożenia oświadczenia w zakresie praw i

obowiązków majątkowych P., t.j. o zrzeczeniu się roszczenia powoda mimo, że

posiadała jedynie pełnomocnictwo procesowe, które nie uprawniało pełnomocnika

do składania oświadczeń o zrzeczeniu się roszczenia, naruszenie art. 65 k.c. przez

jego nie zastosowanie i nie dokonanie prawidłowej wykładni oświadczenia woli,

zawartego w piśmie procesowym o zrzeczeniu się roszczenia, co doprowadziło do

przyjęcia nieprawdopodobnej konstrukcji, że pełnomocnik jednocześnie popierał

powództwo o ustalenie istnienia prawa i równocześnie zrzekł się roszczenia o jego

ustanowienie, naruszenie art. 58 § 2 k.c. oraz art. 203 § 4 k.p.c. przez ich nie

zastosowanie i przyjęcie, mimo wskazanych wyżej okoliczności, że zrzeczenie się

5

roszczenia nie było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, choć

pozbawiało ono P. prawa do nieruchomości będącej w jego zasobach od 1967 r.

W ramach drugiej podstawy zarzuciła naruszenie art. 91 i art. 92 k.p.c. przez

przyjęcie, że pełnomocnictwo procesowe, którym legitymowała się pełnomocnik

powoda, upoważniało do złożenia oświadczenia o zrzeczeniu się roszczenia,

a więc do dokonania czynności prawnej wywołującej skutki materialnoprawne,

naruszenie art. 316 § 1, art. 378 § 1 oraz art. 328 § 2 k.p.c. przez przekroczenie

granic zaskarżenia w zakresie zarzutów dotyczących naruszenia prawa

procesowego oraz przez stwierdzenie, że Sąd pierwszej instancji dopuścił się

naruszenia prawa materialnego, którą Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę

w granicach zaskarżenia, przy jednoczesnym nie wskazaniu przepisu, którego

obrazy miał dopuścić się Sąd pierwszej instancji.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji, ewentualnie

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, przy uwzględnieniu w każdym przypadku wniosku

o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 91 pkt 4 k.p.c. pełnomocnictwo procesowe obejmuje z mocy

samego prawa zawarcie ugody, zrzeczenie się roszczenia albo uznanie

powództwa, jeżeli czynności te nie zostały wyłączone w danym pełnomocnictwie.

Obejmuje zatem z mocy samego prawa czynności o charakterze mieszanym:

procesowym i materialnoprawnym.

Pełnomocnictwo procesowe udzielone przez stronę powodową radcy

prawnemu J.M. nie zawierało żadnych ograniczeń, a zatem, wbrew zarzutom

kasacyjnym, upoważniało także do zrzeczenia się roszczenia.

Jednakże radca prawny J.M. w postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji oraz przed Sądem Apelacyjnym w postępowaniu, zakończonym wydaniem

zaskarżonego wyroku, nie była należycie umocowana. W obu tych postępowaniach

legitymowała się bowiem pełnomocnictwem podpisanym jednoosobowo przez

Prezesa P., podczas, gdy zgodnie z § 60 statutu P. „dla ważności oświadczeń w

zakresie praw i obowiązków majątkowych oraz udzielania pełnomocnictw

6

wymagane jest zgodne współdziałanie i podpisy prezesa oraz skarbnika zarządu

głównego lub innych osób upoważnionych przez zarząd główny”. Pełnomocnictwo

procesowe, zawierające zgodnie z art. 91 pkt 4 k.p.c., umocowanie z mocy prawa

do składania oświadczeń wywołujących skutki materialnoprawne w zakresie prawa

i obowiązków majątkowych Związku, powinno być zatem udzielone w sposób

przewidziany w § 60 statutu, a więc przy zgodnym współdziałaniu i złożeniu

podpisów przez dwie osoby: Prezesa oraz skarbnika lub inne osoby upoważnione

przez zarząd główny. Nie wystarczy umocowanie udzielone tylko przez Prezesa,

który, zgodnie z § 35 w zw. z § 33 statutu, jedynie reprezentuje na zewnątrz Zarząd

Główny, który w okresach między Krajowymi Zjazdami jest najwyższą władzą P.,

kieruje pracami i reprezentuje go na zewnątrz. Zgodnie z art. 35 i art. 38 k.c. osoba

prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i opartym na

niej statucie, a zatem sposób reprezentacji strony powodowej, składania

oświadczeń woli oraz udzielania pełnomocnictw materialnoprawnych i procesowych

określają postanowienia jej statutu, a nie regulaminu, jak zdaje się uważać strona

powodowa. Dla ważności udzielenia pełnomocnictwa procesowego nie mają więc

znaczenia postanowienia § 7 pkt 11 regulaminu P., z których wynika, że Prezes

zaciąga zobowiązania finansowe i podpisuje oświadczenia w zakresie praw

majątkowych P. oraz udziela w tym zakresie pełnomocnictw dla określonych osób.

Nie uchylają one bowiem, gdyż nie mogą uchylać, regulacji zawartej w § 60 oraz §

33 i 35 statutu, która określa sposób reprezentacji oraz sposób składania

oświadczeń w imieniu P., wpisany do działu drugiego Krajowego Rejestru

Sądowego).

W rozpoznawanej sprawie pełnomocnik procesowy strony powodowej był

właściwe umocowany jedynie w pierwszym postępowaniu apelacyjnym

zakończonym wydaniem wyroku przez Sąd Apelacyjny z dnia 21 listopada 2002 r.

oraz w postępowaniu kasacyjnym. W obu wypadkach nieprawidłowe

pełnomocnictwo procesowe udzielone tylko przez Prezesa P., zostało na żądanie

Przewodniczącego Wydziału lub Sądu zmienione na pełnomocnictwo udzielone

przez dwie upoważnione osoby, w sposób określony w § 60 statutu. Natomiast w

obu postępowaniach przed Sądem Okręgowym oraz w postępowaniu przed Sądem

Apelacyjnym, który wydał zaskarżony wyrok, sposób umocowania pełnomocnika

7

procesowego strony powodowej był wadliwy, niezgodny z § 60 statutu P. w zw. z

art. 38 i art. 35 k.c., co doprowadziło do nieważności postępowania z przyczyn

określonych w art. 379 pkt 2 k.p.c. z powodu nienależytego umocowania

pełnomocnika procesowego.

Nieważność postępowania przed Sądem Apelacyjnym Sąd Najwyższy

uwzględnił z urzędu, zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c. Natomiast Sąd Apelacyjny,

zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c., miał obowiązek uwzględnić z urzędu nieważność

postępowania przed Sądem pierwszej instancji, czego nie uczynił. Brak jednak

kasacyjnego zarzutu naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 369 pkt 2 k.p.c. nie

pozwala Sądowi Najwyższemu na szerszą analizę tej kwestii oraz usunięcie

skutków procesowych tego uchybienia Sądu drugiej instancji. Nawiązując jedynie

do zarzutów kasacyjnych naruszenia art. 104 oraz art. 58 § 1 k.c. i art. 203 § 4

k.p.c. należy w tej sytuacji procesowej podzielić stanowisko skarżącego, iż

oświadczenie jego pełnomocnika procesowego radcy prawnego J.M. o cofnięciu

powództwa i zrzeczeniu się roszczenia określonego w piśmie procesowym z dnia

15 lutego 2005 r., podobnie jak wszystkie inne oświadczenia i czynności procesowe

tego pełnomocnika, nie wywołały żadnych skutków procesowych ani

materialnoprawnych, jako złożone bez umocowania.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

w zw.

z art. 39813

§ 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie przed Sądem

Apelacyjnym, wywołane wniesieniem apelacji przez stronę pozwaną i przekazał

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

i art. 391 § 1

k.p.c.).