III CSK 337/08

Sygn. akt III CSK 337/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Budownictwa, Usług i Handlu „W.” sp. z

o.o.

przeciwko „G., M. i D.” sp. z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 4 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w K.

z dnia 29 maja 2008 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 5.400 (pięć

tysięcy czterysta) złotych tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Przedsiębiorstwo Budownictwa Usług i Handlu Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością domagała się zasądzenia od „G. M. i D.” Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością kwoty 735.660,22 złotych z odsetkami ustawowymi liczonymi

od kwoty 122.472,20 zł od dnia 2 lutego 2006 r. do dnia zapłaty i od kwoty

613.188,02 zł od dnia 4 sierpnia 2006 r. oraz kosztami procesu.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 21 lutego 2008 r. zasądził od pozwanej na

rzecz powódki kwotę 735.660,22 złotych z ustawowymi odsetkami od kwoty

122.472,20 złotych od dnia 22 kwietnia 2006 r., a od kwoty 613.188,02 złotych od

dnia 4 sierpnia 2006 r., wraz z kosztami procesu w kwocie 54.463,40 złotych, a w

pozostałym zakresie oddalił powództwo.

Sąd Okręgowy ustalił, że strony w dniu 18 kwietnia 2005 r. zawarły umowę

o roboty budowlane, na mocy której powódka zobowiązała się do wykonania

budynku mieszkalnego przy ul. K. 29-31 w W. Termin realizacji robót został

ustalony w dwóch etapach: dla etapu IIIa na dzień 30 maja 2006 r., a dla etapu IIIb

na dzień 31 grudnia 2006 r. Wynagrodzenie za wykonanie robót wynosiło łącznie

7.365.385 złotych. Należność za wykonane roboty miała być płatna przez stronę

pozwaną na podstawie wystawianych co miesiąc faktur VAT. Na podstawie

sporządzonego dnia 31 grudnia 2005 r. przez powódkę protokołu uzupełniającego

na kwotę 118.000 złotych powódka wystawiła dwie faktury VAT na kwotę 126.260

złotych. Pozwana odmówiła zapłaty, chociaż, jak ustalił Sąd Okręgowy, powódka w

rzeczywistości do dnia 18 stycznia 2006 r. wykonała przedmiot umowy w terminie.

Opóźnienie w zakresie innych robót było spowodowane „srogą zimą”

uniemożliwiającą prowadzenie prac w okresie od dnia 1 grudnia 2005 r. do dnia 30

marca 2006 r. Łączny okres opóźnienia niezależny od powódki wynosił do dnia 30

czerwca 2006 r. około 2 miesiące. Roboty uwzględnione w protokole sporządzonym

za miesiąc grudzień 2005 r. zostały wykonane do końca marca 2006 r. W dniu 30

czerwca 2006 r. zostały sporządzone protokoły zaawansowania robót wykonanych

w czerwcu 2006 r., które stanowiły podstawę do wystawienia przez powódkę

sześciu faktur VAT na kwotę 630.621,19 złotych. Pozwana kwestionowała dwie

faktury VAT. Pismem z dnia 13 lipca 2006 r. powódka wstrzymała się z

3

wykonywaniem dalszych prac, do tego czasu wykonując je nieprzerwanie, oraz

wezwała stronę pozwaną do zapłaty do dnia 18 lipca 2006 r. pod rygorem

odstąpienia od umowy z przyczyn leżących po pozwanej. W odpowiedzi pozwana w

dniu 18 lipca 2006 r. złożyła oświadczenie o naliczeniu kar umownych z tytułu

opóźnienia w wykonaniu prac etapu III B w kwocie 631.781,50 złotych oraz

dokonała potrącenia wskazanej wierzytelności z wierzytelnością powódki

wynikającą z dwóch faktur VAT. Powódka dnia 19 lipca 2006 r. odstąpiła od umowy

o roboty budowlane z dnia 18 kwietnia 2005 r., domagając się zapłaty kwoty objętej

rzeczonymi fakturami VAT wraz z odsetkami ustawowymi oraz kary umownej z

tytułu odstąpienia w kwocie 394.048,10 złotych oraz zwrotu kaucji zabezpieczającej

w kwocie 75.596,86 złotych. Pozwana nie zaakceptowała oświadczenia powódki o

odstąpieniu od umowy i pismem z dnia 25 lipca 2006 r. naliczyła dodatkowe kary

umowne w kwocie 90.254,50 złotych, potrącając je z należnościami powódki

stwierdzonymi czterema fakturami VAT. Następnie naliczyła kolejną karę umowną

za dalszy okres trwania umowy w kwocie 386.805 złotych, potrącając ją z

wierzytelnościami stwierdzonymi dwiema fakturami VAT.

W ocenie Sądu Okręgowego, wobec braku zapłaty wystawionych faktur oraz

kilkakrotnego wzywania do ich uregulowania, powódka była uprawniona do

odstąpienia od umowy. Sąd Okręgowy nie uwzględnił zarzutu potrącenia

zgłaszanego przez stronę pozwaną, skoro nie było podstaw do naliczania kary

umownej za opóźnienie w wykonaniu umowy. Brak odpowiedzialności powódki za

nieterminowe wykonanie przedmiotu umowy w sposób jednoznaczny potwierdził

bowiem dopuszczony w sprawie biegły sądowy. Drugie i trzecie oświadczenie

o potrąceniu zostały zaś złożone już po ustaniu stosunku prawnego.

Pozwana wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 maja 2008 r. oddalił apelację oraz orzekł

o kosztach postępowania apelacyjnego. W ocenie Sądu Apelacyjnego, podniesione

w apelacji zarzuty w większości zmierzają do odmiennej oceny zebranego w

sprawie materiału dowodowego. Sąd Apelacyjny uznał za chybiony zarzut

naruszenia art. 281 w związku z art. 49 i art. 233 k.p.c. przez nieuwzględnienie

wniosku o wyłączenie biegłego oraz zarzut przekroczenia zakresu opinii przez

4

biegłego. Sąd Apelacyjny w pełni podzielił ocenę dowodów dokonaną przez Sąd

Okręgowy, w szczególności odnośnie zeznań świadków i opinii biegłego. Uznał też,

że bezpodstawny jest zarzut naruszenia art. 5 k.c., skoro powód dochodził zapłaty

wynagrodzenia za prace faktycznie wykonane na dzień 31 marca 2006 r. Sąd

Apelacyjny przyjął, że opóźnienie w realizacji prac, z tytułu którego pozwany

naliczył karę umowną, powstało z przyczyn niezawinionych przez powoda oraz

niezależnych od niego, za które powód odpowiedzialności nie ponosi. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy nie naruszył art. 491 § 1 w związku z art. 481 §

1 k.c., skoro pozwany pozostawał w zwłoce w wykonaniu zapłaty. Sąd Okręgowy

nie naruszył także art. 483 związku z art. 473 k.c., czym innym jest bowiem

odpowiedzialność za okoliczności niezawinione, a czym innym wyłączenie

odpowiedzialności wobec wystąpienia przyczyn całkowicie niezależnych od

wykonawcy. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w umowie z dnia 18 kwietnia 2005 r.

strony nie przewidziały rozszerzenia odpowiedzialności na podstawie art. 473 § 1

k.c. Ponieważ powódka wykazała okoliczności uzasadniające opóźnienie w

wykonaniu robót, wzajemne roszczenie pozwanej o zapłatę kary umownej nie

powstało. Z tej przyczyny oświadczenie pozwanej o potrąceniu tej wierzytelności z

wierzytelnościami powódki jest bezskuteczne. W tej sytuacji pozwana powinna

zapłacić powódce za faktycznie wykonane prace.

Pozwana w skardze kasacyjnej zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego

w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 65 § 2,

art. 472 w związku z art. 473 § 1, art. 483 § 1, art. 498 § 1 i 2, art. 379 § 2

w związku z art. 647 oraz art. 491 § 2 k.c., a także przepisów postępowania,

mianowicie art. 381 w związku z art. 382 oraz art. 217 § 2 i art. 227 w związku

z art. 299 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W związku z zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego

wymagają rozważenia dwa problemy. Pierwszy sprowadza się do tego, czy

świadczenie z umowy o roboty budowlane jest podzielne, czy niepodzielne,

a w konsekwencji, czy odstąpienie od umowy jest skuteczne ex nunc, czy ex tunc

(art. 491 § 1 i § 2 k.c.). Drugi problem polega na tym, czy strony umowy, przyjmując

5

dopuszczalność zastrzeżenia kary umownej w razie opóźnienia w wykonaniu robót,

rozszerzyły odpowiedzialność na podstawie art. 473 § 1 k.c.

W pierwszej kwestii istnieją dwie rozbieżne wypowiedzi Sądu Najwyższego.

W wyroku z dnia 14 marca 2002 r., IV CKN 821/00 (niepubl.) Sąd Najwyższy

podkreślił, że charakter podzielny ma z istotny swojej świadczenie pieniężne oraz

z reguły świadczenie rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku. Świadczenie rzeczy

oznaczonej co do tożsamości jest zawsze niepodzielne. Bez względu na to, czy

chodzi o umowę o roboty budowlane czy umowę o dzieło, wykonywanie

oczyszczalni nie może być uznane za świadczenie podzielne. Podzielenie tego

przedmiotu na poszczególne elementy spowoduje bowiem istotną zmianę jego

właściwości. Zgodnie zaś z wyrokiem Sadu Najwyższego z dnia 19 marca 2004 r.,

IV CK 172/03 świadczenie wykonawcy wynikające z umowy o roboty budowlane

jest podzielne (OSNC 2005, nr 3, poz. 56).

W § 6 ust. 2 łączącej strony umowy z dnia 18 kwietnia 2005 r. zastrzeżono

karę umowną w wysokości 5% wartości przedmiotu umowy brutto w przypadku

odstąpienia od umowy lub jej rozwiązania z przyczyn określonych w § 7 ust. 1.

Obowiązek zapłaty kary umownej obciąża stronę, z przyczyny której nastąpiło

odstąpienie od umowy lub jej rozwiązanie. W § 7 ust. 1 strony postanowiły, że,

poza przypadkami określonymi w kodeksie cywilnym uprawniającymi do

odstąpienia od umowy, przysługuje im prawo rozwiązania umowy lub odstąpienia

od niej w szczegółowo opisanych przypadkach odrębnie sformułowanych

w odniesieniu do zamawiającego i generalnego wykonawcy. Z pisma powódki

z dnia 19 lipca 2006 r., powołującego się na podstawę prawną z art. 491 k.c.,

wynika, że nastąpiło odstąpienie od umowy „w części dotyczącej robót

niezrealizowanych na dzień odstąpienia” oraz naliczenie kary umownej w kwocie

394.048,10 złotych. Rozważenia w związku z tym wymaga, czy zostały spełnione

przesłanki odstąpienia od umowy przez powoda (generalnego wykonawcę).

Zgodnie z art. 491 § 2 zdanie pierwsze k.c., jeżeli świadczenia obu stron są

podzielne, a jedna ze stron dopuszcza się zwłoki tylko co do części świadczenia,

uprawnienie do odstąpienia od umowy przysługujące drugiej stronie ogranicza się,

według jej wyboru, albo do tej części, albo do całej reszty nie spełnionego

świadczenia. Podzielność świadczenia pieniężnego pozwanej jest oczywista.

6

Powstaje natomiast pytanie, czy również świadczenie niepieniężne powódki jest

podzielne. Odpowiedź na to pytanie znajduje się w łączącej strony umowie z dnia

18 kwietnia 2005 r. W § 7 ust. 3 i 4 przewidziano obowiązki stron na wypadek

odstąpienia od umowy lub jej rozwiązania. Obowiązki te są związane

w szczególności z zabezpieczeniem robót, sporządzeniem wykazów materiałów

budowlanych, odbiorem przez zamawiającego odbioru robót wykonanych

i zabezpieczających oraz przejęciem przez niego placu budowy. Strony wyraźnie

zatem zakładały, że po ewentualnym odstąpieniu od umowy przez powoda

inwestycja zostanie dokończona przez kogoś innego. W konkluzji tej części

rozważań należy zatem podkreślić, że o tym, czy świadczenie niepieniężne

przewidziane w umowie o roboty budowlane jest podzielne, czy niepodzielne,

w rozumieniu art. 491 § 2 w związku z art. 379 § 2 k.c., decydują przede wszystkim

postanowienia umowy interpretowane zgodnie z art. 65 § 2 k.c.

Gdy chodzi o drugi problem, należy podkreślić, że w § 6 ust. 1 umowy z dnia

18 kwietnia 2005 r. (w brzmieniu nadanym przez aneks do umowy z dnia

27 grudnia 2005 r.) zostało zamieszczone zastrzeżenie kary umownej w wysokości

0,2% wynagrodzenia umownego brutto określonego w § 4 ust. 1 umowy za każdy

dzień opóźnienia od umownego terminu oddania etapu IIIa lub IIIb. W odniesieniu

do sytuacji, gdy zamawiający ma zapłacić karę umowną, wyraźnie podkreślono, że

chodzi tu o opóźnienie (w przeprowadzeniu odbioru końcowego robót) „z przyczyn

leżących po stronie zamawiającego”. Takiego zastrzeżenia nie zamieszczono

natomiast w wypadku, gdy generalny wykonawca opóźnił się z wykonaniem robót.

Wykładnia tego postanowienia umowy musi jednak być dokonana

z uwzględnieniem podstawowej zasady prawa cywilnego, jaką jest autonomiczność

(równorzędność) stron stosunku prawnego, która zakłada nie tylko równe

traktowanie podmiotów prawa w takich samych sytuacjach prawnych, ale ponadto

ich równorzędność w stosunkach wzajemnych. Poza tym podniesiona w skardze

kasacyjnej teza o umownym rozszerzeniu odpowiedzialności kontraktowej

wymagałaby zamieszczenia wyraźnego postanowienia w tej kwestii (art. 473 § 1

k.c.), którego w umowie z dnia 18 kwietnia 2005 r. nie ma. Zgodnie zaś z art. 472

k.c., jeżeli ze szczególnego przepisu ustawy albo z czynności prawnej nie wynika

7

nic innego, dłużnik jest odpowiedzialny za niezachowanie należytej staranności.

W okolicznościach niniejszej sprawy takiego zarzutu nie można postawić powódce.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów

postępowania dotyczą ustalenia faktów lub oceny dowodów, są więc

niedopuszczalne ze względu na art. 3983

§ 3 k.p.c.

Sąd Najwyższy z przedstawionych powodów na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

md