II CSK 65/09

Sygn. akt II CSK 65/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Stanisław Dąbrowski

SSN Antoni Górski

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Nadleśniczego

Nadleśnictwa L.

przeciwko E. Spółce Akcyjnej w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 10 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 17 września 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 września 2008 r. oddalił apelację

powodowego Skarbu Państwa od wyroku Sądu Okręgowego w P. oddalającego

powództwo o zapłatę kwoty 114.229,50 zł z tytułu wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z pasa gruntów pod trakcjami energetycznymi, opierając

rozstrzygnięcie na następujących aprobowanych ustaleniach Sądu Okręgowego.

Skarb Państwa jest właścicielem nieruchomości położonych w gminach […],

dla których Sąd Rejonowy w Z. prowadzi księgi wieczyste, a które pozostają w

zarządzie Nadleśnictwa L. i stanowią w większości lasy.

Na tych nieruchomościach w latach 80-tych były już posadowione słupy

energetyczne z rozpiętymi liniami energetycznymi wysokiego napięcia,

wchodzącymi w skład przedsiębiorstwa energetycznego pozwanej Spółki, która

eksploatując te linie, korzysta także z pasa gruntów znajdujących się pod liniami.

Na wylesionym pasie gruntów pod liniami, nie jest prowadzona gospodarka leśna

ze względów ekonomicznych i ekologicznych, nie sadzi się też drzew, ani nie

prowadzi szkółek leśnych. Teren pod liniami musi być dostępny dla pozwanej

w celu konserwacji i modernizacji trakcji. Powierzchnia pasów wylesionych według

dokumentacji pomiarowej wynosi 197.800 m2

.

Pozwana jest następcą prawnym Zakładu Energetycznego P.

Przedsiębiorstwa Państwowego, który został przekształcony w jednoosobową

Spółkę Skarbu Państwa aktem przekształcenia z dnia 12 lipca 1993 r. na podstawie

ustawy z dnia 5 lutego 1993 r. o przekształceniach własnościowych niektórych

przedsiębiorstw państwowych o szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa

(Dz.U. Nr 126, poz. 69). Spółka powstała w wyniku przekształcenia wstępowała

zgodnie z art. 5 tej ustawy we wszystkie prawa i obowiązki przekształconych

przedsiębiorstw. Według ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji

i prywatyzacji (tj. Dz. U z 2002 r. Nr 171, poz.1397) komercjalizacja polega na

przekształceniu przedsiębiorstwa państwowego w spółkę, która wstępuje we

wszystkie stosunki prawne, których podmiotem było przedsiębiorstwo państwowe,

bez względu na charakter prawny tych stosunków.

3

Przy tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd Apelacyjny podzielił też ocenę

jurydyczną Sądu Okręgowego, że pozwana użytkowała przedmiotowe grunty

w dobrej wierze. Ocena ta została oparta - z braku kompletnych dokumentów co

do pobudowania sieci elektrycznej - na podstawie przepisów ustawy z dnia

28 czerwca 1950 r. o powszechnej elektryfikacji wsi i osiedli - na domniemaniu

faktycznym. Mianowicie z decyzji Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia

6 grudnia 1968 r. w sprawie zmiany uprawy leśnej wyznaczonego pasa gruntu

Nadleśnictwa K. i pobudowania na tym terenie linii energetycznych i identycznej

treści decyzji z dnia 13 września 1971 r. dotyczącej Nadleśnictwa P., wyprowadził

domniemanie, że wszystkie obszary leśne należące do Skarbu Państwa zostały

potraktowane w taki sam sposób, że sieci energetyczne na przedmiotowych

nieruchomościach zostały pobudowane w latach sześćdziesiątych-

siedemdziesiątych w oparciu o decyzje Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego,

który w trybie wyjątku z art. 7 i 17 ustawy z dnia 20 grudnia 1949 r. o gospodarstwie

leśnym udzielił poprzednikowi prawnemu pozwanej zezwolenia na użytkowanie

przedmiotowych gruntów pod budowę linii energetycznych. Na podstawie

obowiązującej wówczas zasady jednolitości mienia narodowego, wyrażonej w art.

128 k.c. Sąd Apelacyjny uznał, że w wyniku pobudowania sieci nie doszło do

ingerencji w cudze prawo własności. Dodatkowy argument na rzecz przyjętego

stanowiska wyprowadził z unormowania art. 2 ustawy dnia 12 marca 1958 r. o

zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, stwierdzającego, że przepisy tej

ustawy nie dotyczą nieruchomości państwowych, zatem dla legalnego realizowania

budowy sieci energetycznej wystarczająca była decyzja lokalizacyjna. Odwołując

się do orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2007 r., I CSK 223/06

(niepubl.), przyjął że korzystanie pozwanej z gruntów odbywało się na podstawie

umowy nienazwanej, charakteryzującej się trwałością i nierozwiązywalnością przez

czas koniecznego korzystania z urządzeń przesyłowych, stanowiącej obligację

realną.

Powodowy Skarb Państwa zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną, opartą na

obu podstawach wymienionych w art. 3983

§ 1 k.p.c. zarzucił naruszenie:

- art. 7 i 17 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1949 r. o państwowym

gospodarstwie leśnym (Dz.U. Nr 63, poz. 494 ze zm.) przez błędną

4

wykładnię polegającą na przyjęciu, iż wydanie decyzji na podstawie tych

norm skutkuje trwałym ograniczeniem uprawnień właścicielskich Skarbu

Państwa do nieruchomości oraz pozbawieniem możliwości domagania się

wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości przez następcę prawnego

przedsiębiorstwa państwowego;

- art. 30 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o planowaniu przestrzennym

(Dz.U. z 1961 r., poz. 47 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia

1 marca 1975 r. przez błędną wykładnię i przyjęcie, iż decyzja o lokalizacji

szczegółowej powoduje ograniczenie natury cywilnej, polegające na

pozbawieniu możliwości domagania się wynagrodzenia przez Skarb

Państwa za korzystanie z nieruchomości przez następcę prawnego

przedsiębiorstwa państwowego;

- art. 352 § 2 k.c. w związku z art. 224 § 2 k.c. i 225 k.c. przez uznanie,

iż pozwana nie posiada służebności gruntowej w złej wierze na

nieruchomości stanowiącej własność powoda;

- art. 60 k.c. w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że dokumenty

zgromadzone w sprawie oraz zachowanie stron w sposób dostateczny

ujawniły wolę stron do zawarcia umowy cywilnoprawnej, skutkującej

obciążeniem części nieruchomości powoda prawem do instalowania na niej

przez przedsiębiorstwo energetyczne urządzeń służących do przesyłania

energii oraz bezterminowego i bezpłatnego korzystania z części

nieruchomości. Prawo to skuteczne byłoby wobec każdoczesnego nabywcy

nieruchomości;

- art. 244 § 1 k.c. w związku z art. 3531

przez przyjęcie, że strony mogą

wykreować mocą swych oświadczeń woli stosunek prawny o charakterze

obligacji realnej, który będzie źródłem uprawnienia o treści

odpowiadającej służebności gruntowej, tj. ograniczonego prawa rzeczowego

wbrew zasadzie numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych

wyrażonej w art. 244 § 1 k.c.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie:

5

- art. 382 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. przez

niewskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, tj. nieustalenie faktów,

które sąd uznał za udowodnione oraz niewyjaśnienie podstawy prawnej

z przytoczeniem przepisów prawa;

- art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. przez obciążenie strony powodowej

negatywnymi skutkami niewskazania dowodów co do faktów, z których

strona pozwana wywodziła dla siebie korzystne skutki prawne;

- art. 231 k.p.c. przez przyjęcie domniemania, że w stosunku do działek, co

do których strona pozwana nie przedstawiła stosownych dokumentów były

wydawane decyzje podobne do przedstawionych przez stronę pozwaną;

- art. 228 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez ustalenie okoliczności

faktycznych na podstawie faktów znanych sądowi urzędowo w związku

z innymi prowadzonymi sprawami, bez przeprowadzenia tych dowodów na

rozprawie oraz bez zwrócenia uwagi stronom procesu na te fakty,

co uniemożliwiło powodowi wypowiedzenie się co do tych okoliczności.

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania z zasądzeniem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wymagają rozważenia zarzuty podniesione w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej, tylko bowiem prawidłowe ustalenie w sposób pełny

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, umożliwia merytoryczną ocenę zasadności

zarzutu naruszenia prawa materialnego.

Zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 i art. 391 k.p.c.

nie może odnieść skutku. Zarzut ten tylko wtedy może stanowić uzasadnioną

podstawę kasacyjną, jeżeli uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera

wszystkich elementów, które ze względu na treść apelacji i na zakres rozpoznania

sprawy przez sąd drugiej instancji są konieczne dla dokonania kontroli kasacyjnej

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC

1999, nr 4, poz. 83, z dnia 27 marca 2008 r., III CSK 315/07, niepubl.).

6

Wbrew odmiennemu poglądowi skarżącego uzasadnienie zaskarżonego wyroku

odpowiada tak określonym wymaganiom. W uzasadnieniu tym Sąd Apelacyjny

jasno i w sposób nie budzący wątpliwości zaaprobował ustalenia i ocenę

jurydyczną Sądu Okręgowego o braku podstaw do uwzględnienia żądania.

Sąd Apelacyjny nie poczynił własnych ustaleń, a stwierdzenie, że dla legalności

budowy linii energetycznej na gruntach państwowych wystarczała decyzja

lokalizacyjna nie oznacza skutku prawnorzeczowego do posiadania przez pozwaną

gruntów pod trakcjami, lecz dodatkowy argument na rzecz trafności rozstrzygnięcia

Sądu Okręgowego.

Nie ma też racji skarżący zarzucając naruszenie art. 232 k.p.c. w związku

z art. 65 k.c. Nie znajduje bowiem potwierdzenia w motywach zaskarżonego

orzeczenia zarzucane Sądowi Apelacyjnemu obciążenie skarżącego obowiązkiem

wykazania podstawy prawnej do posiadania linii energetycznych.

Stwierdzenie Sądu Apelacyjnego na s. 6 uzasadnienia zaskarżonego wyroku,

że kserokopie dokumentów nie są pozbawione znaczenia, a istotne jest, że powód

nie podniósł żadnych zarzutów, które nasuwałyby wątpliwości, co do tego,

że załączone kserokopie nie odzwierciedlają treści rzeczywistych dokumentów,

nie oznacza, jak błędnie zakłada skarżący, że Sąd obciążył go takim obowiązkiem

Zasadny natomiast okazał się zarzut naruszenia art. 60 k.c. w związku z art.

65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że dokumenty zgromadzone w sprawie oraz

zachowanie stron w sposób dostateczny ujawniły wolę zawarcia umowy

cywilnoprawnej, skutkującej obciążeniem części nieruchomości powoda prawem

do instalowania na niej urządzeń energetycznych oraz bezterminowego

i bezpłatnego korzystania z tej części nieruchomości przez każdoczesnego

nabywcę nieruchomości. Sąd Apelacyjny nie wskazał jakie konkretnie dokumenty

ujawniły wolę zawarcia takiej umowy. Uszło uwagi Sądu, że orzeczenie Sądu

Najwyższego mające uzupełniać argumentację prawną wspierającą trafność

wyroku Sądu Okręgowego, zostało wydane w innym stanie faktycznym, w którym

źródłem wejścia w posiadanie stacji transformatorowej było przekazanie przez

poprzednika prawnego strony powodowej zgodnie z obowiązującymi wówczas

przepisami. Niezależnie od tego Sąd w obecnym składzie nie podziela stanowiska

Sądu Najwyższego wyrażonego w powołanym orzeczeniu. W przepisach prawa

7

nie ma podstaw do przyjęcia konstrukcji umowy mającej charakter obligacji realnej,

a gdyby nawet taką możliwość przyjąć, to nie można by umowie przypisać cech

nierozwiązywalności.

Trafnie też skarżący zarzuca naruszenie art. 231 k.p.c. Rozstrzygnięcie

Sądu Apelacyjnego zostało bowiem oparte na domniemaniu wyprowadzonym

z załączonych do akt kserokopii i odpisów dokumentów urzędowych. Przypisując

moc dowodową przedłożonym przez pozwaną odpisom i kserokopiom decyzji,

Sąd Apelacyjny odwołał się do art. 308 § 1 k.p.c., według którego sąd może

dopuścić dowód z filmu, telewizji, fotokopii, fotografii, planów, rysunków oraz płyt

lub taśm dźwiękowych i innych przyrządów utrwalających albo przenoszących

obrazy. Uszło jednak uwagi Sądu, że kserokopia – jako odwzorowanie oryginału –

może być uznana za odpis, jednakże pod warunkiem, poświadczenia jego

zgodności z oryginałem. Takiemu stanowisku dał wyraz Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 29 marca 1994 r., III CZP 37/94 (OSNCP 1994 nr 11, poz. 206) i jest to

pogląd ugruntowany w orzecznictwie.

Trafność tego zarzutu odnosi się przede wszystkim do domniemania o tytule

prawnym pozwanej do użytkowania przedmiotowych gruntów leśnych,

wyprowadzonego przez Sąd Apelacyjny z kserokopii Decyzji Ministra Leśnictwa

i Przemysłu Drzewnego z dnia 6 grudnia 1968 r., który w trybie wyjątku

przewidzianego w art. 7 i 17 ustawy z dnia 20 grudnia 1949 r. o gospodarstwie

leśnym udzielił poprzednikowi prawnemu pozwanej zezwolenia na pobudowanie

linii energetycznych na określonej części nieobjętych przedmiotem sporu gruntów

leśnych Nadleśnictwa K. W drodze domniemania Sąd Apelacyjny przyjął, że taka

sama decyzja była wydana co do gruntów objętych przedmiotem sporu,

a w konsekwencji, że pozwana miała tytuł prawny do wejścia na nieruchomość

powoda w celu budowy sieci energetycznej, która decyduje o charakterze jej

władztwa względem tej nieruchomości. Pogląd ten, przy takim założeniu,

że pozwanej przysługuje tytuł prawny do użytkowania przedmiotowych gruntów

w dobrej wierze, trzeba uznać za trafny, usprawiedliwiający zastosowanie

przepisów art. 224 § 2, 225 k.c. w związku z art. 352 k.c. Jednakże Sąd nie wyjaśnił

w sposób pełny i miarodajny podstaw do przyjęcia takiego domniemania.

8

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, czy oryginał tej decyzji

znajduje się w archiwach powoda, który ma do nich dostęp, oraz by powód był

wzywany do przedłożenia tego oryginału, a według art. 248 k.p.c. inne są reguły

dowodzenia faktów w sytuacji, w której oryginał dokumentu jest już niedostępny.

Wymienione uchybienia procesowe uzasadniają zasadność podstawy

kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., co powoduje uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 108 § 2

w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

jz