I BP 6/09

Wyrok z dnia 17 lipca 2009 r.

I BP 6/09

Nie ma przeszkód, aby po zmianie art. 132 k.p. (od 1 stycznia 2004 r.)

strony w umowie o pracę, odrębnym porozumieniu albo na podstawie art. 142

k.p. ustaliły, że praca będzie świadczona w systemie czterobrygadowej organi-

zacji pracy jako rodzaju pracy zmianowej. Jeżeli nie doszło do takiego ustale-

nia, to zmiana tej organizacji pracy nie wymaga wypowiedzenia zmieniającego.

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski,

Józef Iwulski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 lipca

2009 r. sprawy z powództwa Andrzeja N. przeciwko I.S.P. Spółce z o.o. w W. o do-

datek za pracę w czterobrygadowej organizacji czasu pracy, na skutek skargi powo-

da o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia - wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 9 lipca

2008 r. [...]

o d d a l i ł skargę.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 29 listopada 2007 r. [...] - wydanym w sprawie o zapłatę do-

datku za pracę w czterobrygadowej organizacji pracy - Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie zasądził od pozwanej I.S.P. Spółki z o.o.

z siedzibą w W. na rzecz powoda Andrzeja N. kwotę 1.188 zł z ustawowymi odset-

kami od dnia 25 sierpnia 2006 r. do dnia zapłaty (punkt 1 wyroku), oddalił powództwo

w pozostałej części (punkt 2 wyroku), a ponadto zasądził od pozwanej na rzecz po-

woda kwotę 90 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (punkt 3 wyroku)

i nakazał pobrać od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa kwotę 30 zł tytułem należ-

nej, a niepobranej, opłaty sądowej od pozwu (punkt 4 wyroku).

2

Sąd Rejonowy ustalił, że powód - pierwotnie zatrudniony w przedsiębiorstwie

F.C. SA w C. - został przejęty w trybie art. 231

k.p. przez pozwaną z dniem 1 marca

2005 r. Powód wykonywał pracę na stanowisku palacza kotłów, montera c.o. i pala-

cza-dozorcy. W przedsiębiorstwie F.C. SA pracownicy zatrudnieni na stanowisku pa-

lacza oraz montera c.o. - w tym powód - pracowali w systemie czterobrygadowej or-

ganizacji pracy. Z tego tytułu powód otrzymywał dodatek w wysokości 5% wynagro-

dzenia zasadniczego. Po dniu 1 marca 2005 r. powód faktycznie nie wykonywał

pracy w czterobrygadowej organizacji pracy, ale pozwana nie dokonała mu wypowie-

dzenia zmieniającego w zakresie organizacji pracy i wynagrodzenia. Powód nie wy-

raził zgody na zmianę organizacji pracy i zmianę wynagrodzenia za okres objęty po-

zwem (od 1 marca 2005 r. do 30 czerwca 2006 r.).

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd pierwszej instancji uznał, że skoro po-

wód został przejęty przez pozwaną w trybie art. 231

k.p., to strony pozostawały zwią-

zane treścią dotychczasowej umowy o pracę do czasu jej zmiany w drodze porozu-

mienia stron lub wypowiedzenia zmieniającego. Z tego względu powód po dniu 1

marca 2005 r. był objęty systemem pracy w ramach czterobrygadowej organizacji

pracy. Sąd Rejonowy - kierując się § 1 pkt 4 porozumienia zmieniającego umowę o

pracę z dnia 14 grudnia 2004 r. - podkreślił, że dodatek w wysokości 5% wynagro-

dzenia zasadniczego przysługiwał powodowi „za pracę w czterobrygadowej

organizacji czasu pracy", a nie za czas faktycznie przepracowany w ramach tzw.

czterobrygadówki. Dlatego Sąd Rejonowy przyjął, że sporny dodatek przysługiwał

„za sam fakt ustalenia pomiędzy stronami, iż powód pracuje w systemie czterobryga-

dowej organizacji czasu pracy" i w konsekwencji uznał powództwo za uzasadnione w

80% żądania.

Wyrokiem z dnia 9 lipca 2008 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Częstochowie, uwzględniając apelację pozwanej, zmienił wyrok Sądu

pierwszej instancji w punktach 1, 3 i 4 ten sposób, że oddalił powództwo oraz posta-

nowił nie obciążać powoda kosztami postępowania odwoławczego. Sąd drugiej in-

stancji zwrócił uwagę na to, że choć w porozumieniu zmieniającym warunki zatrud-

nienia z 14 grudnia 2004 r. przewidziano dla powoda dodatek za pracę w czterobry-

gadowej organizacji pracy, to w porozumieniu tym nie zamieszczono ustalenia, iż

powód będzie świadczył pracę w ramach takiej organizacji. W dodatku - co jest nie-

sporne - powód nie świadczył u pozwanej pracy w czterobrygadowej organizacji

czasu pracy i nie otrzymywał za taką pracę dodatku. Zdaniem Sądu odwoławczego,

3

postanowienie porozumienia o przysługującym powodowi dodatku za pracę w cztero-

brygadowej organizacji pracy - co wynika z jego kontekstu - uprawnia powoda do

tego dodatku tylko w sytuacji, gdy powód będzie świadczył pracę w tym systemie.

Skoro więc strony nie uzgodniły jednoznacznie - jako istotnego warunku umowy o

pracę - postanowienia, że powód będzie pracował w czterobrygadowej organizacji

pracy, to tym samym pracodawca miał swobodę zmiany tego systemu bez koniecz-

ności stosowania wypowiedzenia zmieniającego. Sąd Okręgowy nie podzielił zatem

stanowiska Sądu Rejonowego jakoby strony uzgodniły określoną organizację (sys-

tem) czasu pracy. Zdaniem Sądu drugiej instancji, postanowienie porozumienia zmie-

niającego, na którym opierał swe roszczenie powód, ewidentnie oznacza, że sporny

dodatek będzie przysługiwał wyłącznie za faktyczną pracę w czterobrygadowej orga-

nizacji pracy. A skoro powód w okresie objętym żądaniem pozwu nie świadczył pracy

w tym systemie, to nie mógł nabyć prawa do dodatku z tego tytułu.

Wyrok Sądu Okręgowego w całości powód zaskarżył skargą o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, w której zarzucił naruszenie art.

42 § 1 w związku z art. 29 § 1 k.p., art. 65 § 2 k.c. oraz art. 233 k.p.c. Wnosząc o

stwierdzenie, że wyrok Sądu Okręgowego jest niezgodny z tymi przepisami oraz do-

magając się zasądzenia od pozwanej kosztów postępowania, powód wywiódł w

szczególności, że chociaż w porozumieniu z dnia 14 grudnia 2004 r. nie zawarto po-

stanowienia ustalającego, że będzie świadczył pracę w systemie czterobrygadowym,

to prawo do spornego dodatku „nie powinno budzić wątpliwości". Zdaniem skarżące-

go, skoro w porozumieniu „figurował zapis" określający wysokość dodatku, to „oczy-

wistym jest, że powód musiał świadczyć pracę w takim systemie". W przeciwnym

wypadku, jeśli powód nie świadczyłby pracy w systemie czterobrygadowym, uregulo-

wanie kwestii dodatku nie miałoby sensu. Powód zaznaczył, że świadczenie przez

niego pracy w tym systemie potwierdziły zgodne w tym zakresie zeznania świadków

oraz jego wyjaśnienia. Zdaniem skarżącego, Sąd Okręgowy, dokonując interpretacji

porozumienia z 14 grudnia 2004 r. - wbrew dyspozycji art. 65 § 2 k.c. - niesłusznie

oparł się wyłącznie na jego literalnym brzmieniu. Obowiązkiem Sądu było w takim

wypadku zbadanie zamiaru stron oraz celu umowy.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

4

Zgodnie z art. 42410

k.p.c., rozpoznanie skargi o stwierdzenie niezgodności z

prawem prawomocnego orzeczenia odbywa się w granicach zaskarżenia oraz w gra-

nicach wskazanych podstaw. Oczywiście bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 233

k.p.c., w ramach którego skarżący zarzucił Sądowi Okręgowemu błędne ustalenie, że

nie pracował w czterobrygadowym systemie pracy. Wprawdzie skargę można oprzeć

również na podstawie naruszeń przepisów postępowania, które spowodowały nie-

zgodność orzeczenia z prawem, ale podstawą skargi nie mogą być zarzuty doty-

czące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 4244

k.p.c.). Z treści tego przepisu

wynika, że wszelkie zarzuty z zakresu prawa materialnego muszą być odniesione do

faktów ustalonych przez sąd, a nie twierdzonych przez stronę (wyrok Sądu Najwyż-

szego z 20 września 2007 r., II CNP 87/07, LEX nr 487545). Stąd też twierdzenia po-

woda jakoby w spornym okresie pracował w systemie czterobrygadowym, w żaden

sposób nie może być wzięte te pod uwagę przy ocenie przez Sąd Najwyższy zasad-

ności skargi. Sąd drugiej instancji ustalił, że powód pracował w takiej organizacji u

poprzedniego pracodawcy, natomiast niesporne było, że u pozwanej ten system nie

był stosowany (powód w nim nie pracował).

Co do zarzutu naruszenia prawa materialnego, to jest art. 42 § 1 w związku z

art. 29 § 1 k.p., Sąd Najwyższy w pierwszej kolejności zauważa, że stosowanie czte-

robrygadowej organizacji pracy przewidywał wprost art. 132 k.p., uchylony z dniem 1

stycznia 2004 r. Zgodnie z tym przepisem, w ruchu ciągłym, jak również w innych

uzasadnionych przypadkach, mogła być stosowana czterobrygadowa lub podobna

organizacja pracy, w której czas pracy nie przekraczał 8 godzin na dobę i przeciętnie

40 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym, nie dłuższym niż 4 mie-

siące. W okresie objętym żądaniem pozwu (jak i obecnie od 1 stycznia 2004 r.) poję-

cie „czterobrygadowej organizacji pracy" nie występuje w Kodeksie pracy jako wyod-

rębniony system organizacji (czasu) pracy. W ramach pracy zmianowej, nic nie stoi

jednak na przeszkodzie, by ten system stosować jako wariant pracy zmianowej w

podstawowym systemie czasu pracy. Ustalenie systemów i rozkładów czasu pracy

oraz przyjętych okresów rozliczeniowych czasu pracy następuje w układzie zbioro-

wym pracy lub w regulaminie pracy, albo w obwieszczeniu, jeżeli pracodawca nie jest

objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do ustalenia regulaminu

pracy (art. 150 § 1 i art. 1041

§ 1 pkt 2 k.p.). Co do zasady organizowanie procesu

pracy, w tym również ustalenie obowiązującego pracowników systemu i rozkładu

czasu pracy, należy do uprawnień dyspozycyjnych pracodawcy (wyrok Sądu Najwyż-

5

szego z dnia 25 marca 1977 r., I PRN 5/77, OSPiKA 1978 nr 12, poz. 218, z glosą W.

Masewicza). Tym samym organizacja czasu pracy nie należy do istotnych elementów

stosunku pracy, które muszą (powinny) zostać ustalone w umowie o pracę. Przepis

art. 29 § 1 k.p. zobowiązuje jedynie do ustalenia w umowie wymiaru czasu pracy.

Nie ma jednak przeszkód, aby w umowie o pracę (albo w drodze odrębnego

porozumienia między pracodawcą i pracownikiem) ustalić organizację pracy (system

lub rozkład czasu pracy). Postanowienie takie może mieć charakter istotnego ele-

mentu indywidualnego stosunku pracy, a w konsekwencji jego zmiana będzie wyma-

gała porozumienia stron lub wypowiedzenia zmieniającego. Wypowiedzeniu zmienia-

jącemu podlegają warunki pracy lub płacy wynikające z umowy o pracę (art. 42 § 1

k.p.). Jeżeli zatem nie doszło do ustalenia indywidualnego rozkładu czasu pracy w

umowie o pracę albo odrębnym porozumieniu (którym w istocie jest także takie usta-

lenie przez pracodawcę na wniosek pracownika w trybie art. 142 k.p.), to zmiana or-

ganizacji czasu pracy nie wymaga wypowiedzenia zmieniającego (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 2 kwietnia 1998 r., I PKN 559/97, OSNAPiUS 1999 nr 6, poz.

205; Przegląd Sądowy 1999 nr 7-8, s. 125, z glosą A. Dubowik).

W rozpoznawanej sprawie Sąd drugiej instancji w sferze ustaleń faktycznych

przyjął, że strony w porozumieniu nie ustanowiły indywidualnego rozkładu czasu

pracy powoda jako pracy w systemie czterobrygadowym. Takie ustalenie faktyczne

nie podlega kontroli w ramach rozpoznawanej skargi (art. 4244

k.p.c.; por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 1996 r., II UKN 9/96, OSNAPiUS 1997 nr 11,

poz. 201).

Podlega ocenie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2000 r., V

CKN 58/00, LEX nr 462959; z dnia 15 października 2002 r., II CKN 1167/00, LEX nr

74498 oraz z dnia 18 czerwca 2003 r., II CK 240/01, LEX nr 121708), ale nietrafny

jest zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c. Argumentacja skarżącego nie może odnieść

skutku przede wszystkim dlatego, że porozumienie zmieniające z dnia 14 grudnia

2004 r. zostało zinterpretowane przez Sąd drugiej instancji zgodnie z jego treścią, w

której brak jest postanowienia ustalającego, że powód będzie świadczyć pracę w

systemie czterobrygadowym. W sytuacji, gdy oświadczenia woli zostały wyrażone w

dokumencie (w formie pisemnej), to sens tych oświadczeń ustala się przede wszyst-

kim na podstawie jego tekstu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2002

r., V CKN 1603/00, LEX nr 75350, z dnia 22 marca 2006 r., III CSK 30/06, LEX nr

196599, z dnia 7 kwietnia 2005 r., II CK 431/04, LEX nr 145198 oraz z dnia 4 paź-

6

dziernika 2006 r., II CSK 117/06, LEX nr 332959). Zatem zasadne było oparcie się

przez Sąd Okręgowy przede wszystkim na treści porozumienia przedstawionej w do-

kumencie. Z tego punktu widzenia trafny jest wniosek Sądu, że w porozumieniu nie

ustanowiono rozkładu czasu pracy powoda, a jedynie ustalono prawo do dodatku i

jego wysokość na wypadek świadczenia pracy w czterobrygadowej organizacji pracy.

Nie ma także racji skarżący, utrzymując, że skoro w porozumieniu „figurował

zapis" określający wysokość spornego dodatku, to "oczywistym jest, że powód mu-

siał świadczyć pracę w takim systemie", gdyż w przeciwnym wypadku uregulowanie

kwestii dodatku nie miałoby sensu. W zarzucie tym należy dopatrzyć się argumentów

odwołujących się do zgodnego zamiaru stron i celu umowy (art. 65 § 2 k.c.). Również

jednak i ten aspekt został rozważony przez Sąd drugiej instancji, który wywiódł, że w

porozumieniu ustalono także wysokość dodatku za pracę w godzinach nadliczbo-

wych oraz w niedziele i święta (również za pracę na II i III zmianie oraz dyżur do-

mowy), a jest przecież niewątpliwe, że dodatki te mogły przysługiwać tylko w razie

faktycznego świadczenia pracy w taki sposób. Odpowiednio to zostało przez Sąd

odniesione do spornego dodatku i jest to ujęcie racjonalnie odczytujące cel umowy i

zamiar stron, które nie może być skutecznie podważone i uznane za naruszające art.

65 § 2 k.c.

Skoro w spornym okresie powód nie świadczył pracy w ramach czterobryga-

dowej organizacji pracy, a według treści porozumienia dodatek został przewidziany

tylko na wypadek świadczenia pracy w tym systemie, to Sąd drugiej instancji trafnie

uznał, że przedmiotowy dodatek nie należał się powodowi. To, że powód u poprzed-

niego pracodawcy świadczył pracę w ramach takiego systemu nie oznaczało, że

zmiana organizacji pracy powoda wymagała wypowiedzenia zmieniającego, skoro

nie doszło do umownego ustalenia takiego indywidualnego rozkładu czasu pracy po-

woda. Sąd drugiej instancji trafnie odwołał się przy tym do uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 października 1979 r., V PZP 4/79 (OSNCP

1980 nr 2, poz. 19; OSPiKA 1981 nr 2, poz. 21, z glosą J. Pacho i glosą K.W. Ba-

rana; NP 1980 nr 4, s. 121, z glosą J. Szczerskiego), według której określenie w

umowie o pracę stawki wynagrodzenia zasadniczego, przeliczonej według współ-

czynnika ustalonego dla czterobrygadowej organizacji pracy, nie pozbawia kierow-

nika zakładu uprawnienia do przeniesienia pracownika do innej organizacji czasu

pracy, bez wypowiedzenia warunków pracy; obniżenie wynagrodzenia pracownika,

spowodowane przeliczeniem określonej w umowie stawki wynagrodzenia zasadni-

7

czego, ustalonej dla czterobrygadowej organizacji pracy, nie wymaga wypowiedzenia

warunków płacy w razie przeniesienia pracownika do innej organizacji czasu pracy.

W związku z powyższym Sąd Najwyższy, nie znajdując podstawy do stwier-

dzenia, że zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z prawem oddalił skargę na pod-

stawie art. 42411

§ 1 k.p.c.

========================================