IV CSK 111/09

Sygn. akt IV CSK 111/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 sierpnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Banku Spółki Akcyjnej

przeciwko K.B., D.P. i E.J.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powodowej U.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 sierpnia 2009 r.,

dwóch skarg kasacyjnych: pozwanej D.P. i pozwanej E.J.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 maja 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargi kasacyjne;

nie obciąża pozwanej D.P. kosztami postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 maja 2008 r. oddalił apelacje pozwanych

od wyroku Sądu Okręgowego w L. z dnia 22 listopada 2007 r., którym zasądzona

została solidarnie od wymienionych pozwanych na rzecz powoda - Banku S.A.

kwota 236.316,59 zł z odsetkami ustawowymi od chwili określonej w wyroku, przy

czym zastrzeżono, że odpowiedzialność pozwanych jest solidarna z

odpowiedzialnością A.M., wynikającą z prawomocnego nakazu zapłaty wydanego

przez Sąd Okręgowy w L. w dniu 4 lipca 2005 r., w pozostałej części powództwo

zostało oddalone i orzeczono o kosztach procesu.

Rozstrzygnięcie to zapadło na podstawie następujących ustaleń. W dniu

14 lipca 1998 r. powód zawarł umowę na podstawie której udzielił

długoterminowego kredytu mieszkaniowego A.M. Celem kredytu było umożliwienie

mu nabycia lokalu mieszkalnego przez sfinansowanie inwestycji prowadzonej przez

spółdzielnię mieszkaniową. Według umowy docelowym zabezpieczeniem spłaty

kredytu miała być hipoteka ustanowiona na lokalu nabytym przez kredytobiorcę, do

ustanowienia której zobowiązał się on w terminie do dnia 31 grudnia 1999 r. Do

czasu ustanowienia hipoteki zabezpieczeniem miały być dwa weksle in blanco

wystawione przez kredytobiorcę, poręczone przez pozwanych. Pozwani udzielili

poręczenia przez podpisanie weksli in blanco. Według deklaracji wekslowej

jednocześnie podpisanej przez strony powód został upoważniony do uzupełnienia

weksli w każdym czasie na kwotę po 100.000 zł (łącznie 200.000 zł) oraz odsetki,

obejmującą należność kredytobiorcy wraz z odsetkami, prowizją i kosztami.

Warunkiem wypełnienia weksli było zawiadomienie kredytobiorcy i poręczycieli

listem poleconym wysłanym przynajmniej na 7 dni przed terminem płatności.

Według umowy kredytowej, w razie zalegania kredytobiorcy z dokonaniem dwóch

kolejnych rat kredytu powód, po dwóch przypomnieniach wysłanych do

kredytobiorcy i poręczycieli, mógł wypowiedzieć ustalone warunki spłaty. Powód

wypłacił kwotę odpowiadającą wysokości umówionego kredytu. Lokal mieszkalny,

na nabycie którego udzielony został kredyt, oddany został do użytku w 1999 r.

Kredytobiorca nie ustanowił hipoteki. Do końca 2000 r. spłacał należności z tytułu

3

udzielonego kredytu zgodnie z harmonogramem, później zaczął mieć problemy z

jego spłatą. W 2001 r. za radą powoda sprzedał lokal mieszkalny i po zapłaceniu

zaległego czynszu resztę otrzymanej ceny przeznaczył na spłatę należności

kredytowej. Wpłata została zarachowana na poczet odsetek od kredytu. W dniu 21

sierpnia 2002 r. kredytobiorcy zostało doręczone wypowiedzenie umowy kredytowej

z powodu wykorzystania kredytu niezgodnie z jego celem określonym w umowie. O

wypowiedzeniu umowy kredytowej powiadomieni zostali także poręczyciele. W dniu

22 lutego 2005 r. powód uzupełnił weksle przez wpisanie w nich kwot 100.000 zł i

136.316,59 zł. Składają się na nie: kwota niespłaconego kredytu – 141.261,59 zł,

odsetki umowne za okres od dnia 1 sierpnia do dnia 24 września 2002 r. – 2.147,65

zł, odsetki karne za okres od dnia 27 lipca 2001 r. do dnia 6 marca 2005 r. –

92.892,64 zł i koszty monitów – 15 zł. Powód opatrzył weksle datą płatności – „7

marca 2005 r.”

Sąd Okręgowy przyjął, że pozwani, jako poręczyciele wekslowi, zaciągnęli

ważne zobowiązanie wekslowe. Nie wykonanie przez kredytobiorcę obowiązku

ustanowienia hipoteki nie spowodowało wygaśnięcia ich zobowiązania.

Umowa kredytowa został skutecznie wypowiedziana przez powoda.

Powód wypełnił weksle bez naruszenia porozumienia objętego deklaracją

wekslową. Wobec kwestionowania przez pozwanych sumy ich zobowiązania

powód przedstawił szczegółowe wyliczenie jego wysokości, którego prawidłowości

pozwani skutecznie nie podważyli.

Odnosząc się do zarzutów apelacji Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko

zajęte w sprawie przez Sąd pierwszej instancji. Uznał, że umowa kredytowa została

wypowiedziana przez powoda w sytuacji, gdy istniało wiele przyczyn

uzasadniających jego dokonanie i wypowiedzenie było skuteczne. Weksle zostały

wypełnione zgodnie z porozumieniem wekslowym i nie można przyjąć, że – tak jak

twierdzą pozwani – wynikało z niego, że weksle nie mogą zostać wypełnione

po dniu 31 grudnia 1999 r. wobec wygaśnięcia poręczenia. W okolicznościach

sprawy to na pozwanych spoczywał ciężar udowodnienia, że weksle zostały

wypełnione na sumę nie odpowiadającą wielkości ich zobowiązania.

Roszczenie o odsetki objęte wekslem nie uległo przedawnieniu.

4

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargi kasacyjne wniosły pozwane E.J. i D.P.

Podstawami skargi kasacyjnej pozwanej E.J. są: 1) naruszenie przepisów

postępowania: art. 316 § 1 w zw. z art. 227 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. i art. 232 w zw.

z art. 6 k.c. oraz 2) naruszenie prawa materialnego – art. 10 i 32 prawa wekslowego

w zw. z § 10 ust. 1 i 2 i § 17 ust. 1 umowy kredytowej, art. 10 prawa wekslowego w

zw. z § 15 ust. 8 i § 1 i 2 i ust. 3 pkt 4 umowy kredytowej, art. 10 prawa wekslowego

w zw. z art. 118 k.c. i art. 10 prawa wekslowego w zw. z art. 482 § 1 i 2 k.c. w zw. z

art. 58 § 1 i 3 k.c. Pozwana ta wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

D.P. oparła skargę kasacyjną na podstawie naruszenia prawa materialnego

– art. 10 w zw. z art. 103 prawa wekslowego w zw. z art. 65 § 2 k.c., art. 10 w zw. z

art. 103 oraz art. 32 prawa wekslowego w zw. z § 10 ust. 1 i 2 oraz § 17 ust. 1

umowy kredytowej, art. 93 § 1 k.c. w zw. z art. 10 w zw. z art. 103 prawa

wekslowego i wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania bądź uchylenie zaskarżonego

wyroku i zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji i oddalenie powództwa.

Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanej D. P. wniósł o jej

oddalenie i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie są zasadne zarzuty naruszenia przepisów postępowania podniesione

w skardze kasacyjnej pozwanej E.J.

Ponieważ podstawą skargi kasacyjnej nie może być zarzut dotyczący

ustalenia faktów (art. 3983

§ 3 k.p.c.), nie mógł odnieść skutku podniesiony

w ramach podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania (art. 3983

§ 1

pkt 2 k.p.c.) zarzut naruszenia przepisów art. 316 § 1 w zw. z art. 227 k.p.c. ze

względu na brak ustalenia wartości skapitalizowanych odsetek objętych sumą

wekslową. Brak określonych ustaleń może uzasadniać podstawę kasacyjną

naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie (art. 3983

§ 1

pkt 1 k.p.c.) polegające na tzw. błędzie w subsumpcji, jeżeli konsekwencją braku

było niewłaściwe zastosowanie tego prawa. Zarzut naruszenia prawa materialnego

5

spowodowany brakiem ustaleń faktycznych nie jest jednakże podstawą skargi

kasacyjnej pozwanej E.J.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wymaganiom

przewidzianym dla uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji (art. 328 § 1 w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c.). Do wymagań tych nie należy wskazanie przyczyn

niedokonania określonych ustaleń faktycznych. Niewskazanie w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku przyczyn niedokonania ustaleń co do wartości

skapitalizowanych odsetek objętych sumą wekslową nie stanowi zatem naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c.

Nie stanowi naruszenia art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. przyjęcie przez Sąd

Apelacyjny, że w okolicznościach sprawy na pozwanych spoczywał ciężar

udowodnienia, iż weksle zostały wypełnione na sumę nie odpowiadającą wielkości

ich zobowiązania. Pozwani bowiem zarzucili wypełnienie weksli niezgodnie

z porozumieniem i zarzut ten powinni udowodnić. W sytuacji, gdy w odpowiedzi

na zarzut pozwanych powód przedstawił szczegółowe wyliczenie wysokości sumy

wekslowej, to pozwani powinni udowodnić wadliwość tego wyliczenia. Pozwani

poprzestali jednakże tylko na werbalnym jego zakwestionowaniu.

Zarzut naruszenia art. 386 § 2 k.p.c. przez jego niezastosowanie mimo

niewyjaśnienia przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy zapewne jest wynikiem

pomyłki. Wymieniony przepis dotyczy mianowicie powinności sądu drugiej instancji

w razie stwierdzenia nieważności postępowania. Skarżąca nie twierdzi zaś,

że postępowanie przed Sądem Okręgowym dotknięte było nieważnością. Nie

rozpoznanie istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji, jako możliwą przyczynę

uchylenia wyroku tego sądu, przewiduje art. 386 § 4 k.p.c. Zarzut naruszenia tego

przepisu przez Sąd Apelacyjny jest oczywiście nietrafny, albowiem w świetle

uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego nie może być wątpliwości, że sąd ten

rozpoznał istotę sprawy.

Nie są także zasadne zarzuty naruszenia prawa materialnego, które są

podstawą obu skarg kasacyjnych.

Zarzut naruszenia art. 10 (w zw. z art. 103) oraz art. 32 prawa wekslowego

(dalej –„pr. weksl.”) w zw. z odpowiednimi postanowieniami umowy kredytowej

6

poprzez błędną ich wykładnię skarżące oparły na twierdzeniu o „tolerowanym

i inspirowanym” przez powoda i „zawinionym” przez niego działaniu prowadzącym

do zaniechania przez kredytobiorcę ustanowienia hipotecznego zabezpieczenia

kredytu. Prawdziwość tego twierdzenia nie wynika jednakże z ustaleń faktycznych

stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku. Już więc z tego względu

wymieniony zarzut nie może być uznany za zasadny.

Zarzut ten wiąże się z podniesionym przez pozwaną E.J. zarzutem

naruszenia art. 10 pr. weksl. w zw. z odpowiednimi postanowieniami umowy

kredytowej i podniesionym przez pozwaną D.P. zarzutem naruszenia art. 10 w zw.

z art. 103 pr. weksl. w zw. z odpowiednimi postanowieniami umowy kredytowej i w

zw. z art. 65 § 2 k.c. Odnosząc się do tych zarzutów trzeba stwierdzić, że

porozumienie wekslowe, dotyczące przecież warunków uzupełnienia weksla in

blanco (art. 10 pr. weksl.), nie może uchylać lub zmieniać odpowiedzialności

wekslowej wynikającej z wystawienia i wręczenia takiego weksla. Trzeba jednakże

zgodzić się z zapatrywaniem skarżących, że dla prawidłowego odczytania treści

porozumienia wekslowego należy uwzględnić postanowienia umowy,

dla zabezpieczenia wykonania której wystawiony został weksel, jeżeli porozumienie

odwołuje się do tej umowy. Wprawdzie według umowy kredytowej z dnia 14 lipca

1998 r. zabezpieczenie wekslowe zostało ustanowione do czasu ustanowienia

zabezpieczenia hipotecznego, nie można jednakże podzielić stanowiska pozwanej

D.P., że Sąd Apelacyjny z naruszeniem art. 65 § 2 k.c. uznał, iż stosownie do

zawartego porozumienia – wyrażonego w deklaracji wekslowej w związku z treścią

umowy kredytowej – powód utracił prawo wypełnienia weksli po dniu 31 grudnia

1999 r. Termin ten był zakreślony dla kredytobiorcy do ustanowienia

zabezpieczenia hipotecznego. Z faktu zakreślenia tego terminu, a tym bardziej z

jego nie dotrzymania przez kredytobiorcę nie wynika, że upadło zabezpieczenie

wekslowe i w tej sytuacji powód nie mógł uzupełnić weksli. Nie można także

podzielić stanowiska pozwanej E.J., że powód niezgodnie z porozumieniem

uzupełnił weksle, gdyż nie doszło do skutecznego wypowiedzenia umowy

kredytowej przez powoda. Trafnie Sąd Apelacyjny przyjął, że zachodziło wiele

przyczyn uzasadniających wypowiedzenie. W szczególności zachodziła

deklarowana przez powoda przyczyna wypowiedzenia – wykorzystanie udzielonego

7

kredytu niezgodnie z jego celem. Jeżeli celem udzielenia długoterminowego

kredytu (jak podaje w swojej skardze kasacyjnej pozwana E.J. kredytobiorca

poręczonego przez nią kredytu miał go spłacać do 2018 r.) jest umożliwienie

kredytobiorcy zaspokojenia jego potrzeb mieszkaniowych, to dla osiągnięcia tego

celu nie jest wystarczające nabycie bezpośrednio po udzieleniu kredytu lokalu

mieszkalnego za środki pochodzące z tego kredytu. Gdy kredytobiorca zbywa lokal

w krótkim czasie po udzieleniu kredytu i uzyskane środki przeznacza na

zaspokojenie innych potrzeb niż potrzeby mieszkaniowe, to nie można mówić o

zrealizowaniu celu kredytu.

Akceptując nawet koncepcję pozwanej D.P., że warunkiem (art. 89 k.c.)

upadku zabezpieczenia hipotecznego było ustanowienie przez kredytobiorcę

hipoteki, nie można uznać za zasadny podniesionego przez nią zarzutu naruszenia

art. 93 § 1 k.c. w zw. z art. 10 w zw. z art. 103 pr. weksl. U podstawy tego zarzutu

leży bowiem twierdzenie skarżącej, że to powód „działając przez swoich

inspektorów kredytowych inspirował kredytobiorcę A.M. do zaniechania

hipotecznego zabezpieczenia przedmiotowego kredytu”. Prawdziwość tego

twierdzenia nie znajduje jednakże potwierdzenia w ustaleniach faktycznych,

stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku.

Wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej pozwanej E.J., Sąd Apelacyjny nie

naruszył art. 10 pr. weksl. w zw. z art. 482 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c.

przez przyjęcie, że weksel mógł być wypełniony – zgodnie z warunkami

porozumienia w związku z treścią umowy kredytowej – na kwotę odsetek

od zaległych odsetek. Zakaz anatocyzmu (art. 482 § 1 k.c.) doznaje bowiem

wyjątków i jednym z tych wyjątków jest przewidziana w art. 482 § 2 k.c.

dopuszczalność żądania odsetek od zaległych odsetek jeżeli chodzi o „pożyczki

długoterminowe udzielane przez instytucje kredytowe”. Rację ma skarżąca,

że umowy pożyczki i umowy kredytowej nie można utożsamiać. Są to odrębne

umowy nazwane (art. 720 k.c. i art. 69 prawa bankowego). Jednakże można

przyjąć za ugruntowany pogląd, że art. 482 § 2 k.c. ma zastosowanie także

do długoterminowych umów kredytowych zawieranych przez instytucje kredytowe,

w szczególności banki. Został on wyrażony w judykaturze (zob. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN 603/00, Mon. Pr. 2002, nr 2,

8

s. 51, z dnia 14 marca 2002 r., IV CKN 884/00, niepubl., i z dnia 17 lutego 2005 r.,

IV CK 579/04, LEX nr 176005) oraz w piśmiennictwie prawniczym. Jak zwrócono

uwagę, współczesny poziom wykształcenia i łatwość, dzięki istniejącym

urządzeniom technicznym, dokonywania obliczeń symulujących, sprawiają,

że obecnie dłużnicy przeważnie są w stanie obliczyć wysokość obciążającego ich

zobowiązania, gdy obejmuje ono odsetki za opóźnienie od zaległych odsetek.

Nie można też nie dostrzegać łatwości obejścia zakazu anatocyzmu przez zawarcie

umowy przewidującej odpowiednie podwyższenie stopy odsetek w miarę

przedłużania się zaległości ze spełnieniem świadczenia przez dłużnika.

Wymienione okoliczności przemawiają przeciwko restryktywnemu rozumieniu

wyjątków od zasady anatocyzmu (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca

1995 r., III CZP 76/95, OSNC 1995, nr 11, poz. 155). Przy wykładni art. 482 § 2 k.c.

nie można nie uwzględnić zmian ustrojowych, w wyniku których kredyt ograniczony

dawniej do jednostek gospodarki uspołecznionej, został upowszechniony

i korzystają z niego zarówno podmioty gospodarcze jak i osoby fizyczne. Zmiana

ustroju gospodarczego i pożądany rozwój rynku kredytowego pozwalają

rozszerzyć stosowanie normy art. 482 k.c. również na długoterminowe umowy

kredytowe (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 listopada 1996 r.,

I ACr 547/96, Pr. Gosp. 1997, nr 10, s. 5 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia

29 listopada 2001 r., V CKN 603/00).

Ponieważ z przytoczonych względów skargi kasacyjne okazały się nie mieć

uzasadnionych podstaw, podlegały oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).

Mając na uwadze sytuację materialną pozwanej D.P., uzasadniającą

zwolnienie jej od opłaty od skargi kasacyjnej, Sąd Najwyższy na podstawie art. 102

k.p.c. odstąpił od obciążenia tej pozwanej kosztami postępowania kasacyjnego.