III CZP 57/09

Uchwała z dnia 17 września 2009 r., III CZP 57/09

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stowarzyszenia Zbiorowego Zarządzania

Prawami Autorskimi Twórców Dzieł Naukowych i Technicznych "K." w K. przy

uczestnictwie Agaty Z. o udzielenie zabezpieczenia, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 4 września 2009 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 8

kwietnia 2009 r.:

"Czy roszczenie organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub

prawami pokrewnymi o udzielenie informacji niezbędnych dla dochodzenia opłat

przewidzianych w art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie

autorskim i prawach pokrewnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze

zm.) podlega rozpoznaniu w trybie procesu czy postępowania zabezpieczającego?"

podjął uchwałę:

Żądanie organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub

prawami pokrewnymi udzielenia na podstawie art. 105 ust. 2 ustawy z dnia 4

lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (jedn. tekst: Dz.U. z

2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.) informacji niezbędnych do określenia

wysokości dochodzonych przez nią opłat, określonych w art. 20 ust. 1 pkt 2,

podlega rozpoznaniu w postępowaniu procesowym.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy

rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny w Szczecinie zażaleń na postanowienie Sądu

Okręgowego w Szczecinie z dnia 12 sierpnia 2008 r. uwzględniające częściowo, bo

za okres od dnia 2 lipca 2003 r. do dnia 31 lipca 2008 r., wniosek Stowarzyszenia

Zbiorowego Zarządzania Prawami Autorskimi Twórców Dzieł Naukowych i

Technicznych "K." w K. o zobowiązanie Agaty Z. do udzielenia informacji o

sprowadzanych i sprzedawanych urządzeniach reprograficznych oraz do

przekazania wnioskodawcy dokumentów z tym związanych. Żądanie udzielenia

informacji, oparte na art. 20 i 105 ust. 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie

autorskim i prawach pokrewnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze

zm. – dalej: "Pr.aut."), zostało rozpoznane na posiedzeniu niejawnym jako sprawa o

zabezpieczenie roszczeń niemajątkowych.

Wątpliwości, które ujawniły się przy rozpoznaniu zażalenia dotyczyły tego, czy

art. 105 ust. 2 Pr.aut. przewidujący prawo po stronie organizacji zbiorowego

zarządzania prawami autorskimi do domagania się informacji, jeśli ma to znaczenie

dla określenia wysokości opłat przewidzianych w art. 20, ma charakter

materialnoprawny, czy też należy do kategorii norm procesowych zbliżonych do

zabezpieczenia roszczeń, o których mowa w art. 80 ust. 1 pkt 2 Pr.aut. Sąd

Apelacyjny, po wskazaniu na występujące w orzecznictwie sądów powszechnych

rozbieżności odnośnie do trybu postępowania, w których rozpoznawane są sprawy

o udzielenie informacji wskazał, że określone w art. 20 Pr.aut. opłaty wiążą się z

użytkiem prawnie dozwolonym, nie wchodzą w zakres autorskich praw

majątkowych i nie poddają się regulacji przewidzianej w art. 80. Organizacje

zbiorowego zarządzania nie mają legitymacji do dochodzenia roszczeń określonych

w art. 79 Pr.aut., a tym samym do korzystania ze środków wskazanych w art. 80.

Skutkiem przyjęcia, że art. 105 ust. 2 prawa autorskiego ma charakter

materialnoprawny jest rozpoznanie opartego na niej roszczenia, zgodnie z art. 13 §

2 k.p.c., w postępowaniu procesowym

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego problem charakteru prawnego art. 105

ust. 2 Pr.aut. i trybu dochodzenia wynikającego z niego uprawnienia do żądania

udzielenia informacji został podjęty jedynie w wyroku z dnia 8 grudnia 2000 r., I

CKN 971/98 (OSNC 2001, nr 6, poz. 97). Sąd Najwyższy wskazał, że art. 105

Pr.aut. jest przepisem prawa materialnego, a uprawnienie organizacji zbiorowego

zarządzania do ochrony praw autorskich lub pokrewnych zwalnia ją od obowiązku

wykazywania – w zakresie pola eksploatacji określonego w zezwoleniu (art. 104

ust. Pr.aut.) – upoważnienia do reprezentacji zarówno w sprawie o zapłatę, jak i w

ewentualnej sprawie o ujawnienie informacji i dokumentów (art. 105 ust. 2 Pr.aut.).

W orzecznictwie sądów powszechnych ta kwestia była rozstrzygana różnie,

przy czym Sąd Apelacyjny w Warszawie utrzymuje dotychczasową linię

orzecznictwa, opartą na założeniu, że art. 105 ust. 2 Pr.aut. jest przepisem o

charakterze materialnoprawnym, konstruującym samodzielne roszczenie

rozpoznawane w procesie (postanowienie z dnia 16 czerwca 2009 r., I ACz 852/08,

nie publ.).

Postępowanie o udzielenie informacji i udostępnienie dokumentacji jest

rozwiązaniem nowym, niemającym odpowiednika w ustawie z dnia 10 lipca 1952 r.

o prawie autorskim (Dz.U. Nr 34, poz. 234 ze zm.). Przewiduje go przede wszystkim

art. 80 Pr.aut., który w ust. 1 pkt 2 dopuszcza rozpoznanie wniosku mającego w tym

interes prawny o zobowiązanie naruszającego autorskie prawa majątkowe o

udzielenie informacji i udostępnienie, określonej przez sąd, dokumentacji mającej

znaczenie dla roszczeń, o których mowa w art. 79 ust. 1. Nowelizacja prawa

autorskiego dokonana ustawą z dnia 9 maja 2007 r. o zmianie ustawy o prawie

autorskim i prawach pokrewnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 99, poz.

662), której celem była harmonizacja polskich uregulowań z prawem unijnym, m.in.

przez implementację dyrektywy 2004/48 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia

29 kwietnia 2004 w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej (Dz. Urz.

UE. L. 04.157.45), utrzymała dotychczasowe brzmienie art. 80 ust. 1 pkt 2, w

związku z czym nie zostały usunięte wątpliwości dotyczące charakteru prawnego tej

instytucji, zwłaszcza co do jej relacji z przepisami kodeksu postępowania cywilnego

regulującymi postępowanie zabezpieczające (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 9 września 1997 r., I CZ 95/97, "Prokuratura i Prawo" 1999, nr

6, s. 31). W wyniku tej nowelizacji, zakres podmiotowy obowiązku informacyjnego

mającego znaczenie dla roszczeń określonych w art. 79 ust. 1 został w art. 80 ust. 1

pkt 3 Pr.aut. rozszerzony – poza naruszającymi prawa autorskie – na inne osoby.

Ze względu na specyfikę praw autorskich zasadniczo nie jest możliwe

samodzielne ustalenie przez podmiot uprawniony, czy doszło do ich naruszenia i

jaki jest zakres tych naruszeń. Do naruszania praw autorskich na ogół dochodzi w

taki sposób, że nawet przy dołożeniu najwyższej staranności po stronie

uprawnionego nie jest możliwe ich zarejestrowanie. Tym m.in. tłumaczy się

wprowadzenie obowiązku informacyjnego do konstrukcji stosunku

zobowiązaniowego z zakresu prawa autorskiego oraz prawa własności

przemysłowej (art. 2861

ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo

własności przemysłowej, Dz.U. Nr 119, poz. 1117 ze zm.).

Artykuł 80 ust. 1 Pr.aut. nie jest jedynym rozwiązaniem, które umożliwia

domaganie się przekazania informacji oraz dostępu do dokumentacji; przewidują go

również art. 47 i art. 105 ust. 2. Porównanie każdego z nich pozwala stwierdzić, że

nie mają one jednolitego charakteru.

W teorii prawa cywilnego zasadnie przyjmuje się, że jeśli uprawnienie zostaje

ściśle skonkretyzowane pod względem treści i podmiotu oraz gdy temu uprawnieniu

jest jednocześnie podporządkowany obowiązek innego podmiotu, norma ma

charakter materialnoprawny; w razie uchylenia się przez zobowiązanego od

wykonania nałożonego na niego obowiązku powstaje roszczenie, które może być

dochodzone na drodze sądowej, a do egzekucji obowiązku nałożonego przez sąd

ma zastosowanie art. 1050 k.p.c. Taki charakter nadaje się normie zawartej w art.

47 Pr.aut. Zgodnie z jego treścią, gdy wynagrodzenie podmiotu autorskich praw

majątkowych zależy od wysokości wpływów z korzystania z utworu, twórca ma

prawo do otrzymania informacji i wglądu w niezbędnym zakresie do dokumentacji

mającej istotne znaczenie dla określenia wysokości tego wynagrodzenia.

Zobowiązanym do przekazania informacji jest każdy podmiot zobowiązany do

zapłaty twórcy wynagrodzenia i to bez względu na źródło powstania tego

obowiązku. Poza tymi postanowieniami art. 47 Pr.aut. nie zawiera żadnych regulacji

procesowych.

Podobny charakter ma norma zawarta w art. 105 ust. 2 Pr.aut., chociaż różny

jest zakres jej zastosowania. Obok ustalenia wynagrodzenia, roszczenie

informacyjne służy ustaleniu wysokości opłat dochodzonych przez organizacje

zbiorowego zarządzania. Zasadniczym uprawnieniem przysługującym wyłącznie

organizacji zbiorowego zarządzania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19

czerwca 2008 r., V CSK 22/08, OSNC-ZD, 2009, nr A, poz. 15) jest uzyskanie od

producentów i importerów urządzeń reprograficznych świadczenia uregulowanego

w art. 20 ust. 1 pkt 2 Pr.aut. w postaci opłaty w wysokości nieprzekraczającej 3%

kwoty należnej z tytułu sprzedaży tych urządzeń. Roszczenie informacyjne stanowi

uprawnienie pomocnicze w ramach tego samego stosunku zobowiązaniowego,

które skierowane do tych samych podmiotów zobowiązanych służy zapewnieniu

realizacji uprawnienia zasadniczego; uzyskane informacje stanowią podstawę do

ustalenia wysokości świadczenia przysługującego organizacji zbiorowego

zarządzania bez względu na to, czy organizacja ta zamierza dochodzić opłat na

drodze sądowej. Przykładem podobnego, pomocniczego roszczenia jest

powództwo oparte na art. 459 § 1 k.c. o sporządzenie spisu rzeczy należących do

zbioru rzeczy lub spisu przedmiotów wchodzących w skład masy majątkowej,

skierowane do zobowiązanego do wydania zbioru rzeczy lub masy majątkowej albo

do udzielenia wiadomości o zbiorze rzeczy lub o masie majątkowej.

Poza materialną konstrukcją stosunku zobowiązaniowego, art. 105 ust. 2

Pr.aut., podobnie jak art. 47, nie zawiera żadnych wskazówek co do dochodzenia

roszczenia informacyjnego, dlatego kwalifikując wszczętą na jego podstawie

sprawę, trzeba uwzględnić przewidziane w art. 13 § 1 k.p.c. domniemanie

postępowania procesowego. Należy podkreślić, że nie chodzi w nim tylko o podział

na postępowanie procesowe i nieprocesowe, ale także na postępowania

zabezpieczające i egzekucyjne. W Prawie autorskim nie ma przepisu, który

odsyłałby „sprawy informacyjne” do trybu postępowania nieprocesowego,

zabezpieczającego lub egzekucyjnego.

Także kryteria teoretyczne nie dają podstaw do odstąpienia od zasady

rozpoznawania w procesie spraw, o których mowa w art. 105 ust. 2 w związku z art.

20 ust. 1 pkt 2 Pr.aut. Postępowanie zabezpieczające, pomimo pomocniczego

charakteru w stosunku do postępowania rozpoznawczego oraz egzekucyjnego,

cechuje samodzielność funkcjonalna i strukturalna. Samodzielność funkcjonalna

wyraża się tymczasowym – przez zabezpieczenie – charakterem udzielonej

ochrony. Postępowanie zabezpieczające jest ponadto postępowaniem odrębnym od

postępowania rozpoznawczego, a jego akcesoryjny charakter przejawia się w tym,

że zawsze musi nawiązywać do określonego postępowania rozpoznawczego, które

także może być wszczęte w przyszłości. Tymczasem postępowanie informacyjne

przewidziane w art. 105 ust. 2 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 2 Pr.aut. nie jest

związane z innym postępowaniem rozpoznawczym. Uzyskane w nim dane mogą

służyć jedynie do kontroli danych, które zostały wcześniej dobrowolnie przekazane

lub do dokonania podziału świadczeń pomiędzy uprawnionymi twórcami i

wydawcami, stąd też w tych sprawach bezprzedmiotowy jest obowiązek

wyznaczania terminu do wszczęcia postępowania rozpoznawczego (art. 733 k.p.c.).

Podobieństwo treści żądania określonego art. 105 ust. 2 i art. 80 ust. 1 pkt 2

Pr.aut. nie uzasadnia rozpoznania przedmiotowego roszczenia informacyjnego

organizacji zbiorowego zarządzania w postępowaniu zabezpieczającym. W ramach

regulacji autonomicznego postępowania zabezpieczającego przewidzianej w art.

2861

Prawa własności przemysłowej, przy konstrukcji podobnego obowiązku

informacyjnego, inaczej niż w prawie autorskim, używa się pojęcia „roszczenie”, co

pozwala traktować roszczenie informacyjne jako roszczenie materialne.

Przewidziane natomiast w art. 80 ust. 1 pkt 2 Pr.aut. postępowanie informacyjne

prowadzone w sposób właściwy dla postępowania zabezpieczającego zostało

podporządkowane wyłącznie roszczeniom z tytułu naruszenia autorskich praw

majątkowych wynikających z art. 79 ust. 1. Opłaty pobierane na podstawie art. 20

ust. 1 pkt 2 Pr.aut. na rzecz organizacji zbiorowego zarządzania stanowią formę

kompensaty uszczerbku doznawanego przez twórców i wydawców na skutek

kopiowania utworów w ramach użytku osobistego, dozwolonego na podstawie art.

23 Pr.aut.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 czerwca 2008 r., V CSK

22/08 (OSNC-ZD 2009, nr A, poz. 15), roszczenie o opłaty z tytułu sprzedaży

urządzeń reprograficznych umożliwiających kopiowanie całości lub części

egzemplarza opublikowanego utworu przysługuje organizacjom zbiorowego

zarządzania działającym na rzecz twórców lub wydawców, a nie twórcom lub

wydawcom. Twórcy, których utwory są kopiowane w ramach własnego użytku

osobistego, nie mają roszczenia o wynagrodzenie w stosunku do kopiujących, jak

również nie mają roszczenia o wypłatę wynagrodzenia do organizacji zbiorowego

zarządzania. Opłaty przewidziane w art. 20 ust. 1 pkt 2 Pr.aut. stanowią w relacjach

pomiędzy organizacją zbiorowego zarządzania a producentami i importerami

urządzeń szczególny rodzaj obowiązkowego świadczenia, które dopiero w dalszej

kolejności przypada twórcom i wydawcom według kryteriów przewidzianych w art.

20 ust. 4 Pr.aut.

Jeśli w art. 80 ust. 1 pkt 2 Pr.aut. zostały wyraźnie określone kategorie

roszczeń, które mogą być zabezpieczone przez wydanie zarządzeń tymczasowych

w postępowaniu rozpoznawczym lub przed wytoczeniem powództwa, to roszczenia

nienależące do tych kategorii podlegają zabezpieczeniu według ogólnych zasad,

określonych w art. 730 i nast. k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale.