IV CSK 144/09

Sygn. akt IV CSK 144/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej

„S.”

przeciwko Syndykowi masy upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej „W."

o ustalenie nieważności i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 września 2008 r., sygn. akt [...],

I. uchyla i zmienia zaskarżony wyrok w ten tylko sposób, że

- w punkcie 1. (pierwszym) wymienioną w nim kwotę

819448,30 (osiemset dziewiętnaście tysięcy czterysta

czterdzieści osiem i 30/100) złotych obniża do kwoty

429077,10 (czterysta dwadzieścia dziewięć tysięcy

siedemdziesiąt siedem i 10/100) złotych oraz w miejsce

obciążenia pozwanego kosztami postępowania za

2

pierwszą instancję znosi je wzajemnie pomiędzy

stronami

- w punkcie 2. (drugim) apelację pozwanego oddala nie

w całości ale w pozostałej części

- w punkcie 3. (trzecim) znosi pomiędzy stronami koszty

postępowania w drugiej instancji

II. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części oraz znosi

pomiędzy stronami koszty postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód – Syndyk masy upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej „S.” wniósł

przeciwko syndykowi masy upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej „W.” o ustalenie

nieważności zawartej w dniu 15 grudnia 1998 r. pomiędzy tymi Spółdzielniami

umowy przeniesienia prawa użytkowania wieczystego działki gruntu oznaczonej

numerem 17/5 o powierzchni 1 ha 88 arów 35 m2

, położonej przy ul. J. w O., dla

której prowadzona jest księga wieczysta Kw Nr [...] i wydanie upadłemu Spółdzielni

Mieszkaniowej „S.” świadczenia wzajemnego uzyskanego przez pozwanego za

zbyte prawo użytkowania wieczystego gruntu (działki nr 17/37, 17/38, 17/43, 17/39

i 17/45) położonego przy ul. J., objęte przed zbyciem księgą wieczystą Kw Nr [...] i

zasądzenia od pozwanej kwoty 1.000.000 zł.

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 6 grudnia 2007 r. uwzględnił w całości

powództwo o ustalenie oraz zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę

797.865,50 zł, oddalił powództwo w pozostałym zakresie i rozstrzygnął o kosztach

procesu jak w sentencji.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 15 grudnia 1998 r. Spółdzielnia

Mieszkaniowa „S.” przeniosła prawo wieczystego użytkowania działki Nr 17/5 na

Spółdzielnię Mieszkaniową „W.” w zamian za zwolnienie z długu w wysokości

390.371,90 zł. Zbywca nieruchomości nie uzyskał jednak na powyższą czynność

zgody w formie uchwały właściwego organu spółdzielni, tj. Zebrania Przedstawicieli,

3

która w swej treści dotyczyłaby działki Nr 17/5. Podjęta natomiast została uchwała

Nr 11 udzielająca zarządowi uprawnień do sprzedaży gruntów zbędnych w celu

zmniejszenia kosztów utrzymania i możliwości wyjścia z zadłużenia.

Z ustaleń poczynionych przez Sąd Okręgowy wynika ponadto, że w dniu

14 lutego 2000 r. ogłoszono upadłość Spółdzielni Mieszkaniowej „S.”, z kolei w dniu

27 czerwca 2002 r. ogłoszono upadłość Spółdzielni Mieszkaniowej „W.”. Działka Nr

17/5 została podzielona na mniejsze działki (Nr 17/35, 17/38, 17/39, 17/43 i 17/45).

W dniach 25 listopada 2002 r. i 27 stycznia 2003 r. i 7 czerwca 2003 r. syndyk

masy upadłości Spółdzielni „W.” zbył je Przedsiębiorstwu „M.” spółce jawnej za

cenę 1.000.000 zł.

W dniu 28 maja 2001 r. Sąd Okręgowy w O. uznał za bezskuteczną

czynność prawną z dnia 15 grudnia 1998 r. dotyczącą zbycia działki Nr 17/05.

W związku z powyższym syndyk masy upadłości Spółdzielni „S.” dwukrotnie

zwracał się do syndyka masy upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej „W.” o wydanie

świadczenia (ceny) uzyskanego ze zbycia tych działek, ale dwukrotnie mu

odmówiono mocą postanowień sędziego komisarza z 9 lutego 2004 r. i 23 czerwca

2006 r.

W celu ustalenia wysokości wydatków poniesionych przez pozwanego na

utrzymanie nieruchomości lub na uzyskanie świadczenia wzajemnego Sąd

Okręgowy dopuścił dowód z opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości. Na

podstawie tejże opinii Sąd ustalił, że pozwany w sposób uzasadniony wydatkował

na przedmiotową nieruchomość łącznie kwotę 202.134,50 zł

Sąd Okręgowy wskazał, że uchwała organu spółdzielni zezwalająca na

sprzedaż nieruchomości musi dotyczyć konkretnej działki, zaś uchwała Nr 11 tego

wymogu nie spełniała. Dlatego nieważna jest umowa przeniesienia użytkowania

wieczystego zawarta przez organ spółdzielni bez stosownego umocowania i w

związku z tym na podstawie art. 39 k.c. powódce przysługuje prawo zwrotu kwoty

1.000.000 zł uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości.

Uwzględniając w mniejszej wysokości powództwo Sąd Okręgowy odliczył

wartość wydatków poniesionych przez pozwanego na utrzymanie tej

nieruchomości, których wysokość ustalił na łączną kwotę 202.134,50 zł. Sąd

4

Okręgowy nie znalazł natomiast podstaw do uwzględnienia zarzutu potrącenia

kwoty 390.371,90 zł stanowiącej wartość świadczenia wzajemnego z umowy z dnia

15 grudnia 1998 r. Uznał bowiem, że skoro umowa ta była nieważna, to również

z tą datą stało się wymagalne świadczenie wzajemne, a zatem termin do

dochodzenia jego zwrotu upłynął 15 grudnia 2001 r. i obecnie wierzytelność z tego

tytułu nie nadawała się do potrącenia.

Apelacje od powyższego wyroku wniosły obie strony. Powód zaskarżył wyrok

w części oddalającej powództwo, co do kwoty 95.829 zł i domagał się zmiany

zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa do kwoty 893.695 zł,

ewentualnie uchylenia wyroku w zaskarżonej części i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania. Z kolei pozwany zaskarżył wyrok w części

uwzględniającej powództwo i wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez

oddalenie powództwa albo uchylenie wyroku i przekazanie sprawy sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 września 2008 r. zmienił zaskarżony

wyrok w punkcie I w ten sposób, że podwyższył zasądzoną na rzecz powoda kwotę

do 819.448,30 zł oraz w punkcie IV w ten sposób, że podwyższył zasądzoną na

rzecz powoda kwotę z tytułu zwrotu kosztów procesu do 44.403 zł, oddalił apelację

powoda w pozostałej części oraz apelację pozwanego w całości, rozstrzygając o

kosztach procesu jak w sentencji. W uzasadnieniu wskazał, że Sąd Okręgowy w

sposób prawidłowy ustalił w niniejszej sprawie stan faktyczny, jak też dokonał

trafnej analizy stanu prawnego.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wbrew zarzutom apelacji pozwanego,

powodowi przysługiwało prawo do wytoczenia powództwa o wydanie świadczenia

wzajemnego. Strona powodowa skorzystała z trybu wskazanego w art. 31 § 3

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo

upadłościowe (tj. Dz. U. Nr 118, poz. 512, ze zm. nazywanego dalej: „Prawo

upadłościowe”) po dwukrotnym oddaleniu jej wniosków przez sędziego komisarza.

W sytuacji uznania, że nie istnieje podstawa do wyłączenia rzeczy, a żądanie

kwalifikuje się do zgłoszenia w trybie przewidzianym w art. 150 i następnych Prawa

upadłościowego sędzia komisarz powinien oddalić wniosek o wyłączenie po to, aby

5

zgłaszająca go osoba dokonała wyboru pomiędzy wytoczeniem przeciwko masie

upadłości powództwa o wydanie rzeczy lub świadczenia wzajemnego,

a zgłoszeniem wierzytelności do masy. W procesie wytoczonym w tym trybie nie

podlega badaniu trafność orzeczenia sędziego komisarza, nie jest to bowiem

postępowanie odwoławcze, ponadto sąd nie jest związany ustaleniami faktycznymi

poczynionymi przez sędziego komisarza i prowadzi nowe postępowanie

dowodowe.

Za całkowicie chybiony Sąd Apelacyjny uznał zarzut zawarty w apelacji

pozwanego, iż powód nie udowodnił, że czynność prawna objęta aktem notarialnym

z dnia 15 grudnia 1998 r. jest nieważna. Z załączników do aktu notarialnego

wynika, że Spółdzielnia Mieszkaniowa „S.” nie legitymowała się w dacie tej

czynności zgodą uprawnionego organu. Zgodnie z treścią art. 38 § 1 pkt 5 Prawa

spółdzielczego, do wyłącznej właściwości walnego zgromadzenia należy

podejmowanie uchwał w sprawie zbycia nieruchomości, zbycia zakładu lub innej

wyodrębnionej jednostki organizacyjnej.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego uchwała wyrażająca zgodę na zbycie

nieruchomości zmierza do wywołania skutku prawnego w sferze cywilnoprawnej,

a zatem jest formą oświadczenia woli. Elementarny wymóg, jaki należy postawić

takiej uchwale stanowi określenie przeznaczonej do zbycia nieruchomości.

Tymczasem – jak zauważa Sąd Apelacyjny – uchwała nr 11 ma charakter

blankietowy, ponieważ nie precyzuje, która nieruchomość jest przedmiotem

wyrażanej zgody na zbycie. Nie jest też możliwe sprecyzowanie treści tej uchwały

przy pomocy reguł interpretacyjnych przewidzianych w art. 65 § 2 k.c.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny za trafne uznał stanowisko sądu pierwszej

instancji, że uchwałę nr 11/98 ze względu na jej ogólnikowość trzeba traktować,

jako nieważną. Brak zaś uchwały, o której mowa w art. 38 § 1 pkt 5 Prawa

spółdzielczego powoduje nieważność umowy zbycia użytkowania wieczystego

z mocy art. 39 k.c. w zw. z art. 38 k.c. i art. 58 § 1 k.c.

Sąd Apelacyjny nie uwzględnił zarzutu przedawnienia roszczenia

pozwanego w kwocie 390.371,90 zł z tytułu zwrotu świadczenia wzajemnego przy

umowie kupna sprzedaży polegającego na zwolnieniu Spółdzielni „S.” z długu w tej

6

wysokości. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zarzut potrącenia nie mógł być jednak

uwzględniony z przyczyn wymienionych w art. 34 Prawa upadłościowego. O ile

wierzytelność pozwanego istniała w dacie ogłoszenia upadłości powoda, o tyle nie

można tego stwierdzenia odnieść względem wierzytelności powoda w stosunku do

pozwanego. Ponadto potrącenie długu wierzyciela powstałego po ogłoszeniu

upadłości nie jest dopuszczalne bez względu na podstawę na jakiej wierzyciel stał

się dłużnikiem masy. Warunkiem potrącenia jest istnienie obu długów w dniu

ogłoszenia upadłości.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku. Zaskarżył go

w części uwzględniającej powództwo w szerszym zakresie i w części oddalającej

jego apelację. Zarzucił wyrokowi naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe

zastosowanie:

- art. 38 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 16 września 1982 prawo spółdzielcze w zw. z art.

37 § 1 i 2 ustawy z dnia 16 września 1982 prawo spółdzielcze przez uznanie, że

uchwała nr 11/98 Zebrania Przedstawicieli Członków Spółdzielni Mieszkaniowej

„S.” z dnia 29 czerwca 1998 r. nie spełnia wymogów określonych w tym

przepisie;

- art. 39 § 1 k.c. w zw. z art. 38 k.c. i art. 58 § 1 k.c. przez uznanie, że umowa

zawarta w dniu 15 grudnia 1998 r. przez Spółdzielnię Mieszkaniową „S.” i

Spółdzielnię Mieszkaniowa „W.” o przeniesienie prawa użytkowania

wieczystego działki gruntu o numerze ewidencyjnym 17/5 o powierzchni 1 ha 88

arów 35 m2

przy ul. J. w O., opisanej w KW nr [...] objęta aktem notarialnym z

dnia 15 grudnia 1998 r. [...] została dokonana w imieniu Spółdzielni

Mieszkaniowej „S.” bez należytego umocowania, wobec czego dotknięta jest

nieważnością;

- art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z § 1 uchwały nr 11/98 Zebrania Przedstawicieli

Członków Spółdzielni Mieszkaniowej „S.” z dnia 29 czerwca 1998 r. przez

uznanie, że uchwała nr 11 Zebrania Przedstawicieli Członków Spółdzielni

Mieszkaniowej „S.” z dnia 29 czerwca 1998 r. nie jest uchwałą w sprawie

zbycia prawa użytkowania wieczystego działki gruntu o numerze ewidencyjnym

17/5 o powierzchni 1 ha 88 arów 35 m2

przy ul. J. w O., opisanej w KW nr [...];

7

- art. 39 § 1 k.c., art. 410 § 1 i 2 k.c., art. 405 k.c., art. 406 k.c. przez

nieuwzględnienie żądania pozwanego zwrotu przez powoda kwoty

390.371,20 zł zgłoszonego w formie zarzutu potrącenia, która powód otrzymał

(został zwolniony z długu w tej wysokości) w wykonaniu umowy przeniesienia

prawa użytkowania wieczystego działki gruntu oznaczonej numerem

ewidencyjnym 117/5 przy ul. J. w O. w zamian za zwolnienie z długu;

- art. 34 § 1 i 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia

2 października 1934 – prawo upadłościowe oraz art. 498 § 1 i 2 k.c., art. 499

k.c. przez nie uwzględnienie zarzutu pozwanego potrącenia jego

wierzytelności w wysokości 390.371,20 zł z wierzytelnością powoda

w wysokości 1.000.000 zł, z uwagi na ustalenie przez Sąd, że wierzytelność

pozwanego w kwocie 390.371,20 zł istniała w dacie ogłoszenia upadłości

powoda, a wierzytelność powoda w kwocie 1.000.000 zł powstała po

ogłoszeniu upadłości powoda.

Nadto skarżący zarzucił Sądowi Apelacyjnemu naruszenie przepisów

postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c., art. 382 k.p.c.,

przez nie rozpoznanie przez Sąd drugiej instancji wszystkich zarzutów

apelacyjnych pozwanego, tj. nie rozpoznanie zgłoszonych w apelacji przez

pozwanego zarzutów naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 328 § 2

k.p.c. przez nie odniesienie się i nie rozpoznanie przez Sąd pierwszej instancji

wszystkich żądań, zarzutów pozwanego zgłoszonych w toku postępowania,

oraz przez nie wskazanie przyczyn ich nie rozpoznania przez Sąd pierwszej

instancji;

- art. 229 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez nie uwzględnienie przez Sąd

drugiej instancji przyznanego przez stronę powodową i pozwaną faktu

(tj. zwolnienia w dniu 15.12. 1998 r. Spółdzielni Mieszkaniowej „S.” przez

Spółdzielnię Mieszkaniowa „W.” z długu w wysokości 390.371,20 zł, w zamian

za przeniesienie przez Spółdzielnię Mieszkaniową „S.” na Spółdzielnię

Mieszkaniową „W.” prawa użytkowania wieczystego działki gruntu o numerze

8

ewidencyjnym 17/5 przy ul. J. w O.), które to przyznanie nie budzi wątpliwości

co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy.

Zarzucając powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

w zaskarżonej części i jego zmianę przez oddalenie powództwa o ustalenie

nieważności spornej umowy oraz o zasądzenie na rzecz powoda kwoty 819.448,30

zł.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jako pierwsze należy ocenić zarzuty naruszenia prawa procesowego

albowiem od rezultatu tej oceny zależą dalsze rozważania dotyczące zarzucanych

w skardze kasacyjnej naruszeń prawa materialnego pozostających w ścisłym

związku z faktyczną podstawą wyrokowania, która powinna być przyjęta

w prawidłowym od strony formalnej postępowaniu sądowym.

Jak wielokrotnie podkreślał Sąd Najwyższy w swoich orzeczeniach (por.

tytułem przykładu wyrok z dnia 21 lutego 2008 r., sygn. akt III CSK 264/07, niepubl.

oraz z dnia 9 lipca 2008 r., sygn. akt I PK 2/08, niepubl.) art. 328 § 2 k.p.c. może

wypełniać podstawę kasacyjną określoną w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. tylko

wyjątkowo, gdy z powodu istotnych braków w uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie

nie poddaje się kontroli kasacyjnej, przy czym w odniesieniu do uzasadnień

orzeczeń wydanych w drugiej instancji braki te łączy się także z nieodniesieniem

do wszystkich zarzutów apelacji (por. tym wyrok Sądu Najwyższego z dnia

24 kwietnia 2008 r., sygn. akt IV CSK 48/80 nie publ.). O tym, że nie doszło do

naruszenia wymienionej normy procesowej w sposób wskazany w skardze

kasacyjnej świadczą wywodu Sądu Apelacyjnego usprawiedliwiające

nieuwzględnienie zarzutu potrącenia świadczenia w wysokości 390.371,20 złotych

zgłoszonego – na podstawie art. 34 § 1 Prawa upadłościowego – obok opartego

na treści art. 29 Prawa upadłościowego żądania jednoczesnego zwrotu przez

powoda masie upadłości Spółdzielni „W.” świadczenia wzajemnego w tej

wysokości. Inną natomiast kwestią jest, czy ta decyzja Sądu była uzasadniona, co

może być poddane ocenie w ramach pierwszej podstawy skargi kasacyjnej

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.).

9

Jak trafnie podniósł Sąd Apelacyjny, nawiązując w istocie do stanowiska

Sądu Najwyższego wyrażonego w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 marca 2007 r.

w sprawie II CSK 496/06 (niepubl.) uchwała walnego zgromadzenia spółdzielni,

o której mowa w art. 38 § 1 pkt 5 Prawa spółdzielczego, wyrażająca zgodę na

zbycie nieruchomości zmierza do wywołania skutku prawnego w sferze

cywilnoprawnej, a zatem jest formą oświadczenia woli. Jeśli uchwała ma

uprawniać właściwy organ do złożenia w imieniu spółdzielni oświadczenia woli

przeniesienia prawa własności konkretnej nieruchomości, to oczywiste jest, że

musi zawierać, co najmniej oznaczenie tej nieruchomości. Tego elementarnego

wymagania nie spełnia uchwała nr 11Zebrania Przedstawicieli Członków

Spółdzielni Mieszkaniowej „S.” uprawniająca członków zarządu do sprzedaży

gruntów zbędnych w celu zmniejszenia kosztów utrzymania i możliwości wyjścia z

zadłużenia. Ocena, które z gruntów podlegają sprzedaży została w ten sposób

pozostawiona zarządowi spółdzielni, co narusza postanowienie art. 38 § 1 pkt 5

Prawa spółdzielczego. Wbrew twierdzeniom skarżącego, zarówno z treści samej

uchwały jak i na podstawie innych okoliczności nie można w drodze wykładni (art.

65 § 1 i 2 k.c.) przyjąć, że wymieniona uchwała zawiera zgodę na zbycie prawa

użytkowania wieczystego nieruchomości objętej umową stron.

Zagadnienie prawne sankcji dokonania czynności prawnej w imieniu osoby

prawnej w charakterze jej organu bez kompetencji do tego, będącej wynikiem

braku wymaganej ustawą zgody organu osoby prawnej było różnie rozstrzygane

w doktrynie i orzecznictwie, przy czym da się wyraźnie wyróżnić dwie grupy

poglądów. Według pierwszej z nich taką czynność organu osoby prawnej uznaje

się za bezwzględnie nieważną. Według innego stanowiska, do którego przyłącza

się Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną pozwanego, brak

sankcji w art. 39 k.c. oraz podobieństwo instytucji organu osoby prawnej

i pełnomocnictwa przemawia za stosowaniem w drodze analogii przewidującego

sankcję bezskuteczności zawieszonej art. 103 § 1 i 2 k.c. w zakresie

nieunormowanym przepisami szczególnymi do umów zawartych w imieniu osoby

prawnej przez osoby działające w charakterze organu osoby prawnej bez

kompetencji do tego. Stanowisko to szeroko umotywował Sąd Najwyższy

w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 14 września 2007 r. (III CZP 31/07,

10

OSNC 2008/2/14) podjętej na gruncie prawa spółdzielczego w związku

z zawarciem przez zarząd spółdzielni umowy bez wymaganej do jej ważności

uchwały walnego zgromadzenia. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy zwrócił

jednocześnie uwagę, że termin „nieważność” użyty w odpowiedniej do prawa

spółdzielczego regulacji art. 17 § 1 i 2 k.s.h. czy art. 17 k.c. odnosi się do

konsekwencji braku potwierdzenia czynności prawnej w odpowiednim terminie,

a nie do – podlegających jedynie uwzględnieniu przy rozstrzyganiu sankcji –

konsekwencji wadliwości czynności prawnej występujących już w chwili dokonania

czynności prawnej. Podkreślenie to jest istotne albowiem w stanie faktycznym

sprawy właściwy organ Spółdzielni „S.” do chwili ogłoszenia upadłości nie

potwierdził czynności prawnej zbycia prawa użytkowania wieczystego

nieruchomości oznaczonej numerem ewidencyjnym 17/5. W tej sytuacji sankcja

w postaci nieważności czynności pranej dokonanej przez zarząd spółdzielni bez

wymaganej ustawą zgody walnego zgromadzenia przyjęta ostatecznie przez Sąd

Apelacyjny była uzasadniona a konwalidacja tej czynności na etapie postępowania

upadłościowego była niemożliwa ze względu na skutki ogłoszenia upadłości, co do

zarządu i rozporządzania majątkiem spółdzielni przewidziane w art. 20 Prawa

upadłościowego.

Skuteczne są natomiast te zarzuty skargi kasacyjnej, które koncentrują się

na treści art. 34 § 1 Prawa upadłościowego oraz art. 498 § 1 i 2, art. 499 k.c. Jak

przyjmuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, art. 34 – 37 Prawa

upadłościowego normowały jedynie dopuszczalność i sposób dokonania potrącenia

w sytuacji, gdy obie wierzytelności istniały już w dacie ogłoszenia upadłości. Tylko

w tym zakresie wyłączają one uregulowania zawarte w art. 498 – 505 kodeksu

cywilnego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1997 r., sygn. akt I CKN

3/97, OSNC 1997/8/109; z dnia 22 sierpnia 2001 r., sygn. akt V CKN 1140/00,

niepubl.; z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt V CK 730/04, niepubl.

W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że zobowiązanie pozwanego

polegające na wydaniu świadczenia wzajemnego uzyskanego ze sprzedaży nie

należącej do Spółdzielni „W.” nieruchomości powstało po ogłoszeniu upadłości tej

spółdzielni. Problematyki potrącenia wierzytelności powstałej po ogłoszeniu

upadłości dotyczy art. 36 Prawa upadłościowego. Zawarte w nim wyłączenie

11

dopuszczalności potrącenia odnosi się do sytuacji, gdy po ogłoszeniu upadłości

powstał dług wierzyciela a upadły był wzajemnym dłużnikiem przed ogłoszeniem

upadłości. Jak słusznie zwraca się uwagę w literaturze, wynikający z art. 36 Prawa

upadłościowego zakaz potrącenia stanowi zabezpieczenie nadrzędnej zasady

postępowania upadłościowego – równomiernego zaspokojenia wszystkich

wierzycieli w ramach reguł dotyczących kolejności zaspokojenia. Dopuszczenie do

potrącenia w tej sytuacji prowadziłoby do uzyskania przez wierzyciela pełnego

zaspokojenia kosztem innych wierzycieli. Art. 36 Prawa upadłościowego nie

obejmuje jednak przypadków, gdy dług wierzyciela upadłego powstał przed

ogłoszeniem upadłości a jego wierzytelność powstała po ogłoszeniu upadłości a

taki jest stan faktyczny sprawy. Potrącenie jest wówczas dopuszczalne na ogólnych

zasadach tj. na podstawie art. 498 i nast. k.c. Potrącenie w tych przypadkach nie

prowadzi do pokrzywdzenia pozostałych wierzycieli. Wniosek ten wysuwa się w

literaturze już na tej podstawie, że wierzytelność do masy, jako powstała po

ogłoszeniu upadłości, należy do kategorii uprzywilejowanej (art. 204 § 1 pkt 2

Prawa upadłościowego) i wierzyciel ma prawo do pełnego zaspokojenia. W stanie

faktycznym sprawy dopuszczenie potrącenia wierzytelności upadłej Spółdzielni „W.”

i związanego z nim częściowego umorzenia wierzytelności powoda usprawiedliwia

nadto szczególny uprzywilejowany charakter wierzytelności w postaci żądania

wydania świadczenia wzajemnego. Wynikający z art. 29 Prawa upadłościowego

obowiązek wydania świadczenia wzajemnego uzyskanego przez masę upadłości,

powinien być zrealizowany niezwłocznie po zgłoszeniu żądania przez osobę, której

przysługiwało prawo do rzeczy zbytej przez syndyka, bez względu na kolejność

zaspokojenia wynikającą z art. 204 Prawa upadłościowego. Świadczenie wzajemne

uzyskane ze zbycia rzeczy nie należącej do upadłego nie wchodzi do masy

upadłości i nie podlega rozdzieleniu na innych wierzycieli uczestniczących w

postępowaniu upadłościowym. W końcu nie można pominąć ścisłego związku

świadczenia wzajemnego należnego pozwanej, spełnionego przy nabyciu

użytkowania wieczystego dnia 15 grudnia 1998 r. z przewidzianym w art. 29 Prawa

upadłościowego obowiązkiem zwrotu świadczenia uzyskanego w wyniku dalszej

odsprzedaży prawa do tej samej nieruchomości. Wyrazem tego połączenia jest

przewidziane w tym samym artykule dla masy upadłości prawo zatrzymania

12

wydania świadczenia wzajemnego do czasy zwrotu wydatków poniesionych na

uzyskanie świadczenia wzajemnego, w tym kosztów nabycia prawa użytkowania

wieczystego.

Z dotychczasowych ustaleń faktycznych wynika jednoznacznie, że

ekwiwalentem, za nabywane prawo użytkowania wieczystego, było świadczenie

nabywcy odpowiadające wartości 390.371,20 złotych, polegające na zwolnieniu

zbywcy z długu w tej samej wysokości. Z tych przyczyn zasługiwał na podstawie

art. 498 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 410 § 2 k.c. na uwzględnienie prawidłowo

zgłoszony przez pozwanego zarzut potrącenia, którego skutkiem jest umorzenie

wierzytelności powoda w wysokości 390.371,20 złotych.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok i zmienił go w tym zakresie oddalając na podstawie

art. 39814

k.p.c. skargę kasacyjną w pozostałej części. Znosząc na podstawie

art. 100 k.p.c. wzajemnie koszty postępowania za wszystkie instancje Sąd

Najwyższy uwzględnił ostateczny wynik procesu.