III CSK 39/09

Sygn. akt III CSK 39/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 października 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa L. sp. z o.o.

przeciwko A.W.

o zakazanie czynów nieuczciwej konkurencji i ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 7 października 2009 r.,

na rozprawie

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 września 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 270 (dwieście

siedemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Po rozpoznaniu sprawy na skutek powództwa wytoczonego przez L. Spółkę

z o.o. przeciwko A.W., Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 19 marca 2008 r.:

I. zakazał pozwanemu rozpowszechniania godzących w wizerunek i renomę

powoda informacji o jego nierzetelności i nieprawidłowościach w zakresie realizacji

zobowiązań płatniczych wobec kontrahentów, z wyjątkiem sytuacji niezbędnych do

dochodzenia od powoda roszczeń z tytułu łączących strony zobowiązań, II. nakazał

pozwanemu umieszczenie na jego stronie internetowej oświadczenia

zawierającego przeproszenie powoda za rozpowszechnianie informacji określonych

w pkt I – w terminie 14 dni od uprawomocnienia się wyroku, a w przypadku nie

wykonania tego nakazu upoważnił powoda do opublikowania oświadczenia w

dzienniku „R....”, III. nakazał pozwanemu poinformowanie (powoda) poprzez

przesłanie (powodowi) pisemnego oświadczenia zawierającego przeproszenie go

za rozpowszechnianie informacji określonych w pkt I – w terminie 14 dni

od uprawomocnienia się wyroku, IV. w pozostałej części oddalił powództwo

i V. orzekł o kosztach procesu.

Rozstrzygnięcie to jest wynikiem następujących ustaleń. Strony zawarły

w 2005 r. umowę na wykonanie wizualizacji stacji paliw. Powód zarzucił

pozwanemu nieprawidłowe wykonanie umowy, wobec czego nie doszło

do odebrania prac i rozliczenia między stronami. W tych okolicznościach pozwany

wystosował do partnerów powoda i kierowników stacji paliw pisma, w których

zawarł informacje o nierzetelności powoda i nieprawidłowościach w zakresie

realizacji przez niego zobowiązań płatniczych wobec kontrahentów, a także

sugerował, że zarząd powoda dopuścił się wielu zaniedbań i może być pociągnięty

do odpowiedzialności karnej. Ponadto pozwany umieścił na swojej stronie

internetowej informacje dotyczące sposobu działania powoda, polegającego

na unikaniu wykonywania zobowiązań płatniczych, nierzetelności powoda

oraz dopuszczeniu się przez niego nieprawidłowości przy realizacji zobowiązań

płatniczych.

3

Sąd Okręgowy uznał, że działanie pozwanego naruszyło dobra osobiste

powoda, gdyż godziło w jego wizerunek i renomę, jako rzetelnego kontrahenta

i, że pozwany nie wykazał, iż jego działanie nie było bezprawne. Jako przykład

dopuszczalnej aktywności w ramach obowiązującego porządku prawnego wskazał

dochodzenie swoich racji na drodze sądowej. Nie znalazł podstaw do przypisania

pozwanemu czynu nieuczciwej konkurencji w rozumieniu art. 14 ustawy

z dnia16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn.: Dz.U.

z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.; dalej – „u.z.n.k.”, jakkolwiek uznał, że działanie

pozwanego nosi cechy pomówienia, czym wypełnia przesłanki art. 3 tej ustawy.

Po rozpoznaniu apelacji pozwanego, która zarzucała m.in. naruszenie art. 23

i 24 k.c. oraz art. 3 u.z.n.k., Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 4 września 2008 r.

oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd

pierwszej instancji i uznanie przez ten Sąd, że informacje, które rozpowszechnił

pozwany naruszyły dobro osobiste powoda, jakim jest jego dobre imię, firma

i renoma w obrocie gospodarczym oraz że działanie pozwanego nie mieściło się

w granicach dobrych obyczajów kupieckich i stanowi naruszenie dobrego imienia

firmy. Nie podzielił twierdzenia pozwanego, że jego działanie stanowiło

dopuszczalną krytykę, albowiem informacje rozpowszechnione przez powoda

zawierały fakty, a prawdziwości tych faktów pozwany nie wykazał. W uzasadnieniu

wydanego przez siebie wyroku Sąd Apelacyjny spośród przepisów prawa

materialnego powołał art. 23, 24 i 43 k.c.

Wymieniony wyrok Sądu Apelacyjnego pozwany zaskarżył skargą

kasacyjną. Podstawą skargi jest: I. naruszenie przepisów postępowania: 1) art. 382

k.p.c. przez pominięcie przy dokonywaniu własnych ustaleń łącznej analizy pisma

skierowanego przez pozwanego do partnerów powoda i kierowników stacji paliw

oraz treści informacji zamieszczonej na stronie internetowej pozwanego

wraz z dołączonym do niej materiałem porównawczym w postaci zestawu zdjęć

fotograficznych elementów wizualizacji stacji paliw, 2) art. 328 § 2 w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. przez a) zaniechanie wskazania, dlaczego Sąd nie uznał za posiadające

wystarczającą moc dowodową dokumentów w postaci pisma skierowanego

4

przez pozwanego do partnerów powoda i kierowników stacji paliw oraz informacji

zamieszczonej na stronie internetowej pozwanego i b) zaniechanie wskazania

w ramach wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia dlaczego swobodę

wypowiedzi pozwanego, gwarantowaną przez art. 54 ust. 1 Konstytucji,

Sąd ograniczył do jedynie do prawa wytoczenia sporu sądowego, II. naruszenie

prawa materialnego przez błędną wykładnię: 1) art. 23 w zw. z art. 43 k.c. przez

błędne przyjęcie, że przepisy o ochronie dóbr osobistych człowieka, obejmujące

m.in. ochronę wizerunku jako ściśle związanego z cechami osobistymi osoby

fizycznej, mają odpowiednie zastosowanie do ochrony dóbr osobistych osób

prawnych, 2) art. 3 ust. 1 u.z.n.k. w zw. z art. 14 ust. 1 tej ustawy przez błędne

przyjęcie, że norma art. 3 ust. 1 u.z.n.k. ma w stosunku do przepisów rozdziału 2 tej

ustawy charakter lex generalis, wobec czego brak podstawy do zastosowania art.

14 ust. 1 u.z.n.k. nie wyklucza możliwości zastosowania art. 3 ust. 1 tej ustawy, 3)

art. 2 u.z.n.k. przez błędne przyjęcie, że tzw. renoma jest składnikiem

przedsiębiorstwa, do którego przysługuje przedsiębiorcy prawo podmiotowe

podlegające ochronie także na gruncie art. 23 i 24 k.c., jako prawo tożsame

z prawem do ochrony czci jako dobrej sławy. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu

pierwszej instancji w części uwzględniającej powództwo oraz orzekającej

o kosztach procesu i oddalenie powództwa.

Powód wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie jest środkiem zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej

instancji, ale prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji (art. 3891

§ 1 k.p.c.).

Podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie są odrębnymi elementami skargi kasacyjnej

(art. 3983

, art. 3984

§ 1 pkt 2 i art. 39813

§ 3 k.p.c.). Uzasadnienie podstaw

kasacyjnych służy do wyjaśnienia tych podstaw. Skarga kasacyjna podlega

rozpatrzeniu jedynie w granicach jej podstaw (art. 39813

§ 1 k.p.c.). Uwzględnienie

tych zasad przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej wniesionej przez pozwanego

sprawiło, ze skarga ta okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

5

I. 1. Przepis art. 382 k.p.c. nakazuje sądowi drugiej instancji orzekanie

na podstawie całego materiału zebranego w sprawie, tj. zebranego

tak w postępowaniu w pierwszej instancji jak i w postępowaniu apelacyjnym.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku wprost nie wskazuje na jakim materiale

procesowym zostało oparte. Jednakże zawiera ono stwierdzenie o zaakceptowaniu

ustaleń poczynionych przez Sąd pierwszej instancji i przyjęciu ich za własne.

W sytuacji, gdy z uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego wynika (przez wskazanie

kart akt sprawy), że podstawą dokonanych przezeń ustaleń stanowi m.in.

informacja zamieszczona na stronie internetowej pozwanego wraz z dołączonym

do niej materiałem porównawczym w postaci zestawu zdjęć fotograficznych

elementów wizualizacji stacji paliw, oznacza to, że wymieniony materiał procesowy

był także podstawą orzekania przez sąd drugiej instancji. Kwestia prawidłowości

wykorzystania tego materiału w ramach swobodnej oceny dowodów (art. 233 k.p.c.)

nie jest przedmiotem regulacji przez art. 382 k.p.c. i uchybienia sądu w tym

zakresie nie stanowią naruszenia tego przepisu.

2. Prawidłowość sporządzenia uzasadnienia zaskarżonego wyroku może

nasuwać zastrzeżenia. W świetle podstaw kasacyjnych rozpoznawanej skargi

kasacyjnej jest ono jednakże wystarczające do oceny zasadności tych podstaw.

a) Przepis art. 328 § 2 k.p.c. wymaga, żeby uzasadnienie wyroku zawierało

wskazanie przyczyn, dla których sąd odmówił wiarygodności i mocy dowodowej

dowodów nie stanowiących podstawy dokonanych ustaleń. Nie wymaga natomiast

żeby uzasadnienie wyjaśniało dlaczego sąd uznał za wiarygodne i posiadające

moc dowodową te dowody, na których się oparł.

b) Wyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku jego podstawy prawnej powinno

wskazywać te przepisy prawne, które stanowią podstawę rozstrzygnięcia sprawy

tym wyrokiem. Poglądy prawne, które jedynie ubocznie zostały wyrażone

w uzasadnieniu wyroku powinny oczywiście też mieć swoją podstawę w przepisach

prawa, niewskazanie ich w uzasadnieniu wyroku nie stanowi jednakże naruszenia

art. 328 § 1 k.p.c.

Poza tym zarzut rozpoznawanej skargi kasacyjnej dotyczący zaniechania

wskazania w ramach wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia, dlaczego

6

swobodę wypowiedzi pozwanego Sąd ograniczył jedynie do prawa wytoczenia

sporu sądowego, skarżący skierował pod adresem Sądu pierwszej instancji,

gdyż to nie Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, do którego odnosi się ten zarzut.

II. 1. O tym, że przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych stosuje

się odpowiednio do osób prawnych, wprost stanowi art. 43 k.c.

Jest oczywiste, że wizerunek, który został wymieniony w art. 23 k.c. jako

jedno z dóbr osobistych człowieka, oznacza podobiznę człowieka utrwaloną jako

portret, fotografia lub w innej postaci. Wizerunku w tym znaczeniu nie posiada

osoba prawna, która jest bytem abstrakcyjnym i nonsensem byłoby przypisanie

takiego znaczenia pojęciu „wizerunek” w odniesieniu do powoda będącego osobą

prawną. Użycie w zaskarżonym wyroku w stosunku do powoda pojęcia „wizerunek”

w kontekście takich pojęć jak „dobre imię”, „firma” oraz „renoma” i zdefiniowanie

przy użyciu tych pojęć jednego dobra osobistego powoda, które zostało naruszone

przez pozwanego, oznacza, że dobrem tym jest utrwalona opinia jaką się cieszy się

powód i jego reputacja jako przedsiębiorcy. Otwarty katalog dóbr osobistych

zawarty w art. 23 k.c. i odpowiednie, na podstawie art. 43 k.c., zastosowanie tego

przepisu do dóbr osobistych osób prawnych pozwalają bez naruszenia

wymienionych przepisów na takie określenie dobra osobistego powoda

naruszonego przez pozwanego. Użycie dla określenia tego dobra pojęcia

„wizerunek” należy rozumieć jako pojęcie obejmujące postrzeganie ogółu cech

charakteryzujących w powszechnym odczuciu podmiot, którego pojecie to dotyczy.

2. Wprawdzie rozstrzygnięcie sprawy wyrokiem Sądu pierwszej instancji

nawiązywało do przepisów u.z.n.k., ale mimo że apelacja zarzucała m.in.

naruszenie art. 3 tej ustawy, Sąd Apelacyjny nie ustosunkował się do tego zarzutu

i nie oparł rozstrzygnięcia sprawy na przepisach u.z.n.k. Podstawa skargi

kasacyjnej naruszenia art. 3 ust. 1 w zw. z art. 14 ust. 1 u.z.n.k. przez błędną jego

wykładnię (a nie przez niezastosowanie) jest więc bezprzedmiotowa. Już tylko

na marginesie należy zauważyć, że Sąd Apelacyjny nie wyraził poglądu, który

przypisał mu skarżący i który według niego ma świadczyć o naruszeniu art. 3 ust. 1

w zw. z art. 14 ust. 1 u.z.n.k.

7

3. Przepis art. 2 u.z.n.k. określa kto jest przedsiębiorcą w rozumieniu tej

ustawy. Naruszenie wymienionego przepisu zachodziłoby zatem w razie uznania,

że powód jest lub nie jest przedsiębiorcą stosownie do jego treści w związku

z czym wadliwie zastosowano lub nie zastosowano do niego przepisy u.z.n.k.

Nie można zaś dopatrzyć się naruszenia tego przepisu przez błędne przyjęcie –

co zarzucił skarżący - że tzw. renoma jest składnikiem przedsiębiorstwa, do którego

przysługuje przedsiębiorcy prawo podmiotowe podlegające ochronie także na

gruncie art. 23 i 24 k.c., jako prawo tożsame z prawem do ochrony czci jako dobrej

sławy. Dla oceny zasadności podstawy kasacyjnej opartej na takim zarzucie

zbędne jest rozważanie poruszonego w uzasadnieniu rozpoznawanej skargi

kasacyjnej zagadnienia, czy renoma jest dobrem osobistym osoby prawnej będącej

przedsiębiorcą i podlega ochronie na podstawie przepisów o ochronie dóbr

osobistych.

Wobec powyższego, stosownie do art. 39814

k.p.c. skarga kasacyjna

podlegała oddaleniu.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 108 § 1 zd. pierwsze w zw. z art. 98 § 1 i 3 oraz art. 109 § 2 k.p.c. w zw. z § 13

ust. 4 pkt 1 oraz § 11 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

(Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).