I PK 105/09

Sygn. akt I PK 105/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Herbert Szurgacz (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z powództwa B. W.

przeciwko C. S. Polska Sp. z o.o. w K.

o ustalenie nieistnienia stosunku pracy i nakazanie wydania świadectwa pracy

ewentualnie o ustalenie, że na powodzie nie ciąży obowiązek zapłaty,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 4 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 29 stycznia 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 900 zł

(dziewięćset) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z

dnia 6 marca 2008 r. oddalił powództwo B. W. przeciwko C. S. Polska Sp. z o.o. w

K. o ustalenie nieistnienia stosunku pracy i nakazanie wydania świadectwa pracy

oraz ustalił, że na powodzie B. W. nie ciąży obowiązek zapłaty pozwanej C. S.

Polska Sp. z o.o. w K. kwoty 10.000 Euro, określonej w § 5 ust. 3 umowy o pracę

na okres próbny zawartej 9 marca 2007 r.

Powód, po ograniczeniu żądań pozwu, domagał się ustalenia, że w dniu 26

czerwca 2007 r. pomiędzy nim a pozwaną nie istniał stosunek pracy, którego

podstawą była wskazana w treści oświadczenia pozwanej o rozwiązaniu umowy o

pracę bez wypowiedzenia z dnia 26 czerwca 2007 r. umowa o pracę zawarta w K.

w dniu 9 marca 2007 r. automatycznie przekształcona w umowę o pracę na czas

nieokreślony, a także nakazania stronie pozwanej wydania świadectwa pracy

dotyczącego stosunku pracy istniejącego między stronami w okresie od dnia 12

marca 2007 r. do dnia 12 czerwca 2007 r., nawiązanego na podstawie umowy o

pracę na okres próbny zawartej 9 marca 2007 r., która uległa rozwiązaniu z

upływem czasu, na który została zawarta. Powód domagał się, na wypadek

nieuwzględnienia wskazanego żądania, ustalenia, że nie ciążył na nim obowiązek

zapłaty na rzecz pozwanej należności w kwocie 10.000 euro, określonej w § 5 ust.

3 umowy o pracę na okres próbny z dnia 9 marca 2007 r.

Sąd Rejonowy ustalił, że 9 marca 2007 r. strony zawarły umowę o pracę. W

§ 1 ust. 3 umowy strony postanowiły, że w przypadku zawarcia umowy na okres

próbny umowa staje się umową o pracę na czas nieokreślony z chwilą zakończenia

okresu próbnego. W umowie określono, że w okresie trwania umowy na okres

próbny wysokość wynagrodzenia wynosić będzie 3.000 zł brutto, a po upływie tego

okresu 3.500 zł brutto. W § 5 umowy zostało zapisane, że w wypadku finansowania

przez pracodawcę uczestnictwa pracownika w szkoleniu z zakresu narzędzi Ab

Initio lub innych szkoleniach, pracownik jest zobowiązany do przepracowania u

pozwanej minimum 2 lat licząc od rozpoczęcia szkolenia. W wypadku

niewypełnienia przez pracownika tego zobowiązania, na skutek wcześniejszego

3

rozwiązania przez niego umowy o pracę za wypowiedzeniem, albo rozwiązania

przez pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika,

pracownik jest zobowiązany do zwrotu kosztów szkolenia. Sąd Rejonowy ustalił, że

szkolenie z Ab Initio było koniecznym warunkiem świadczenia przez powoda pracy

na stanowisku, na którym został zatrudniony, ponieważ bez znajomości narzędzi

Ab Initio powód nie mógłby wykonywać powierzonych mu zadań.

W dniu 13 czerwca 2007 r. z powodem skontaktowała się I. K.

reprezentująca pozwanego pracodawcę w sprawach kadrowych i przekazała mu,

że w siedzibie pozwanej jest przygotowana do podpisania umowa o pracę na czas

nieokreślony z dnia 12 czerwca 2007 r., z uwagi na to, że upłynął już wskazany w

umowie o pracę z dnia 9 marca 2007 r. okres próbny. W dniu 15 czerwca 2007 r.,

powód odebrał tekst umowy na czas nieokreślony, w którym datę zawarcia umowy

oznaczono jako 12 czerwca 2007 r.

Sąd Rejonowy ustalił ponadto, że powód prowadził z pracodawcą negocjacje

dotyczące usunięcia zapisów o obowiązku zwrotu przez pracownika kosztów

szkolenia, mimo że klauzula ta była identyczna z treścią § 5 umowy o pracę z 9

marca 2007 r. Gdy negocjacje nie przyniosły oczekiwanego przez powoda efektu, w

dniu 22 czerwca 2007 r. powód odmówił dalszego świadczenia pracy.

Sąd Rejonowy ustalił, że 26 czerwca 2007 r. powód otrzymał od pracodawcy

pisemne oświadczenie o rozwiązaniu umowy o pracę zawartej 9 marca 2007 r.,

przekształconej w umowę o pracę na czas nieokreślony, w którym wskazano jako

przyczynę rozwiązania umowy ciężkie naruszenie przez powoda obowiązków

pracowniczych, polegające na samowolnym opuszczeniu stanowiska pracy

podczas wykonywania projektu u klienta w dniu 22 czerwca 2007 r.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że roszczenie powoda o ustalenie

nieistnienia stosunku pracy było bezzasadne, ponieważ po upływie okresu

próbnego wskazanego w umowie z 9 marca 2007 r., łącząca strony umowa

przekształciła się w umowę na czas nieokreślony, zgodnie z wolą stron wyrażoną w

§ 1 ust. 3 tej umowy. W ocenie Sądu Rejonowego za takim wnioskiem przemawiała

treść umowy, okoliczności wskazujące na niesporną wolę stron realizowania

umowy o pracę na czas określony na podstawie zapisów z umowy zawartej przez

strony w dniu 9 marca 2007 r., pomimo faktu niezawarcia nowej umowy oraz, iż po

4

12 czerwca tj. po upływie "okresu próby", powód nadal wykonywał na rzecz

pozwanej prace w zakresie i na warunkach określonych w umowie z 9 marca 2007

r., a także okoliczność, że odmówił jej wykonywania dopiero 22 czerwca 2007 r. tj.

wówczas gdy pozwany pracodawca nie przyjął propozycji zmiany warunków

umowy, dotyczących zapisów o zwrocie kosztów szkolenia przez pracownika.

Sąd pierwszej instancji uznał za bezpodstawny zarzut niezgodności z

prawem zapisu § 1 ust. 3 umowy z dnia 9 marca 2007 r., dotyczącego

automatycznego przekształcenia umowy stron w umowę na czas nieokreślony. W

ocenie Sądu Rejonowego, zgodnie z ogólną zasadą swobody umów,

kwestionowany zapis mógł być skutecznie wprowadzony do umowy o pracę, gdyż

nie pozostawał w sprzeczności z przepisami prawa pracy, zasadami współżycia

społecznego lub z naturą stosunku pracy i nie był mniej korzystny dla pracownika

od przepisów prawa pracy. Sąd pierwszej instancji uznał, że wskazywana przez

powoda niekorzystność kwestionowanego zapisu umowy pozostawała „nie tyle w

przekształceniu jej w umowę na czas nieokreślony, ile w fakcie, że takie

przekształcenie będzie skutkowało przedłużeniem okresu, w którym zobowiązany

będzie do zwrotu kosztów”.

Sąd Rejonowy stwierdził, że nie doszło do rozwiązania umowy z dnia 9

marca 2007 r. w efekcie przedstawienia powodowi do podpisu projektu odrębnej

umowy na czas nieokreślony, nawet jeśli jej projekt, zgodne z twierdzeniami

powoda, należało traktować jako ofertę zawarcia nowej umowy i rozwiązania

poprzedniej, ponieważ powód odmówił zawarcia nowej umowy w przedstawionym

przez pozwaną kształcie i zaproponował własną ofertę, która nie została przyjęta

przez pracodawcę.

Sąd Rejonowy uznał, że na powodzie nie ciążył obowiązek zapłaty na rzecz

strony pozwanej kwoty 10.000 euro, przy ocenie, że zapis umowy stron z dnia 9

marca 2007 r. nakładający na pracownika taki obowiązek, jest z mocy art. 18 § 2

k.p. nieważny.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniósł powód.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z 29

stycznia 2009 r. oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego.

5

Sąd Okręgowy stwierdził, że do faktów mających istotne znaczenie należały

w sprawie okoliczności konieczne i niezbędne do oceny skutków prawnych

czynności, jaką była zawarta przez strony umowa o pracę z dnia 9 marca 2007 r. o

niekwestionowanej przed sądem treści, a także okoliczności mogące mieć wpływ

na ocenę znaczenia prawnego zdarzeń, jakimi było przedstawienie powodowi do

podpisu tekstu umowy o pracę mającej być zawartą przez strony w dniu 12 czerwca

2007 r. na czas nieokreślony od dnia 13 czerwca 2007 r. oraz zainicjowana przez

powoda próby zmiany zapisów projektu umowy o pracę, które określały zakres

obowiązku zwrotu kosztów szkolenia przez powoda, a brzmiały jednolicie w

zapisach umowy zawartej przez strony 9 marca 2007 r. i w tekście przedstawionym

powodowi do podpisu w czerwcu 2007 r.

W ocenie Sądu Okręgowego przebieg postępowania dowodowego przed

Sądem pierwszej instancji, jak i przedmiot dowodów przeprowadzonych w sprawie

oraz zakres ustaleń faktycznych sądu wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku jako podstawa faktyczna rozstrzygania o roszczeniach, które sąd pierwszej

instancji w sentencji wyroku oddalił, nie potwierdziły zasadności zarzutów

określonych w apelacji jako naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. oraz jako "naruszenie

zasady równości stron". Sąd Okręgowy stwierdził, że uzasadnienie wyroku Sądu

Rejonowego i wskazany w nim stan faktyczny wyjaśniły wszystkie okoliczności w

sprawie, które miały i mogły mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia o istocie sporu.

Sąd Okręgowy podkreślił, że z uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji

wynikało dlaczego, i na jakich podstawach faktycznych i prawnych, sąd oddalił

powództwo z żądaniem zasadniczym.

Sąd drugiej instancji uznał za bezzasadny zarzut naruszenia art. 328 § 2

k.p.c., ponieważ zarzut o takim przedmiocie może stanowić usprawiedliwioną

podstawę do uwzględnienia wniosków apelacji w zasadzie dopiero wówczas, gdy

uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie posiada koniecznych elementów, a braki są

tak oczywiste, że niemożliwe jest odtworzenie ustaleń faktycznych i prawnych sądu

pierwszej instancji i ocena czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sporu, na

jakiej podstawie i dlaczego w sposób, jaki wynika z sentencji orzeczenia. W ocenie

Sądu Okręgowego takich braków uzasadnienie Sądu pierwszej instancji nie

posiadało.

6

Sąd Okręgowy wskazał, że z uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego

wynikały precyzyjnie i czytelnie zarówno ustalenia, jak i podstawa prawna

orzeczenia o oddaleniu powództwa, z przytoczeniem przepisów prawa, w oparciu, o

które - jak ujął to apelujący – „sąd przyjął, że ustalony przez niego, w sposób

zasadniczo bezbłędny, stan faktyczny sprawy nie daje podstaw do twierdzenia, że

powód złożył oświadczenie woli o przyjęciu oferty rozwiązania umowy o pracę na

czas nieokreślony, nawiązanej w wyniku automatycznego przekształcenia umowy o

pracę na okres próbny z dnia 9 marca 2007 r".

Sąd drugiej instancji stwierdził, że bezzasadne były zarzuty apelacji

dotyczące naruszenia prawa materialnego. Zdaniem Sądu Okręgowego Sąd

pierwszej instancji właściwe ocenił, że nie istniała podstawa do uzasadnionego

twierdzenia, że opisane twierdzeniami pełnomocnika powoda postanowienie

umowy o pracę stron było mniej korzystne dla pracownika, niż przewidują przepisy

prawa pracy i że z tej przyczyny należało klauzulę umowną objąć skutkiem, o jakim

mowa w art. 18 § 2 k.p.

Sąd drugiej instancji wskazał, że przyjęcie jako jednej z podstaw oceny

sporu wskazanego w apelacji art. 3531

k.c. w związku z art. 300 k.p. wymagało

zastosowania nie tylko norm prawa materialnego zawartych w art. 60 k.c. i art. 65 §

1 k.c., ale również normy wynikającej z § 2 art. 65 k.c. z art. 56 i 59 k.c. oraz

uwzględnienia norm prawa pracy z art. 11 k.p., art. 25 k.p., art. 26 i art. 29 k.p.

Zgodnie z treścią art. 11 k.p. nawiązanie stosunku pracy oraz ustalenie warunków

pracy i płacy, bez względu na podstawę prawną tego stosunku, wymaga zgodnego

oświadczenia woli pracodawcy i pracownika, natomiast z art. 25 § 1 i 2 oraz art. 26

k.p. wynika, że strony mające zamiar nawiązania stosunku pracy na podstawie

umowy o pracę, mają też - jeśli ustawa wyraźnie inaczej nie stanowi - swobodę w

podjęciu decyzji o tym jakiego rodzaju umowę o pracę, ze wskazanych w art. 25 § 1

k.p., zawrzeć, oraz czy, jak przewiduje to art. 25 § 2 k.p., poprzedzić zawarcie

wybranej umowy z art. 25 § 1 k.p., umową o pracę umową na okres próbny.

W ocenie Sądu Okręgowego stan faktyczny, w tym okoliczności wynikające

jednoznacznie wiarygodnie z treści zeznań powoda i okoliczności niespornych,

opisujących sposób, w jaki strony nieprzerwanie od dnia 9 marca 2007 r. aż do dnia

22 czerwca 2007 r. realizowały stosunek pracy w ramach umowy zawartej w dniu 9

7

marca 2007 r. wskazywały, że zgodną wolą stron i skutkiem zawarcia tej umowy nie

było nawiązanie stosunku pracy na warunkach „umowy o pracę na okres próbny", a

więc umowy, jaka zgodnie z zasadą z art. 30 § 2 k.p., ulega rozwiązaniu z upływem

okresu próbnego, powodując ustanie stosunku pracy z tym dniem, jeśli strony nie

zawrą innego rodzaju mowy. Zdaniem Sądu drugiej instancji wolą stron było

nawiązanie umowy o pracę na czas nieokreślony, poprzedzonej okresem próbnym,

z prawem rozwiązania nawiązanej umowy w oznaczonym okresie próbnym za

dwutygodniowym okresem wypowiedzenia, przed terminem w jakim, zgodnie z

zawartą umową, rozpoczęta miała zostać realizacja stosunku pracy na warunkach z

umowy na czas nieokreślony.

Sąd Okręgowy stwierdził, że istotne w sporze okoliczności faktyczne

potwierdziły jednoznacznie, iż sporządzenie przez stronę pozwaną i przedstawienie

powodowi do podpisu odrębnego tekstu umowy na czas nieokreślony od dnia 13

czerwca 2007 r. w sytuacji, gdy strony po dniu 12 czerwca 2007 r. realizowały

umowę o pracę na czas nieokreślony zawartą na takich samych warunkach w chwili

podpisania umowy z dnia 9 marca 2007 r. nie było ani w zamiarze strony pozwanej

czynnością prawną, o jakiej mowa w art. 66 § 1 k.c., co sugeruje apelujący, czyli

ofertą nawiązania nowej umowy lub ofertą rozwiązania umowy na czas określony

wiążącej strony i realizowanej przez nie po dniu 12 czerwca 2007 r. a zawartej w

dniu 9 czerwca 2007 roku. Zgodnie z treścią art. 66 § 1 k.c. ofertę stanowi

oświadczenie drugiej stronie woli zawarcia umowy, jeżeli określa istotne

postanowienia tej umowy. W ocenie Sądu drugiej instancji czynność I. K. nie była

przejawem „oświadczeniem woli zawarcia umowy”, lecz czynnością faktyczną

zmierzającą do potwierdzenia istniejącego stanu rzeczy. Sąd Okręgowy stwierdził,

że przygotowanie i doręczenie powodowi tekstu umowy z dnia 12 czerwca 2007 r.

celem podpisania było czynnością podjętą w celu wywołania skutku tożsamego ze

skutkiem czynności, jakich dokonywania przez pracodawców wymaga

ustawodawca w art. 29 § 3 k.p., podjętą ponieważ pozwany pracodawca nie

wiedział, że wcześniej zawarta i realizowana umowa na czas nieokreślony,

nawiązana skutecznie przez strony w dniu 9 marca 2007 r. na warunkach w tej

umowie określonych, nie wymagała potwierdzenia w formie przewidzianej art. 29 §

2 k.p., lecz mogła być "potwierdzona" pismem o jakim mowa w art. 29 § 3 k.p.

8

Sąd drugiej instancji, odnośnie do zarzutu naruszenia art. 18 § 2 k.p.

wskazał, że ocena „korzystności" postanowienia umowy o pracę dla pracownika

musi mieć, jak stwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale z 9 listopada 1994 r., I PZP

46/94 (OSNP z 1995 r. nr 7 poz. 87), naturę zobiektywizowaną i powinna polegać

na ustaleniach o charakterze ex ante, w tym znaczeniu, iż nie mogą się one

odnosić do chwili, w której następuje rozwiązanie stosunku pracy, ale do momentu

zawarcia umowy o pracę. Sąd Okręgowy stwierdził, że obiektywizacja oceny

dokonywanej na podstawie art. 18 k.p. nie może być dokonywana jedynie w oparciu

o subiektywne kryteria, związane z poglądami, czy zmieniającymi się żądaniami i

oczekiwaniami pracownika, jak również nie może opierać się jedynie na

uwzględnieniu sytuacji stron i ich dążeń, jakie istnieją w chwili rozwiązywania

stosunku pracy, gdyż oznaczałoby to wprowadzenie do stosunku pracy, który je ze

sobą łączy, stanu niepewności i nadmiernej relatywizacji ich sytuacji prawnej. Z

treści art. 18 k.p. wynika, że postanowienie umowy o pracę jest od samego

początku nieważne, gdy jest mniej korzystne dla pracownika, a nie, że może się

ono stać nieważne wraz ze zmieniającą się sytuacją stron stosunku pracy, czy też

w następstwie zmiennych oczekiwań, żądań i ocen pracownika, co do tego co jest

dla niego korzystniejsze, a co nie leży w jego interesie. Sąd Okręgowy stwierdził, że

ocena dokonywana na podstawie art. 18 k.p. powinna mieć zobiektywizowany

charakter i odnosić się do chwili, w której następuje zawarcie umowy o pracę,

powinna ponadto podlegać konkretyzacji wyrażającej się w uwzględnieniu sytuacji

prawnej i faktycznej stron w chwili zawierania umowy o pracę.

Sąd drugiej instancji ocenił, że umowa o pracę zawarta przez strony w dniu 9

marca 2007 r. nie była, w sensie o jakim mowa w art. 18 § 1 i 2 k.p., mniej

korzystna dla powoda jako pracownika niż przepisy prawa pracy. Sąd Okręgowy

stwierdził, że umowa ta gwarantowała powodowi od dnia 13 czerwca 2007 r.

stabilizację zatrudnienia w ramach stosunku pracy w oparciu o umowę o pracę na

czas nieokreślony - której wolę realizowania powód powziął, przejawił i wyraził

świadomie i dobrowolnie już w umowie od dnia 9 marca 2007 r.- od dnia w jakim

upłynął oznaczony przez strony w umowie okres próbny, bez odraczania aktu i

momentu zawierania umowy do upływu okresu próbnego. Sąd drugiej instancji

podkreślił, że umowa stron z dnia 9 marca 2007 r. nie była typową umową na

9

okres próbny lecz umową obejmującą zgodne oświadczenia woli, to ich znaczenie

rzeczywiste, czyli nadane przez obie strony w chwili zawierania umowy w marcu

2007 r. i skutki prawne, pozostawały w zgodzie z regułą prawa pracy wyrażoną w

art. 11 k.p.c. i w art. 26 § 2 k.p. i nie były sprzeczne z korzystniejszymi dla

pracownika przepisami prawa pracy.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w imieniu powoda wniósł

jego pełnomocnik, zaskarżając wyrok ten w części dotyczącej oddalenia apelacji

powoda w zakresie odnoszącym się do roszczenia o ustalenie nieistnienia stosunku

pracy, tj. w zakresie: żądania ustalenia, że od dnia 13 czerwca 2007 r. pomiędzy

powodem B. W. a pozwaną C. S. Polska Spółka z o.o. nie istniał stosunek pracy,

którego podstawą byłaby umowa o pracę nawiązana w sposób dorozumiany, tj.

poprzez wykonywanie przez powoda pracy na rzecz pozwanej w okresie od 13

czerwca 2007 r. do 21 czerwca 2007 r.; żądania ustalenia, że od dnia 13 czerwca

2007 r. pomiędzy powodem B. W. a pozwaną C. S. Polska Spółka z o.o. nie istniał

stosunek pracy, którego podstawą byłaby umowa o pracę na okres próbny z dnia 9

marca 2007 r. automatycznie przekształcona w umowę o pracę na czas

nieokreślony, w związku z czym oświadczenie pozwanej o rozwiązaniu umowy o

pracę bez wypowiedzenia z dnia 26 czerwca 2007 r. dotyczące umowy o pracę

zawartej w K. w dniu 9 marca 2007 r. automatycznie przekształconej w umowę o

pracę na czas nieokreślony jest prawnie bezskuteczne.

Skarga kasacyjna została oparta na podstawach:

1) naruszenia prawa materialnego, a mianowicie: art. 29 § 3 k.p.

polegającego na przyjęciu, że przepis ten dotyczy kwestii potwierdzania na piśmie

przez pracodawcę warunków wcześniej zawartej, bez zachowania formy pisemnej,

umowy o pracę, podczas gdy przepis ten odnosi się jedynie do kwestii udzielenia

pracownikowi na piśmie informacji o treści obowiązujących go przepisów prawa

pracy; art. 25 § 1 i § 2 k.p. w związku z art. 3531

k.c. i art. 58 § 1 k.c. w związku z

art. 300 k.p. polegającego na przyjęciu, że art. 25 k.p. dopuszcza, aby umowa o

pracę na czas nieokreślony dzieliła się na dwa okresy, tj. trzymiesięczny okres

próbny (w ramach którego obowiązywałby dwutygodniowy okres wypowiedzenia

określony w art. 34 k.p.) i dalszy okres niemający określonej granicy czasowej (w

ramach którego obowiązywałyby okresy wypowiedzenia określone w art. 36 § 1 k.p.

10

), w związku z czym strony w ramach przysługującej im kompetencji do

swobodnego kształtowania treści łączącej je umowy wynikającej z art. 3531

k.c. i

art. 58 §1 k.c. w związku z art. 300 k.p. są w pełni uprawnione do zawierania umów

o pracę na czas nieokreślony o treści wyżej przedstawionej, podczas gdy z

wyraźnego brzmienia art. 25 § 1 i § 2 k.p. jednoznacznie wynika, że umowa o pracę

na okres próbny i umowa o pracę na czas nieokreślony są odrębnymi rodzajami

umowy o pracę o zasadniczo odmiennej regulacji prawnej, a uprawnienie

przyszłych stron stosunku pracy wynikające z zasady swobody umów ogranicza się

wyłącznie do wyboru pomiędzy wskazanymi w art. 25 § 1 i § 2 k.p. rodzajami

umowy o pracę, nie obejmuje natomiast uprawnienia do zawierania umów o pracę,

które łączyłyby w sobie cechy umowy o pracę na okres próbny i umowy o pracę na

czas nieokreślony; art. 65 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. polegającego na

przyjęciu, że dokonując wykładni oświadczenia woli złożonego innej osobie

(umowy) w formie pisemnej, można zignorować niebudzący wątpliwości zgodny

zamiar stron, cel zawieranej umowy oraz jej dosłowne brzmienie, a znaczenie

złożonego oświadczenia woli ustalić wyłącznie w oparciu o zachowania stron

podjęte już po zawarciu umowy; art. 60 k.c., art. 65 § 1 i § 2 k.c. i art. 66 § 1 k.c. w

związku z art. 300 k.p. polegającego na przyjęciu, że w sytuacji, gdy strony różnią

się w ocenie danego zachowania jako oświadczenia woli (złożenia oferty zawarcia

umowy o pracę), należy rozstrzygnąć powstały spór na podstawie ustalenia tzw.

wewnętrznej woli składającego oświadczenie, tj. ustalenia, czy składający miał

wewnętrzną wolę wywołania określonych skutków prawnych, nie należy natomiast

chronić zaufania adresata tego zachowania, który zrozumiał je jako oświadczenie

woli o określonej treści po dokonaniu starannych zabiegów interpretacyjnych;

niezastosowanie art. 58 § 2 i § 3 k.c. w związku z art. 300 k.p. polegające na

nieuznaniu, że postanowienia umowy o pracę na okres próbny, których celem jest

ograniczenie swobody pracownika w zakresie podjęcia decyzji co do

kontynuowania stosunku pracy po zakończeniu umowy o pracę na okres próbny

poprzez wyraźne zasugerowanie, że niewyrażenie zgody na kontynuację stosunku

pracy będzie wiązać się dla pracownika z koniecznością zapłaty znacznej sumy

pieniężnej na rzecz pracodawcy nie jest nieważne jako sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego; niezastosowanie art. 30 § 2 k.p. w związku z art. 3531

k.c.

11

i art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. oraz błędną wykładnię art. 18 § 2 k.p.

polegające na nieuznaniu, że postanowienie umowy o pracę na okres próbny, w

którym strony ustalają, że brak wypowiedzenia tej umowy będzie traktowany jako

wyraz woli związania się umową o pracę na czas nieokreślony po zakończeniu

okresu próbnego i jednocześnie stwierdzają, że tekst dotychczasowej umowy o

pracę na okres próbny należy traktować jako tekst umowy o pracę na czas

nieokreślony, nie jest nieważne jako a) mniej korzystne dla pracownika niż przepisy

prawa pracy, b) sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i c) naturą stosunku

pracy nawiązanego na podstawie umowy na okres próbny z uwagi na to, że

zmuszają pracownika, który nie chce kontynuować zatrudnienia po okresie

próbnym, do złożenia oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę na okres

próbny;

2) naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie: art. 203 § 1 i § 2 k.p.c.

polegającego na przyjęciu, że skuteczne jest częściowe cofnięcie powództwa

dokonane po rozpoczęciu rozprawy bez zrzeczenia się roszczenia, na które to

cofnięcie pozwany nie wyraził zgody; art. 328 § 2 k.p.c., poprzez niewskazanie w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podstawy faktycznej (ustaleń faktycznych) i

niewyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji, zgodnie z

którym uznał za nieuzasadnione roszczenie powoda dotyczące ustalenia, że od

dnia 13 czerwca 2007 r. pomiędzy powodem B. W. a pozwaną C. S. Polska Spółka

z o.o. nie istniał stosunek pracy, którego podstawą byłaby umowa o pracę

nawiązana w sposób dorozumiany, tj. poprzez wykonywanie przez powoda pracy

na rzecz pozwanej w okresie od 13 czerwca 2007 r. do 21 czerwca 2007 r.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej

oddalenia apelacji powoda z dnia 18 kwietnia 2008 r. w zakresie odnoszącym się

do roszczenia o ustalenie nieistnienia stosunku pracy i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania sądowi, który wydał zaskarżony wyrok, zasądzenie od

pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów

zastępstwa procesowego.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił

tym, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne polegające na ocenie

charakteru prawnego i dopuszczalności zamieszczania w umowach o pracę na

12

okres próbny postanowienia, wedle którego zawarta umowa o pracę na okres

próbny staje się z momentem zakończenia okresu próbnego umową o pracę na

czas nieokreślony.

Skarżący podniósł ponadto, że skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona, gdyż naruszenia prawa materialnego i procesowego, jakich dopuścił

się Sąd drugiej instancji są ewidentne i mogą być stwierdzone już przy pobieżnej

analizie treści zaskarżonego wyroku.

Skarżący wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie, z uwagi na

występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne.

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżący podniósł, że w sprawie główny spór między stronami koncentrował się

wokół kwestii wykładni § 1 ust. 3 umowy z dnia 9 marca 2007 r., a także jego oceny

z punktu widzenia zgodności z art. 18 § 1 i § 2 k.p., z zasadą swobody umów (art.

3531

k.c.) oraz zasadami współżycia społecznego. Zdaniem skarżącego Sąd

drugiej instancji w ogóle nie zajął się kwestią jego interpretacji i nie ocenił jego

dopuszczalności, gdyż na skutek całkowitego zignorowania reguł wykładni

oświadczeń woli określonych w art. 65 § 2 k.c. i błędnego rozumienia art. 25 k.p.

arbitralnie przyjął, że strony nigdy nie zawarły umowy o pracę na okres próbny,

tylko od samego początku były związane umową o pracę na czas nieokreślony, w

ramach której wyróżniły trzymiesięczny okres próbny.

Zdaniem skarżącego postanowienie § 1 ust. 3 umowy z dnia 9 marca 2007 r

rodzi istotne pytania odnośnie do zakresu swobody stron stosunku pracy w

kształtowaniu treści tego stosunku, zgodności z ochronną funkcją przepisów prawa

pracy, a także zgodności z zasadami współżycia społecznego. W ocenie

skarżącego postanowienie to miało na celu ustanowienie szczególnej reguły

interpretacyjnej, wedle której brak pewnego zachowania (tzn. brak wypowiedzenia

umowy o pracę na okres próbny przez którąkolwiek ze stron) winien zostać

interpretowany jako złożenie zgodnych oświadczeń woli co do zawarcia umowy o

pracę na czas nieokreślony począwszy od zakończenia okresu próbnego. Zdaniem

skarżącego zasadniczym skutkiem tego postanowienia było, w wypadku złożenia

przez strony zgodnych oświadczeń woli w sposób wyżej przedstawiony, wyłączenie

konieczności podpisywania odrębnego dokumentu umowy o pracę na czas

13

nieokreślony z uwagi na to, że wszystkie istotne elementy treści tej umowy zawierał

już dokument umowy o pracę na okres próbny z dnia 9 marca 2007 r. Zdaniem

skarżącego nietrafne było uznanie przez Sąd pierwszej instancji, że tego rodzaju

postanowienie umowne jest bardziej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa

pracy, gdyż dawało ono pracownikowi "gwarancję" zatrudnienia w wypadku

pozytywnego przebiegu okresu próbnego. W ocenie skarżącego omawiane

postanowienie wprowadzało niekorzystny dla pracownika zatrudnionego na okres

próbny sposób wykazywania, że nie jest zainteresowany kontynuowaniem

zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Skarżący

zaznaczył, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego ocena

postanowień umownych jako mniej korzystnych dla pracownika od przepisów

prawa pracy zależy od zmiennych układów społecznych i gospodarczych (np. od

sytuacji na rynku pracy).

Zdaniem skarżącego postanowienie § 1 ust. 3 umowy o pracę z dnia 9

marca 2007 r. nasuwa wątpliwości co do swej zgodności z właściwościami (naturą)

stosunku pracy nawiązanego na podstawie umowy o pracę na okres próbny. W

ocenie skarżącego postanowienie umowne, które zmusza pracownika do składania

oświadczenia o wypowiedzeniu umowy na okres próbny w sytuacji, gdy chce on,

aby stosunek pracy zakończył się definitywnie z momentem upływu okresu

próbnego, należy ocenić jako wykraczające poza zakres swobody umów (art. 3531

k.c.), a w konsekwencji jako nieważne (art. 58 § 1 k.c.).

Zdaniem skarżącego podstawowym celem § 1 ust. 3 w związku z § 5 umowy

z dnia 9 marca 2007 r. było wywieranie niedozwolonej presji na nowo

zatrudnianych pracowników, którzy rezygnując z pracy u pozwanej po okresie

próbnym musieliby liczyć się z obowiązkiem zapłaty wysokiej kwoty pieniężnej za

skorzystanie ze szkolenia albo decydować się, w wypadku odmowy jej uiszczenia,

na proces sądowy. W ocenie skarżącego, tak określony cel omawianego

postanowienia umownego winien prowadzić do stwierdzenia jego sprzeczności z

zasadami współżycia społecznego.

W ocenie skarżącego Sąd drugiej instancji dopuścił się rażącego naruszenia

reguł wykładni oświadczeń woli określonych w art. 65 k.c., w efekcie znaczenie,

jakie przypisał spornym między stronami zachowaniom było całkowicie arbitralne i

14

dowolne. Zdaniem skarżącego błędna wykładnia przepisów Kodeksu pracy

doprowadziła Sąd drugiej instancji do stwierdzenia, że na gruncie art. 25 k.p.

możliwe jest zawarcie umowy o pracę, która łączyłaby w sobie elementy umowy na

okres próbny i umowy na czas nieokreślony.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadniczym problemem niniejszej sprawy było rozstrzygnięcie kwalifikacji

świadczenia pracy przez powoda po rozwiązaniu umowy na okres próbny. W

umowie tej strony postanowiły, że w przypadku zawarcia umowy na okres próbny

umowa staje się umową na czas nieokreślony z chwilą zakończenia okresu

próbnego. Po rozwiązaniu umowy na okres próbny powód świadczył nadal pracę

na rzecz pozwanego pracodawcy. Ostatecznie skarżący nie podpisał umowy na

czas nieokreślony i odmówił dalszego świadczenia pracy. Pracodawca uznając, że

doszło do przekształcenia umowy w umowę na czas nieokreślony, rozwiązał ją

niezwłocznie z powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków

pracowniczych. Jako przyczynę wskazano samowolne opuszczenie stanowiska

pracy podczas wykonywania projektu u klienta. Istotne jest, że powód odmówił

podpisania umowy na czas nieokreślony, gdy pracodawca nie zgodził się na

zamianę postanowienia o zwrocie kosztów szkolenia.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił roszczenie o ustalenie, iż na powodzie

nie ciąży obowiązek zapłaty na rzecz strony pozwanej kwoty 10 000 tys. euro i

oddalił powództwo w części dotyczącej ustalenia nieistnienia stosunku pracy i

nakazania stronie pozwanej wydania świadectwa pracy. Apelacja powoda została

przez Sąd Okręgowy oddalona.

W skardze kasacyjnej podniesiono naruszenie licznych przepisów prawa

materialnego i procesowego. Zdaniem skarżącego w sprawie wystąpiło istotne

zagadnienie prawne polegające na ocenie charakteru prawnego i ocenie

dopuszczalności zamieszczania w umowach o pracę na okres próbny

postanowienia, wedle którego zawarta umowa staje się z momentem zakończenia

okresu próbnego umową o pracę na czas nieokreślony, a skarga kasacyjna była

oczywiście uzasadniona.

15

W pierwszej kolejności należy ocenić dopuszczalność zawarcia w umowie

na okres próbny postanowienia o tym, że po jej zakończeniu umowa ta staje się

umową na czas nieokreślony. Zasadniczo możliwość taką należy uznać za

dopuszczalną. Ocena konkretnego przypadku musi być dokonana z

uwzględnieniem zasady korzystności z art. 18 § 1 k.p. Korzystność ta powinna

zostać oceniona w momencie zawierania umowy o pracę, a nie w chwili jej

rozwiązywania. Pogląd taki został wyrażony w orzecznictwie Sądu Najwyższego

(zob. wyrok z dnia 9 listopada 1994 r., I PZP 46/94, OSNP 1995 nr 7, poz. 87, czy

wyrok z dnia 2 października 2003 r., I PK 416/02, OSNP 2004 nr 19, poz. 328).

Orzeczenia te dotyczą wprawdzie wydłużenia ustawowego okresu wypowiedzenia,

jednak mogą one służyć uzasadnieniu dopuszczalności umawiania się stron umowy

o pracę w innych kwestiach. Skarżący podnosił w skardze, że takie postanowienie

umowy jest niekorzystne, gdyż odmowa kontynuacji stosunku pracy wiązała się z

koniecznością zapłaty znacznej sumy pieniężnej. Nie ulega wątpliwości, że ocena

postanowień umownych co do ich korzystności powinna uwzględniać całokształt

okoliczności faktycznych danej sprawy, w tym także nie tylko aspekt zgodności z

prawem, ale i zgodność z zasadami współżycia społecznego. Można więc

stwierdzić, że umowa stron przewidująca przekształcenie umowy terminowej w

umowę na czas nieokreślony będzie dla pracownika z reguły korzystna. Sąd

Okręgowy trafnie stwierdził, że ocena korzystności musi mieć charakter globalny i

uwzględniać bilans zysków i strat. Ocena okoliczności faktycznych niniejszej

sprawy doprowadziła Sąd drugiej instancji do wniosku, że postanowienia umowy

były korzystniejsze dla pracownika. Ponadto należy tu zauważyć, iż skarga nie

dotyczy obowiązku zapłaty odszkodowania za przeprowadzone szkolenie. Sąd

Okręgowy dosyć enigmatycznie przyjął, że zamiarem stron było nawiązanie umowy

o pracę na czas nieokreślony poprzedzonej okres próbnym. W rezultacie Sąd ten

ocenił, że przedstawienie powodowi do podpisania odrębnego tekstu umowy na

czas nieokreślony było jedynie czynnością faktyczną zmierzającą do potwierdzenia

istniejącego stanu rzeczy.

W związku z powyższym należy rozważyć jaki wpływ na rozstrzygnięcie

sprawy miałoby przyjęcie, że strony zawarły umowę na okres próbny, która uległa

rozwiązaniu po upływie czasu, na jaki była zawarta. W tej sytuacji należałoby

16

przyjąć, że doszło do nawiązania stosunku pracy poprzez tzw. dopuszczenie do

pracy. Możliwość zawarcia w ten sposób umowy o pracę została już dawno

zaakceptowana, tak w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i doktrynie prawa

pracy (zob. M. Gersdorf-Giaro: Zawarcie umowy o pracę, Warszawa 1985, s. 179 i

cytowane tam orzecznictwo Sądu Najwyższego). Zawarcie umowy o pracę w ten

sposób może wywoływać wątpliwości co do rodzaju umowy o pracę. W przypadku

kiedy doszło do zawarcia umowy po rozwiązaniu się umowy na okres próbny

należałoby z reguły przyjąć (wobec braku innych zastrzeżeń stron), że doszło do

nawiązania umowy na czas nieokreślony. Tak więc i w tym przypadku należałoby

przyjąć, że strony łączyła umowa na czas nieokreślony. Należy również podkreślić,

że rodzaj kolejnej umowy o pracę nie miałby większego znaczenia. Wystarczające

byłoby ustalenie, że strony łączył umowny stosunek pracy, ponieważ każdy rodzaj

umowy o pracę może być rozwiązany w trybie art. 52 k.p.

Z utrwalonej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego wynika więc, że do

nawiązania stosunku pracy może dojść poprzez dopuszczenie pracownika do

pracy. Z reguły chodzi w tych przypadkach o roszczenie pracownika, które polega

na ustaleniu istnienia stosunku pracy. Natomiast w niniejszej sprawie mamy do

czynienia z odwróceniem ról, bowiem to pracownik kwestionował istnienie stosunku

pracy, a pracodawca prezentował odmienne stanowisko. Jednak nie uzasadnia to

stosowania odmiennych reguł dotyczących nawiązania stosunku pracy per facta

concludentia. Należało więc uznać, że po rozwiązaniu umowy na okres próbny

doszło do nawiązania umowy o pracę na czas nieokreślony.

Tak więc wyrok Sądu Okręgowego odpowiada prawu. Przyjęcie, że po

upływie okresu próbnego strony łączyła umowa na czas nieokreślony przesądza o

tym, że nie zostały naruszone wskazane w skardze przepisy prawa materialnego.

Nie zostały także naruszone przepisy prawa procesowego. Skarga kasacyjna w

żadnym razie nie mogła zostać uznana za oczywiście uzasadnioną.

Reasumując należy stwierdzić, że dopuszczalne jest umówienie się stron

umowy terminowej w kwestii nawiązania kolejnej umowy o pracę, w tym na czas

nieokreślony. Oczywiste jest również, że do zawarcia umowy o pracę może dojść w

sposób dorozumiany. Niezachowanie formy pisemnej nie powoduje zaś jej

nieważności.

17

Z tych względów, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzeczono jak w sentencji

wyroku.

/tp/