II CSK 242/09

Sygn. akt II CSK 242/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa "E." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 listopada 2009 r.,

skarg kasacyjnych obu stron

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt [...],

1. uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

powódki (pkt 1), orzekającej o kosztach postępowania

apelacyjnego i kasacyjnego (pkt 1) oraz o zwrocie

spełnionego świadczenia w kwocie 84 527 zł (pkt 2);

2. zmienia wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 9 lutego

2007 r., sygn. akt [...], w części oddalającej powództwo

w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz

2

powódki zamiast kwoty 80 300 zł kwotę 151 000 (sto

pięćdziesiąt jeden tysięcy) złotych z ustawowymi

odsetkami od dnia 24 marca 2006 r.;

3. oddala skargę kasacyjną pozwanego;

4. zasądza od pozwanego na rzecz powódki zwrot

w całości poniesionych przez nią kosztów procesu,

pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie

referendarzowi sądowemu w Sądzie Okręgowym w P.

3

Uzasadnienie

„E.” spółka z o.o. w O. wnosiła o zasądzenie od Skarbu Państwa – Ministra

Skarbu Państwa kwoty 160 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 24 marca 2006

r.

Wyrokiem z dnia 9 lutego 2007 r. Sąd Okręgowy w P. uwzględnił powództwo

do kwoty 80 300 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 24 marca 2006 r., przyjmując

za podstawę następujące ustalenia faktyczne.

Zarządzeniem z dnia 7 grudnia 1994 r. Wojewoda postawił Przedsiębiorstwo

Ceramiki Budowlanej w stan likwidacji i ustanowił likwidatora zastrzegając, że bez

zgody organu założycielskiego nie jest on uprawniony do zaciągania zobowiązań w

imieniu przedsiębiorstwa, ani do składania oświadczeń woli zawierających

rozporządzenie prawem, którego przedmiotem są składniki określone w art. 55 k.c.,

z tym że zastrzeżenie to nie dotyczy zwykłego zarządu. W toku likwidacji ogłoszono

przetarg na sprzedaż prawa użytkowania wieczystego gruntu o obszarze 11.42.57

ha położonego w O. i prawa własności znajdujących się na nim budynków. Grunt

stanowił własność Skarbu Państwa, a jego użytkownikiem wieczystym i

właścicielem budynków było Przedsiębiorstwo Ceramiki Budowlanej. W dniu 3

lutego 1997 r. likwidator, działając w imieniu przedsiębiorstwa, zawarł z powodową

spółką, która złożyła ofertę zakupu, umowę sprzedaży prawa użytkowania

wieczystego wspomnianego gruntu oraz prawa własności znajdujących się na nim

budynków, a także maszyn i urządzeń wymienionych w załączniku do umowy za

cenę 160 000 zł, w tym 58 700 zł za grunt i 80 300 zł za budynki. Powódka

zapłaciła cenę i w dniu 5 lutego 1997 r. nastąpiło przekazanie przedmiotu

sprzedaży. Cała suma uzyskana ze sprzedaży została wpłacona na konto

likwidowanego przedsiębiorstwa. W piśmie z dnia 16 lutego 1998 r. Wojewoda, jako

organ założycielski Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej, post factum wyraził

zgodę na sprzedaż dokonaną przez likwidatora.

Postanowieniem z dnia 16 marca 1998 r. Sąd Rejonowy w S. odmówił wpisu

na rzecz powodowej spółki prawa użytkowania wieczystego gruntu i prawa

własności budynków, uznając umowę sprzedaży z dnia 3 lutego 1997 r. za

4

nieważną z braku zgody organu założycielskiego wyrażonej w formie szczególnej

i braku możliwości jej wyrażenia w tej formie ze względu na ogłoszenie –

postanowieniem Sądu Rejonowego w P. z dnia 21 kwietnia 1997 r. – upadłości

Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej – w likwidacji. W dniu 16 marca 1999 r. Sąd

Rejonowy w P. wydał postanowienie o ukończeniu postępowania upadłościowego,

a w dniu 24 czerwca 1999 r. o wykreśleniu Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej

– w likwidacji z rejestru przedsiębiorstw. Nieruchomość będąca przedmiotem

umowy z dnia 3 lutego 1997 r. nie została objęta postępowaniem upadłościowym;

nie wykazano jej ani w bilansie sporządzonym na dzień zakończenia likwidacji, ani

w bilansie na dzień zakończenia upadłości. Podejmowane przez powódkę starania

o zawarcie nowej umowy sprzedaży nie przyniosły rezultatu. W dniu 22 grudnia

2000 r. przedmiotowa nieruchomość została przejęta przez Ministra Skarbu

Państwa. W protokole przejęcia stwierdzono, że wszelkie roszczenia dochodzone

będą w ramach procedur wynikających z powszechnie obowiązujących przepisów

prawa. W dniu 7 listopada 2001 r. Skarb Państwa – Minister Skarbu Państwa

sprzedał przedmiotową nieruchomość A.K. za cenę 151 000 zł.

Pismem z dnia 15 marca 2006 r. powódka wezwała pozwanego do zapłaty

kwoty 160 000 złotych w terminie do dnia 23 marca 2006 r.

Sąd Okręgowy uznał, że umowa zawarta w dniu 3 lutego 1997 r. przez

likwidatora była ważna, gdyż nie ma przepisów ograniczających uprawnienia

likwidatora do zbywania składników mienia likwidowanego przedsiębiorstwa.

Jednakże, wobec odmowy dokonania wpisu użytkowania wieczystego na rzecz

powódki nie doszło do przeniesienia tego prawa (art. 27 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami, tekst jedn.: Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz.

2603 ze zm. – dalej: „u.g.n.”). Z kolei wobec wykreślenia Przedsiębiorstwa Ceramiki

Budowlanej z rejestru przedsiębiorstw prawo użytkowania wieczystego wygasło

(art. 247 k.c.). Nie doszło zatem – stwierdził Sąd Okręgowy – do przejęcia przez

Skarb Państwa nieodpłatnie składników mienia likwidowanego przedsiębiorstwa w

rozumieniu art. 40 § 2 k.c., grunt stanowił bowiem własność Skarbu Państwa, a

wygaśnięcie prawa użytkowania wieczystego spowodowało automatycznie utratę

prawa własności budynków. Pozostał jedynie problem rozliczeń między

właścicielem gruntu a użytkownikiem wieczystym, któremu przysługuje

5

wynagrodzenie za wzniesione przez niego lub nabyte na własność budynki i inne

urządzenia. Pozwany bez podstawy prawnej uzyskał jednak korzyść majątkową

kosztem powódki, gdyż budynki znajdujące się na gruncie będącym przedmiotem

użytkowania wieczystego stały się jego własnością bez obowiązku rozliczeń z

użytkownikiem wieczystym. Nie można natomiast przyjmować, że pozwany bez

podstawy prawnej uzyskał korzyść w postaci nieruchomości gruntowej, gdyż była

ona jego własnością. W konsekwencji, Sąd Okręgowy uznał, że wartość

wzbogacenia wyraża się kwotą 80 300 zł, którą zasądził na rzecz powódki wraz z

odsetkami.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji obu stron, Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 12 czerwca 2007 r. zmienił powyższy wyrok w ten sposób, że

zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 151 000 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 24 marca 2006 r., natomiast w pozostałej części powództwo i w

całości apelację pozwanego oddalił. Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji i dokonaną przez ten Sąd ocenę ważności

umowy sprzedaży z dnia 3 lutego 1997 r. Stwierdził, że, zgodnie z art. 49 ust. 1

ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn.:

Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm. – dalej: u.p.p.”) w brzmieniu

obowiązującym w czasie między 1 stycznia 1992 r. a 15 stycznia 2003 r., z chwilą

likwidacji przedsiębiorstwa państwowego mienie tego przedsiębiorstwa pozostałe

po likwidacji przejmuje Skarb Państwa. Stosownie do tego przepisu, nieruchomość

gruntowa, która ze względu na zawartą umowę sprzedaży nie weszła w skład masy

upadłości, gdyż w skład tej masy weszła cena uzyskana ze sprzedaży, została

w dniu 22 grudnia 2000 r. przejęta przez Skarb Państwa. Tym samym Skarb

Państwa odpowiada za zobowiązania niezaspokojone w procesie likwidacji,

powstałe przed datą wykreślenia przedsiębiorstwa z rejestru, z tym że jego

odpowiedzialność ogranicza się do wartości przejętego mienia (art. 40 § 2 k.c. i art.

49 ust. 1 u.p.p.). Skoro powódka zwróciła pozwanemu nieruchomość, to pozwany

powinien zwrócić jej cenę, którą zapłaciła zlikwidowanemu przedsiębiorstwu,

ograniczoną jednak do wartości nieruchomości z chwili przejęcia (art. 410 k.c.).

Wartość ta wynosiła 151 000 zł, za taką cenę bowiem pozwany sprzedał przejętą

6

nieruchomość. Zobowiązane do zwrotu tej kwoty było likwidowane

przedsiębiorstwo, a po jego likwidacji zobowiązanie to przeszło na Skarb Państwa.

Na skutek skargi kasacyjnej pozwanego, Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia

27 marca 2008 r. uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w części uwzględniającej

powództwo oraz oddalającej apelację pozwanego i w tym zakresie przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zauważył, że doszło do

utożsamienia przez Sąd Apelacyjny faktycznego przejęcia nieruchomości

z przejęciem mienia przedsiębiorstwa państwowego na gruncie art. 40 § 2 k.c.

Stwierdził, że art. 49 ust. 1 u.p.p. wiąże to przejęcie z dniem likwidacji lub upadłości

przedsiębiorstwa, którym jest dzień wykreślenia przedsiębiorstwa z rejestru, zatem

w sprawie zachodziła potrzeba oceny, czy przed dniem 24 czerwca 1999 r., kiedy

to wykreślono Przedsiębiorstwo Ceramiki Budowlanej z rejestru przedsiębiorstw,

powstało jego zobowiązanie do zwrotu ceny zapłaconej przez powódkę. Sąd

Apelacyjny zaniechał takiej oceny i nie przedstawił też – stwierdził dalej Sąd

Najwyższy – argumentacji, która wskazywałaby na powstanie tego zobowiązania w

momencie odmowy wpisu prawa użytkowania wieczystego na rzecz powódki. Brak

tej oceny czyni zasadnym zarzut naruszenia art. 40 § 2 k.c. w związku z art. 49 ust.

1 u.p.p., gdyż uniemożliwia kontrolę prawidłowości zastosowania art. 40 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy podkreślił ponadto, że regulacja zawarta w tym przepisie odnosi się

wprost do sytuacji, w której przejęty przez Skarb Państwa składnik mienia

państwowej osoby prawnej stanowił jej własność.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 9

października 2008 r. oddalił obie apelacje i zasądził od powódki na rzecz

pozwanego kwotę 84 527 zł tytułem zwrotu spełnionego świadczenia. Stwierdził,

że umowa sprzedaży zawarta w dniu 3 lutego 1997 r. była ważna, lecz nie

doprowadziła do przeniesienia prawa użytkowania wieczystego z powodu odmowy

wpisu do księgi wieczystej. Wniosek o dokonanie tego wpisu został złożony w dniu

7 lutego 1997 r., a postanowienie o odmowie jego dokonania uprawomocniło się

z dniem 5 stycznia 1999 r., czyli już po ogłoszeniu upadłości Przedsiębiorstwa

Ceramiki Budowlanej, po zakończeniu której w dniu 24 czerwca 1999 r. wykreślono

to przedsiębiorstwo z rejestru. Umowa z dnia 3 lutego 1997 r. nadal wiązała

kontrahentów, gdyż powódka od niej nie odstąpiła, a zatem do czasu ustania bytu

7

prawnego przedsiębiorstwa nie powstały żadne zobowiązania sprzedawcy wobec

kupującego z tytułu nieosiągnięcia skutku rzeczowego umowy. W tej sytuacji

pozwany nie może odpowiadać za poszukiwane przez powódkę zobowiązanie do

zwrotu ceny na podstawie art. 40 § 2 k.c.

Wraz z wygaśnięciem użytkowania wieczystego i wykreśleniem tego prawa

z księgi wieczystej – stwierdził dalej Sąd Apelacyjny – wygasła odrębna własność

znajdujących się na gruncie budynków, natomiast powstał obowiązek

odszkodowawczy przewidziany w art. 33 ust. 2 u.g.n. Osobą uprawnioną do

odszkodowania za budynki i urządzenia istniejące w dniu zwrotu użytkowanego

gruntu była powódka, gdyż umowa sprzedaży z dnia 3 lutego 1997 r. nie

doprowadziła wprawdzie do osiągnięcia skutku rzeczowego, niemniej spełniała

warunki obligacyjnego przelewu praw wynikających z umowy o ustanowieniu

użytkowania wieczystego , w tym także w zakresie ekspektatywy praw przyszłych.

Wartość budynków – jak ustalił Sąd pierwszej instancji – wynosiła 80 300 zł i do tej

kwoty roszczenie powódki znajduje oparcie materialnoprawne ale nie w przepisach

o bezpodstawnym wzbogaceniu, lecz w art. 33 ust. 2 u.g.n. O bezpodstawnym

wzbogaceniu bowiem można mówić tylko wtedy, gdy do uzyskania przez

wzbogaconego korzyści majątkowej doszło bez podstawy prawnej i gdy istnieje

współzależność między uzyskaniem korzyści majątkowej przez wzbogaconego

a uszczerbkiem majątkowym, który dotknął zubożonego w wyniku tego samego

zdarzenia. Ponieważ pozwany przejął mienie przedsiębiorstwa państwowego na

podstawie art. 49 ust. 1 u.p.p., a więc z mocy przepisu prawa, nie można

przyjmować, że wzbogacił się bezpodstawnie kosztem powódki. Do wzbogacenia

pozwanego nie mogło również dojść przez zniesienie obciążenia gruntu

użytkowaniem wieczystym, gdyż przez samo nieosiągnięcie skutku rzeczowego

umowy sprzedaży pozwany nie uzyskał żadnej korzyści majątkowej, a jedynie

odzyskał posiadanie własnej nieruchomości.

Na koniec Sąd Apelacyjny stwierdził, że w okolicznościach sprawy

podniesienie przez pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia o zwrot wartości

budynków wobec upływu trzyletniego terminu z art. 243 k.c. kłóciło się

z zasadami słuszności i uczciwości, wobec czego nosiło znamiona nadużycia

prawa (art. 5 k.c.).

8

Od powyższego wyroku skargi kasacyjne złożyły obie strony.

Powódka, powołując się na obydwie podstawy z art. 3983

§ 1 k.p.c., wnosiła

o „zmianę” zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie wniesionej przez nią apelacji

oraz oddalenie apelacji pozwanego ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

wskazała na naruszenie: art. 405 k.c. przez przyjęcie zawężonego rozumienia

pojęć „korzyść majątkowa” oraz „zubożenie” i potraktowanie ich jedynie jako

przejścia konkretnych składników majątkowych z jednego majątku do drugiego,

i art. 40 § 2 oraz art. 405 k.c. przez przyjęcie, że między normami wyrażonymi

w powołanych przepisach istnieje związek, mimo że są to dwie niezależne od siebie

podstawy dochodzenia roszczeń, oraz że nabycie przez Skarb Państwa z mocy art.

40 § 2 k.c. w związku z art. 49 ust. 1 u.p.p. składników majątku przedsiębiorstwa

państwowego wyklucza automatycznie możliwość przyjęcia po jego stronie

bezpodstawnego wzbogacenia kosztem innego podmiotu. W ramach drugiej

podstawy podniosła natomiast zarzut obrazy art. 378 § 1 k.p.c. przez nierozważenie

zarzutów zgłoszonych w złożonej przez nią apelacji.

Pozwany, powołując się na podstawę z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., wnosił

o „zmianę” zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie złożonej przez niego apelacji

ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W ramach powołanej podstawy kasacyjnej wskazał na naruszenie: art. 65 k.c.

w związku z art. 18a ust. 1 u.p.p. przez przyjęcie, że zamiarem stron zawierających

umowę sprzedaży użytkowania wieczystego było przeniesienie wierzytelności

przyszłej przysługującej użytkownikowi wieczystemu wobec Skarbu Państwa, art.

27 zdanie drugie u.g.n. w związku z art. 58 § 1 k.c. przez przyjęcie, że możliwe było

przeniesienie ogółu uprawnień użytkownika wieczystego bez przeniesienia samego

prawa użytkowania wieczystego, art. 33 ust. 2 u.g.n. w związku z art. 510 § 1 k.c.

i art. 49 ust. 1 u.p.p. przez przyjęcie, że powódka nabyła wierzytelność przyszłą,

która powstała w majątku nieistniejącego, bo wykreślonego już z rejestru,

przedsiębiorstwa państwowego, i art. 5 w związku z art. 243 k.c. przez przyjęcie,

że skorzystanie z zarzutu przedawnienia stanowi nadużycie prawa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

9

W pierwszej kolejności rozważenia wymaga kwestia, czy przyjęty przez Sąd

Apelacyjny za podstawę rozstrzygnięcia art. 33 ust. 2 u.g.n. może uzasadniać

uwzględnienie powództwa do kwoty 80 300 zł z tytułu wynagrodzenia za budynki

oraz inne urządzenia należące do wieczystego użytkownika.

Według powołanego przepisu, w razie wygaśnięcia użytkowania wieczystego

na skutek upływu okresu ustalonego w umowie albo na skutek rozwiązania umowy

przed upływem tego okresu, użytkownikowi wieczystemu przysługuje

wynagrodzenie za wzniesione przez niego lub nabyte na własność budynki i inne

urządzenia. Przytoczona regulacja jest konsekwencją konstrukcji odrębnej

własności budynków i innych urządzeń przysługującej użytkownikowi wieczystemu.

Zgodnie z art. 235 § 2 k.c., przysługująca wieczystemu użytkownikowi własność

budynków i urządzeń na użytkowanym gruncie jest prawem związanym

z użytkowaniem wieczystym. Prawem głównym jest tu użytkowanie wieczyste,

natomiast prawo własności budynków i urządzeń dzieli los prawny tego prawa.

W konsekwencji, własność budynków może być przenoszona tylko łącznie

z prawem użytkowania wieczystego i wygasa łącznie z wygaśnięciem tego prawa

(zob. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1963 r., III CO 60/63, OSNCP

1964, nr 12, poz. 246 i z dnia 19 stycznia 1971 r., III CZP 86/70, OSNCP 1971, nr

9, poz. 147 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2003 r., II CKN

1155/00, OSNC 2004, nr 4, poz. 61). Z tego właśnie względu ustawodawca w art.

33 ust. 2 u.g.n. uregulował należne użytkownikowi, w razie wygaśnięcia

użytkowania wieczystego, wynagrodzenie za należące do niego budynki i inne

urządzenia, zastrzegając, że powinno ono być równe wartości tych budynków

i urządzeń określonej na dzień wygaśnięcia użytkowania wieczystego.

Sąd Apelacyjny uznał, że wynagrodzenie, o którym mowa w art. 33 ust. 2

u.g.n., może być przyznane powódce, ponieważ umowa sprzedaży z dnia 3 lutego

1997 r., jakkolwiek nie doprowadziła do przeniesienia prawa użytkowania

wieczystego, spełniała warunki przelewu praw wynikających z umowy

o ustanowieniu użytkowania wieczystego i to także w zakresie ekspektatywy praw

przyszłych. Skarżący zasadnie podnosi, że pogląd ten nie może być uznany

za trafny. Nie wnikając bliżej w kwestie związane z dopuszczalnością przeniesienia

przez użytkownika wieczystego ekspektatywy wierzytelności o wynagrodzenie

10

przewidziane w art. 33 ust. 2 u.g.n., trzeba podkreślić, że w dniu 3 lutego 1997 r.

doszło do zawarcia przez powódkę oraz likwidatora Przedsiębiorstwa Ceramiki

Budowlanej umowy sprzedaży prawa użytkowania wieczystego i prawa własności

budynków, która nie wywarła skutku rzeczowego z tej przyczyny, że z dniem 5

stycznia 1999 r. uprawomocniło się postanowienie Sądu Rejonowego w S. o

odmowie wpisu prawa użytkowania wieczystego na rzecz powódki, a przeniesienie

tego prawa w drodze umowy wymaga wpisu do księgi wieczystej (art. 29 u.g.n.).

Rację ma zatem skarżący podnosząc, że przypisywanie stronom umowy woli

przeniesienia samej wierzytelności przyszłej o wynagrodzenie, o którym mowa w

art. 33 ust. 2 u.g.n., narusza przede wszystkim art. 65 k.c. W konsekwencji, trzeba

zgodzić się także z zarzutem naruszenia art. 33 ust. 2 u.g.n., co nie oznacza

jednak, że skarga kasacyjna strony pozwanej zasługuje na uwzględnienie, wyrok

Sądu Apelacyjnego bowiem został zaskarżony także przez stronę powodową.

Powódka powołała się na obydwie podstawy kasacyjne określone w art. 3983

§ 1 k.p.c., jednak podniesiony w ramach drugiej podstawy zarzut obrazy art. 378

§ 1 k.p.c. przez zaniechanie oceny dochodzonego roszczenia przez pryzmat art.

405 k.c. i nast., regulujących instytucję bezpodstawnego wzbogacenia, jest

w istocie powtórzeniem stawianego w ramach pierwszej podstawy zarzutu

naruszenia prawa materialnego. Sąd Apelacyjny bowiem – co zgodnie z uchwałą

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP

49/07 (OSNC 2008, nr 6, poz. 55) obowiązany był uczynić bez względu na treść

zarzutów podniesionych w apelacji – wypowiedział się w kwestii zastosowania art.

405 k.c. Skarżąca kwestionuje prawidłowość tego stanowiska, wobec czego jej

wywody przytoczone w uzasadnieniu zarzutu obrazy art. 378 § 1 k.p.c.

podlegają rozważeniu w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego, ściśle –

art. 405 k.c.

Skarżąca trafnie zauważa, że uzyskanie korzyści majątkowej kosztem innej

osoby bez podstawy prawnej jest samodzielnym źródłem zobowiązania

określanego jako zobowiązanie z bezpodstawnego wzbogacenia. Przesłankami,

od spełnienia których uzależnione jest jego powstanie, są: uzyskanie korzyści

majątkowej (wzbogacenie), osiągnięcie korzyści z majątku innej osoby (zubożenie),

11

związek między wzbogaceniem a zubożeniem oraz uzyskanie korzyści bez

podstawy prawnej.

Przed przystąpieniem do oceny, czy w stanie faktycznym niniejszej sprawy

spełnione zostały powyższe przesłanki, warto ponownie przeanalizować sekwencję

zdarzeń, które doprowadziły do zapłaty przez powódkę ceny nabycia prawa

użytkowania wieczystego gruntu o obszarze 11.42.57 ha i prawa własności

znajdujących się na nim budynków oraz maszyn i urządzeń określonych

w załączniku do umowy w kwocie 160 000 zł bez uzyskania świadczenia

wzajemnego. Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika,

że uiszczona przez powódkę cena sprzedaży w kwocie 160 000 zł została

wpłacona na konto pozostającego wówczas w stanie likwidacji Przedsiębiorstwa

Ceramiki Budowlanej i po ogłoszeniu w dniu 21 kwietnia 1997 r. jego upadłości –

weszła w skład masy upadłości. Jednocześnie, ze względu na zawarcie przez

likwidatora umowy sprzedaży z powódką, w skład masy upadłości z dniem 21

kwietnia 1997 r. nie weszło prawo użytkowania wieczystego gruntu o obszarze

11.42.57 ha oraz prawo własności znajdujących się na nim budynków, a także

maszyn i urządzeń określonych w załączniku do umowy. W dniu 5 stycznia 1999 r.

uprawomocniło się postanowienie odmawiające wpisu na rzecz powódki prawa

użytkowania wieczystego na podstawie umowy sprzedaży z dnia 3 lutego 1997 r.,

wobec czego – zważywszy regulację zawartą w art. 27 u.g.n. – stało się wiadome,

że umowa sprzedaży z dnia 3 lutego 1997 r. nie wywarła skutku rzeczowego. W

tym czasie istniało jeszcze Przedsiębiorstwo Ceramiki Budowlanej – w upadłości,

utraciło ono bowiem osobowość prawną dopiero z chwilą wykreślenia z rejestru

przedsiębiorstw, co nastąpiło w dniu 24 czerwca 1999 r. W konsekwencji, pozwany,

po ukończeniu postępowania upadłościowego i wykreśleniu Przedsiębiorstwa

Ceramiki Budowlanej z rejestru, uzyskał nieruchomość gruntową o obszarze

11.42.57 ha wolną od obciążenia użytkowaniem wieczystym wraz z budynkami i

urządzeniami, które – wobec wygaśnięcia użytkowania wieczystego – stały się

częścią składową gruntu, po czym nieruchomość tę sprzedał za cenę 151 000 zł.

W ustalonym stanie faktycznym spełnienie przesłanek wzbogacenia po

stronie Skarbu Państwa oraz zubożenia po stronie powódki nie budziło wątpliwości

Sądu Apelacyjnego. Sąd ten uznał natomiast, że nie zostały spełnione pozostałe

12

przesłanki powstania zobowiązania z bezpodstawnego wzbogacenia,

o wzbogaceniu tym bowiem można mówić tylko wtedy, gdy do uzyskania przez

wzbogaconego korzyści majątkowej doszło bez podstawy prawnej i gdy istnieje

współzależność między uzyskaniem korzyści majątkowej przez wzbogaconego

a uszczerbkiem majątkowym, który dotknął zubożonego w wyniku tego samego

zdarzenia. Pozwany Skarb Państwa tymczasem przejął mienie wykreślonego

z rejestru Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej z mocy prawa (art. 49 ust. 1

u.p.p.) i z tego względu nie można – zdaniem Sądu Apelacyjnego – przyjmować, że

wzbogacił się bezpodstawnie kosztem powódki.

Odnosząc się do przedstawionej argumentacji trzeba zgodzić się z oceną,

że – zgodnie z art. 49 ust. 1 u.p.p. w brzmieniu obowiązującym w dacie wykreślenia

Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej z rejestru (Dz.U. z 1996 r. Nr 106, poz. 496

i Nr 156, poz. 775) – z dniem likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa mienie tego

przedsiębiorstwa pozostałe po likwidacji lub upadłości przejmował, z zastrzeżeniem

ust. 5, Minister Skarbu Państwa albo Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa,

oraz że – co do zasady – brak podstawy prawnej oznacza taką sytuację, w której

uzyskanie korzyści majątkowej nie znajduje usprawiedliwienia w przepisie ustawy,

czynności prawnej, orzeczeniu sądowym lub akcie administracyjnym. Samo

ustalenie podstawy prawnej wzbogacenia nie jest jednak wystarczające, gdyż nie

zawsze legitymizacja nabycia korzyści w ustawie oznacza wykluczenie roszczenia

z bezpodstawnego wzbogacenia. Nie w każdym bowiem wypadku ustawowego

usprawiedliwienia korzyści uzyskanej przez dany podmiot, jest ono równoznaczne z

intencją ustawy przeniesienia również korzyści gospodarczej z uszczerbkiem dla

dotychczas uprawnionego. W doktrynie podkreśla się, że w sytuacji, w której

tytułem przesunięcia majątkowego jest przepis ustawy, trzeba zbadać, czy ma on

na celu tylko formalne przeniesienie prawa z jednego podmiotu na drugi, czy też

intencją ustawy jest przenieść razem z prawem wynikającą z niego korzyść

gospodarczą z uszczerbkiem dla dotychczas uprawnionego.

Nie powinno budzić wątpliwości, że u podstaw regulacji zawartej w art. 49

ust. 1 u.p.p. legło dążenie do zagospodarowania mienia pozostałego po ukończeniu

postępowania likwidacyjnego lub upadłościowego i wykreśleniu przedsiębiorstwa

z rejestru, innymi słowy, do uporządkowania tytułu prawnego, nie zaś przeniesienie

13

z uszczerbkiem dla dotychczas uprawnionego korzyści gospodarczej uzyskanej

w wyniku zdarzeń, jakie nastąpiły w trakcie toczącego się postępowania.

Sytuacja taka miała natomiast miejsce w niniejszej sprawie, gdyż w skład masy

upadłości weszła cena sprzedaży prawa użytkowania wieczystego gruntu i prawa

własności znajdujących się na nim budynków, po czym – na skutej odmowy wpisu

prawa użytkowania wieczystego na rzecz nabywcy – Skarb Państwa po

zakończeniu postępowania upadłościowego i wykreśleniu upadłego

przedsiębiorstwa z rejestru uzyskał nieruchomość gruntową wolną od obciążenia

użytkowaniem wieczystym wraz z budynkami i urządzeniami. Korzyści tych nie

uzyskałby, gdyby doszło do dokonania wpisu użytkowania wieczystego na rzecz

powódki. Przepis art. 49 ust. 1 u.p.p., na podstawie którego Skarb Państwa przejął

mienie pozostałe po wykreśleniu Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej, nie stoi

zatem na przeszkodzie przyjęciu, że pozwany wzbogacił się bezpodstawnie

kosztem powódki.

Nie można też kwestionować istnienia związku między wzbogaceniem

pozwanego a zubożeniem powódki, tym bardziej że przesłanki tego związku

nie należy – jak podkreśla się w doktrynie – rozumieć w kategoriach

rygorystycznie ujmowanej bezpośredniości transferu.

Konkludując, zachodzą podstawy, by stwierdzić, że spełnione zostały

określone w art. 405 k.c. przesłanki powstania zobowiązania z bezpodstawnego

wzbogacenia. Przepis ten natomiast – jak trafnie podnosi skarżąca – stanowi

samodzielną, niezależną od art. 40 § 2 k.c., podstawę prawną jej roszczenia.

Nie budzi też zastrzeżeń stanowisko skarżącej, że wartość uzyskanej przez

pozwanego jej kosztem korzyści majątkowej wynosi 151 000 zł.

Na koniec warto dodać, że przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu – na co

wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 27 kwietnia 1995 r., III CZP

46/95 (OSNC 1995, nr 7-8, poz. 114) – należy stosować m.in. wtedy, gdy nie ma

innego środka prawnego, przy wykorzystaniu którego możliwe byłoby przywrócenie

równowagi majątkowej, naruszonej bez prawnego uzasadnienia.

Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy – uznając powołaną

w skardze kasacyjnej podstawę naruszenia przepisów postępowania za

14

nieuzasadnioną – na zasadzie art. 39816

k.p.c., na wniosek skarżącej, uchylił

zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację powódki (pkt 1), orzekającej

o kosztach postępowania apelacyjnego i kasacyjnego (pkt 1) oraz o zwrocie

spełnionego świadczenia w kwocie 84 527 zł (pkt 2) i orzekł co do istoty sprawy

w ten sposób, że zmienił wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 9 lutego 2007 r. w

części oddalającej powództwo i na podstawie art. 405 oraz art. 481 § 1 k.c. zasądził

od pozwanego na rzecz powódki zamiast kwoty 80 300 zł kwotę 151 000 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 24 marca 2006 r., natomiast na podstawie art.

39814

k.p.c. skargę kasacyjną pozwanego oddalił.

Ze względu na to, że powódka uległa tylko co do nieznacznej części swego

żądania Sąd Najwyższy na podstawie art. 100 zdanie drugie w związku z art. 391

§ 1 i art. 39821

k.p.c. zasądził od pozwanego na rzecz powódki zwrot w całości

poniesionych przez nią kosztów procesu, z tym że na zasadzie art. 108 § 1 zdanie

drugie w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. pozostawił ich szczegółowe

wyliczenie referendarzowi sądowemu w Sądzie pierwszej instancji.