II UK 131/09

Sygn. akt II UK 131/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Herbert Szurgacz (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Z. M., R. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P.

z udziałem zainteresowanych . L. i P. O. Spółki z o.o. w P.

o składki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 4 lutego 2009 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu

Okręgowego w P. z dnia 27 grudnia 2007 r., w części dotyczącej

odpowiedzialności Z. M. za zaległości składkowe „P. – O.” Spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością w P. na ubezpieczenie

zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych za okres od lipca 2001 r. do listopada

2

2002 r. wraz z naliczonym do dnia 24 września 2004 r. odsetkami

oraz w części dotyczącej odpowiedzialności R. P. za zaległości

składkowe „P. – O.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w

P. na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych od maja 2001 r. do

listopada 2002 r. wraz z naliczonym do dnia 24 września 2004 r.

odsetkami i oddala odwołania tym zakresie,

II. zasądza solidarnie od odwołujących się Z. M. i R. P. na

rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w

P. kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w drugiej instancji,

III. zasądza solidarnie od odwołujących się Z. M. i R. P. na

rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w

P. kwotę 1.200 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 4

lutego 2009 r. oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w P. od

wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P. z dnia 27

grudnia 2007 r. Wyrokiem tym Sąd Okręgowy zmienił w części decyzję organu

rentowego z dnia 20 września 2004 r. , stwierdzając, że Z. M. nie jest zobowiązany

do zapłaty zaległych składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od lipca 2001 r. do

listopada 2002 r. wraz z naliczonym do dnia 24 września 2004 r. odsetkami,

oddalając jego odwołanie w pozostałym zakresie oraz zmienił w części kolejną

decyzję organu rentowego z dnia 20 września 2004 r., stwierdzając, że R. P. nie

jest zobowiązany do zapłaty zaległych składek na ubezpieczenie zdrowotne,

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych od maja

2001 r. do listopada 2002 r. wraz z naliczonym do dnia 24 września 2004 r.

3

odsetkami, oddalając jego odwołanie w pozostałym zakresie. Sąd Okręgowy uznał,

że obaj odwołujący się – jako członkowie zarządu „P. – O.” Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w P. ponoszą odpowiedzialność za zaległości tej Spółki z tytułu

składek na ubezpieczenia społeczne na podstawie art. 116 § 1 ustawy z dnia 29

sierpnia1997 r. – Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz.

60 ze zm.) w związku z art. 31 ustawy z dnia ustawy z 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r . Nr 11, poz. 74

ze zm., przywoływanej dalej jako ustawa systemowa). Sąd Okręgowy nie znalazł

natomiast podstaw prawnych, aby obciążyć odwołujących się odpowiedzialnością

za zaległości Spółki z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Stwierdził, że nie ma

wyraźnego przepisu w ustawie systemowej, który rozciągałby odpowiedzialność

osób trzecich na tego rodzaju zaległości. Tej kategorii nie obejmuje przepis art. 31

ustaw systemowej, który dotyczy wyłącznie zaległości z tytułu składek na

ubezpieczenia społeczne. Również przeniesienia tej odpowiedzialności nie

uzasadnia treść art. 32 tej ustawy, gdyż, zdaniem Sądu Okręgowego, określa on, w

jakim zakresie do składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, mają zastosowanie przepisy o

składach na ubezpieczenia społeczne. Nie zawiera on natomiast wyraźnego

odwołania do Ordynacji podatkowej.

Sąd Apelacyjny w pisemnych motywach swojego rozstrzygnięcia podzielił

powyższe stanowisko.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił

naruszenie prawa materialnego – art. 31 i 32 ustawy systemowej w związku z art.

116 § 1 Ordynacji podatkowej i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

orzeczenie co do istoty sprawy poprzez zmianę wyroku Sądu Okręgowego w części

dotyczącej odpowiedzialności odwołujących się za zaległości składkowe na

ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych i stwierdzenie, że ponoszą oni odpowiedzialność za powyższe

należności, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od każdego z

odwołujących się kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

4

W uzasadnieniu skargi, powołując się na uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 17 października 2006 r., II UK 85/06 (OSNP 2007 nr 21 –22,

poz. 328), wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2006 r., II UK 47/06

(OSNP 2007 nr 19–20, poz. 296) oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4

czerwca 2008 r., II UZP 3/08 (OSNP 2009 nr 11-1, poz. 148), stwierdził, że

członkowie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością mogą, na podstawie

art. 116 Ordynacji podatkowej związku z art. 32 ustawy systemowej oraz w związku

z art. 31 tej ustawy, zostać obciążeni odpowiedzialnością za niezapłacone w

terminie przez tę spółkę składki na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowotne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, albowiem Sąd drugiej instancji dokonał

błędnej wykładni art. 32 w związku z art. 31 ustawy systemowej w związku z art.

116 § 1 Ordynacji podatkowej. Dopuszczalność przeniesienia odpowiedzialności za

zaległości składkowe na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych na osoby trzecie, a także na

spadkobierców – w oparciu o przepis art. 32 ustawy systemowej - była

przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w uchwałach z dnia 7 maja 2008 r., II

UZP 1/08 (OSNP 2000 nr 232, poz. 352) oraz z dnia 4 czerwca 2008 r., II UZP

3/08, przywołanej w skardze. W pierwszej z tych uchwał (II UZP 1/08), dotyczącej

spadkobierców, Sąd Najwyższy stwierdził, że należności z tytułu niezapłaconych

przez spadkodawcę składek na ubezpieczenia zdrowotne, składek na Fundusz

Pracy oraz na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i należności z

nimi związane - według ich stanu na dzień otwarcia spadku - przechodzą, jako

obowiązek majątkowy zmarłego w rozumieniu art. 922 § 1 i § 3 k.c., a więc jako

dług spadku, na spadkobiercę, który przyjął spadek, w granicach jego

odpowiedzialności za długi spadku, przy czym spełnienie tego obowiązku

majątkowego, jako zobowiązania publicznoprawnego, następuje na zasadach

określonych w dziale III Ordynacji podatkowej, a więc po wydaniu przez organ

rentowy (wierzyciela) decyzji określającej zobowiązanie konkretnego spadkobiercy

5

podlegającej kontroli właściwego dla organu rentowego sądu ubezpieczeń

społecznych. Pobór tego rodzaju (zaległych) składek i należności z nimi

związanych, według ich stanu na dzień otwarcia spadku dłużnika organu

rentowego, pobór w znaczeniu, o którym mowa w art. 32 ustawy systemowej, jest

niemożliwy bez uprzedniego wydania przez organ rentowy decyzji określającej

zobowiązanie konkretnego spadkobiercy z powołaniem się na odpowiednie

przepisy Ordynacji podatkowej, te same, jakie stanowią podstawę dla określenia

zobowiązania spadkobiercy dłużnika organu rentowego w zakresie niezapłaconych

przez spadkodawcę, a więc niezapłaconych do dnia otwarcia spadku, należności z

tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, do których to przepisów odsyła się w

art. 31 ustawy systemowej, a poprzez ten przepis, także art. 32 tej ustawy. Użyte w

art. 32 ustawy określenie: „w zakresie poboru" w odniesieniu do składek na

ubezpieczenie zdrowotne, składek na Fundusz Pracy oraz na Funduszu

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należy odczytywać w powiązaniu z

przepisami regulującymi pobór tego rodzaju składek przez organ rentowy. Mając

powyższe na uwadze w sytuacji, gdy art. 32 ustawy systemowej stwierdza, że nie

tylko w zakresie poboru składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy oraz

Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, ale także w zakresie

egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych,

dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i

prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się

odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne, to oznacza,

że Zakład Ubezpieczeń Społecznych i Kasa Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego (każda z tych instytucji w zakresie sobie właściwym) ma prawo i

obowiązek stosować odpowiednio przepisy prawa materialnego i procesowego

dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne wobec każdego dłużnika tego typu

należności, jak wymienione w art. 32 ustawy systemowej, które to przepisy pozwolą

na pobór, czyli uzyskanie wierzytelności danego Funduszu, a tym samym, między

innymi, przepisy stanowiące podstawę materialnoprawną do wydania decyzji

określającej zobowiązanie spadkobiercy za długi spadkowe, w granicach

wynikających z przepisów prawa spadkowego, według stanu zadłużenia

spadkodawcy na dzień otwarcia spadku z tytułu składek na ubezpieczenie

6

zdrowotne, Fundusz Pracy i (lub) Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych oraz należności z nimi związanych.

W tym kierunku też wyłożony został przepis art. 31 ustawy systemowej w

uchwale II UZP 3/08. Sąd Najwyższy stwierdził, że wykładnia użytego w art. 32

ustawy systemowej określenia o „poborze” składek, ograniczająca to pojęcie do

czynności technicznych nieobejmujących tym samym odpowiedzialności z tytułu

nieopłaconych składek przez osoby trzecie (członków zarządu spółki), nie jest

trafna. Podkreślił, że na pobór składek istotnie składają się określone czynności o

charakterze czysto technicznym, jednak w rozumieniu art. 32 ma ono inne, szersze

znaczenie. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, iż przepisy prawa

ustawowego z reguły nie odnoszą się do czynności czysto technicznych; te kwestie

ustawodawca przekazuje do aktów wykonawczych. Odwołując się do uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 23 października 1987 r., III UZP 38/8 (OSNCP 1989, nr 7-8,

poz. 110), a także uchwały z dnia 7 maja 2008 r., II UZP 1/08, wywiódł, że przepisy

ustawowe o poborze składek dotyczą przede wszystkim określenia podmiotu

zobowiązanego do ich zapłacenia. Podmiotem zobowiązanym do opłacenia składek

może być następca prawny podmiotu, na którym ciążył obowiązek składkowy, jak i

osoba trzecia, na którą przepisy prawa nakładają obowiązek spełnienia, przy

istnieniu określonych warunków, zobowiązania składkowego, niespełnionego przez

podmiot bezpośrednio zobowiązany. Taką możliwość przewiduje art. 31 ustawy

systemowej, który odsyła do odpowiedniego stosowania m. in. art. 116, 116a, 117,

118 i 119 Ordynacji podatkowej, tj. do przepisów o odpowiedzialności osób

trzecich za zobowiązania podatkowe. W uchwale tej Sąd Najwyższy powołał się

także na to, że skoro art. 32 ustawy systemowej w wymienionych w nim

kategoriach spraw odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących

składek na ubezpieczenie społeczne, to oznacza to odesłanie do wszystkich

przepisów dotyczących składek na ubezpieczenie społeczne, a więc również do

przepisów Ordynacji podatkowej, wymienionych w art. 31 ustawy systemowej, a

więc i do przepisu art. 116 i następnych. Na gruncie wykładni językowo - logicznej

art. 32 nie ma uzasadnienia do wybiórczego stosowania tylko niektórych przepisów

Ordynacji, wręcz przeciwnie, taka interpretacja pozostawałaby w sprzeczności z

wykładnią systemową.

7

Wreszcie w uchwale podjętej w składzie siedmiu sędziów z dnia 15

października 2009 r., II UZP 3/09 (niepublikowanej), Sąd Najwyższy stwierdził, że

przepis art. 32 ustawy systemowej - także w brzmieniu obowiązującym do dnia 1

stycznia 2010 r., przed zmianą dokonaną przez art. 45 pkt 1 ustawy z dnia 19

grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656) – stanowi

podstawę odpowiedniego stosowania do składek na Fundusz Pracy, Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowotne

przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne o odpowiedzialności

osób trzecich za zaległości składkowe. Wyjaśnione zostały więc także wątpliwości,

które pojawiły się w związku z powyższą zmianą legislacyjną wskazującą już

expressis verbis na odpowiednie stosowanie przepisów w zakresie

odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców do składek na Fundusz Pracy,

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur

Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39816

k.p.c. orzekł

jak w sentencji. O kosztach postępowania w drugiej instancji rozstrzygnięto na

podstawie art. 98 k.p.c. i art. 105 § 2 k.p.c. w związku § 6 pkt 5 w związku z § 12

ust. 1 pkt 2 w związku § 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.), a o kosztach

postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98 k.p.c. i art. 105 § 2 k.p.c. w

związku § 6 pkt 5 w związku z § 12 ust. 4 pkt 2 w związku § 5 powyższego

rozporządzenia. Sąd Najwyższy miał przy tym na uwadze trafny pogląd wyrażony w

uchwale Sądu Najwyższego z 9 marca 1993 r., II UZP 5/93 (OSNCP 1993 nr 11,

poz. 194) oraz w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca

2009 r., I UZP 1/09 (LEX nr 518062), że w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych dotyczącej przeniesienia na członków zarządu spółki zobowiązań

spółki za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie

zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

wynagrodzenie pełnomocnika będącego radcą prawnym powinno być ustalone na

podstawie § 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

8

w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu, a nie w oparciu o § 11 ust. 2 tego rozporządzenia.

Natomiast z uwagi na to, że apelacja pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego nie

objęła nałożonego na odwołujących się, na podstawie przepisu art. 100 zdanie

drugie in principio k.p.c., obowiązku zwrotu kosztów zastępstwa procesowego

stronie pozwanej w całości, zawartego w pkt 3 wyroku (ustalonych błędnie według

§ 11 ust. 2 tego rozporządzenia), Sąd Najwyższy nie miał postaw do korygowania

tej kwoty.

/tp/