V CSK 269/09

Wyrok z dnia 10 lutego 2010 r., V CSK 269/09

Zamieszczenie w Internecie informacji o fakcie nie oznacza, że jest on

powszechnie znany w rozumieniu art. 228 § 1 k.p.c.

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

Sędzia SN Wojciech Katner

Sędzia SN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "C.P.", spółki z o.o. w G. przeciwko

Małgorzacie W. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10

lutego 2010 r. skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z dnia 10 marca 2009 r.

uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo w punkcie 1

oraz orzekającej o kosztach postępowania w punktach 1 i 3 i w tym zakresie

przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód "C.P.", spółka z o.o. w G. wniósł o zasądzenie od pozwanej Małgorzaty

W. kwoty 331 240,56 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 11 listopada 2006 r. do

dnia zapłaty tytułem odszkodowania za niewykonanie zobowiązania – dostawy żyta

konsumpcyjnego – wynikającego z zawartych przez strony umów sprzedaży. Jako

alternatywną podstawę odpowiedzialności pozwanej wskazał art. 479 k.c.

Wyrokiem z dnia 27 listopada 2008 r. Sąd Okręgowy w Opolu oddalił

powództwo. Ustalił, że na podstawie umów z dnia 2, 6, 9 i 21 czerwca 2006 r.

pozwana zobowiązała się sprzedać powodowi żyto konsumpcyjne w łącznej ilości

2100 ton. Wydanie żyta miało nastąpić w okresie od dnia 15 sierpnia 2006 r. do

dnia 15 października 2006 r. W razie niedostarczenia w terminie zakontraktowanej

ilości towaru, przyznano kupującemu prawo potrącenia z należności sprzedającej,

różnicy wynikającej z nabycia brakującej partii towaru przez kupującego od innego

dostawcy po aktualnej cenie rynkowej. Pozwana nie wykonała obowiązków

wynikających z wymienionych umów, pomimo wezwania powoda. Dnia 19

października 2006 r. "C.B.V." w R. wystawiła trzy faktury obciążające "C.P.", spółkę

z o.o. w G. „różnicą ceny ustalonej w faksie/rozmowie telefonicznej" na łączną

kwotę 239 728 euro. Dnia 15 marca 2007 r. "C.P.", spółka z o.o. w G. zwróciła się

do "C.B.V." w R. z prośbą o potwierdzenie i zgodne zaksięgowanie kompensaty

wzajemnych należności i zobowiązań względem "C.B.V.".

Mimo że pomiędzy stronami zostały skutecznie zawarte umowy sprzedaży, a

pozwana nie wywiązała się z obowiązków, jakie nakładały na nią sporne umowy,

roszczenie powoda o odszkodowanie z tytułu niewykonania tych umów nie było

zasadne, gdyż powód nie wykazał poniesienia szkody, ani związku przyczynowego

pomiędzy zaniechaniem wykonania zobowiązania pozwanej a ewentualną szkodą.

Nie było także podstaw do uwzględnienia powództwa na podstawie art. 479 k.c.,

gdyż wyliczona przez powoda kwota odszkodowania nie pozostawała w związku z

roszczeniem opartym na podstawie tego przepisu. Powód nie udowodnił, jaka była

cena rynkowa żyta w czasie przyjętym dla rozliczeń, a ponadto nie wskazał, w jaki

sposób wyliczył równowartość nie sprzedanego mu żyta konsumpcyjnego.

Na skutek apelacji powoda Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 10

marca 2009 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanej na

rzecz powoda kwotę 132 700 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 29 stycznia 2008

r., oddalając dalej idące powództwo oraz oddalił apelację w pozostałym zakresie.

Przyjął za własne ustalenia Sądu Okręgowego oraz ustalił – uznając za fakt

powszechnie znany, wynikający z informacji podanej przez Zintegrowany System

Informacji Rynkowej nr 9/2009 z dnia 5 marca 2009 r. na stronach internetowych

Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi – że średnia cena żyta konsumpcyjnego w

dniu orzekania wynosiła 412 zł za tonę. Za prawidłową uznał ocenę Sądu pierwszej

instancji, że powód nie wykazał poniesienia szkody ani związku przyczynowego

pomiędzy niewykonaniem zobowiązania pozwanej z umowy łączącej strony a

ewentualną szkodą. Wykluczało to odpowiedzialność odszkodowawczą pozwanej

na podstawie art. 471 k.c.

Sąd Apelacyjny uznał, że zachodziły przesłanki uzasadniające częściowe

uwzględnienie roszczenia na podstawie art. 479 k.c. Przesłanką zastosowania tego

przepisu jest niewykonanie przez dłużnika zobowiązania, polegającego na

świadczeniu rzeczy oznaczonych co do gatunku, oraz zwłoka dłużnika. Obie te

przesłanki zostały przez powoda wykazane. Wymieniony przepis umożliwia

wierzycielowi zastępcze wykonanie zobowiązania świadczenia przez dłużnika

rzeczy oznaczonych co do gatunku; wierzyciel może zażądać m.in. zapłaty wartości

rzeczy oznaczonych co do gatunku, jakie miały być dostarczone przez dłużnika.

Wykonanie przez wierzyciela uprawnień wynikających z art. 479 k.c. następuje

przez złożenie oświadczenia woli, które jednostronnie kształtuje istniejący między

stronami stosunek zobowiązaniowy. Powód takie oświadczenie złożył w pozwie. W

następstwie złożenia oświadczenia przez wierzyciela, w miejsce dotychczasowego

obowiązku świadczenia rzeczy oznaczonych co do gatunku, dłużnik zobowiązany

jest do zapłaty ich równowartości i ewentualnie naprawienia szkody spowodowanej

zwłoką dłużnika.

W umowach wzajemnych pod pojęciem wartości rzeczy, którym posługuje się

art. 479 k.c., należy rozumieć kwotę odpowiadającą kosztom nabycia przez

wierzyciela rzeczy tego samego rodzaju, pomniejszoną o zaoszczędzoną przez

wierzyciela cenę. Skoro roszczenie przewidziane w art. 479 k.c. stanowi surogat

świadczenia, jakie powinno być spełnione przez dłużnika, wysokość kosztów

nabycia rzeczy powinna odpowiadać wysokości tych kosztów w chwili orzekania, a

nie w chwili, gdy świadczenie miało być spełnione. Przyjmując, że pozwana była

zobowiązana do dostarczenia 2100 ton żyta, a średnia cena w dniu orzekania

wynosiła 412 zł za tonę, to kwota odpowiadająca wartości żyta stanowi 865 200 zł.

Po odjęciu zaoszczędzonej przez powoda ceny nabycia żyta, która wynosi 732 500

zł, mógł on żądać od pozwanej kwoty 132 700 zł. Wobec tego, uwzględniając

częściowo apelację powoda, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i zasądził

od pozwanej na rzecz powoda kwotę 132 700 zł z odsetkami za opóźnienie,

liczonymi od upływu tygodnia od doręczenia pozwanej odpisu pozwu, gdyż

oświadczenie powoda dokonujące jednostronnej zmiany zobowiązania

pierwotnego, polegającej na przekształceniu go w dług pieniężny, obejmujący

koszty nabycia żyta, zostało złożone dopiero w pozwie. (...)

Skargę kasacyjną wniosła pozwana, która zaskarżyła wyrok w części

zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego i uwzględniającej apelację powoda. Skargę

oparto na obu podstawach wymienionych w art. 3983

§ 1 k.p.c., zarzucając

nieważność postępowania, pozwana bowiem została pozbawiona prawa do obrony,

przez uniemożliwienie jej wypowiedzenia się co do faktu uznanego przez Sąd

drugiej instancji jako powszechnie znany. W dniu zamknięcia rozprawy fakt ten –

średnia cena żyta konsumpcyjnego – nie mógł być jeszcze nikomu znany, ponieważ

informacja nr 9/2009 o wysokości cen zboża konsumpcyjnego została ogłoszona

dopiero w dniu 6 marca 2009 r. W skardze zarzucono również naruszenie art. 228 §

1 k.p.c. w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 30 marca 2001 r. o rolniczych

badaniach rynkowych (Dz.U. Nr 42, poz. 471 ze zm.) oraz art. 227 k.p.c.,

polegające na przyjęciu, że podstawą ustalenia kosztu nabycia żyta

konsumpcyjnego według cen rynkowych może być kwota 412 zł, która nie pochodzi

z informacji podanej przez Zintegrowany System Informacji Rynkowej na stronach

internetowych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Informacja ta nie była jeszcze

ogłoszona w chwili zamknięcia rozprawy, a ponadto ustawa z dnia 30 marca 2001 r.

zawiera zastrzeżenie o zakazie wykorzystywania danych rynkowych do innych

celów niż wynikających z ustawy, naruszenie art. 56 i 65 § 1 k.c. w związku z art.

383 k.p.c. przez wykładnię umów z pominięciem zasad oświadczeń woli

wynikających z tych przepisów i orzeczenie na podstawie rozszerzonego żądania

powoda w apelacji, naruszenie art. 3531

w związku z art. 479 k.c. przez przyjęcie z

pominięciem zapisów umowy o wykonaniu zastępczym przez zakup rzeczy na koszt

dłużnika, że powód był jednostronnie uprawniony do odstąpienia od tego

postanowienia umownego, by domagać się zapłaty wartości ustalonej w oparciu o

cenę rynkową, uwzględniającą jakość rzeczy oznaczoną w treści zobowiązania,

oraz naruszenie art. 481 § 1 k.c. przez przyjęcie, że powodowi należą się ustawowe

odsetki liczone od dnia 29 stycznia 2008 r.

Pozwana wniosła o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie i orzeczenie co

do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c., który ma także zastosowanie przed sądem

drugiej instancji, po zamknięciu rozprawy sąd wydaje wyrok, biorąc pod uwagę stan

rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy (art. 391 § 1 k.p.c.). Sąd powinien

więc mieć na względzie te okoliczności faktyczne, które miały miejsce oraz które

były dowodzone przez strony na dzień zamknięcia rozprawy. Z art. 316 § 1 k.p.c.

wynika więc zakaz uwzględnienia przez sąd przy orzekaniu okoliczności

faktycznych, które nastąpiły już po zamknięciu rozprawy, jak również okoliczności,

które nastąpiły przed zamknięciem rozprawy, ale o których wiadomość sąd powziął

już po jej zamknięciu. W takim wypadku, jak stanowi art. 316 § 2 k.p.c., rozprawa

powinna być otwarta na nowo.

Sąd bierze pod uwagę fakty, które były wykazywane w postępowaniu

dowodowym, fakty powszechnie znane, fakty przyznane przez drugą stronę, jak

również znane sądowi urzędowo. Wszystkie wymienione fakty mogą być podstawą

stosowania przez sąd domniemań faktycznych i prawnych, które są również

podstawą ustaleń faktów, z których strony wywodzą skutki prawne. Fakty

powszechnie znane, jak stanowi art. 213 § 1 k.p.c., sąd bierze pod uwagę nawet

bez powołania się na nie strony. Powinny one, podobnie jak fakty dowodzone przez

strony lub znane sądowi urzędowo, wystąpić najpóźniej w chwili zamknięcia

rozprawy. Również informację o faktach powszechnie znanych sąd powinien mieć

w chwili zamknięcia rozprawy. W przeciwnym wypadku fakty te, jako istotne dla

rozstrzygnięcia sprawy, powinny być przedmiotem postępowania dowodowego.

Uznanie określonego faktu za notoryjny ma doniosłe skutki procesowe, polegające

na zwolnieniu sądu z konieczności prowadzenia postępowania dowodowego na

okoliczność tego faktu. W konsekwencji nie można zarzucić ujemnych skutków

procesowych stronie, która z faktu notoryjnego wywodziła skutki procesowe i

którego nie dowodziła. Ponadto zaniechanie uwzględnienia przez sąd faktu

powszechnie znanego może być także podstawą zarzutu stron skierowanego

przeciwko ustaleniom faktycznym, jeżeli ustalenie tego faktu ma znaczenie dla

uwzględnienia powództwa lub obrony pozwanego.

Mając to na względzie należy uznać za uzasadniony zarzut naruszenia przez

Sąd Apelacyjny art. 316 § 1 i 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., gdyż zamknięcie

rozprawy nastąpiło dnia 24 lutego 2009 r., natomiast wiadomość o fakcie

powszechnie znanym dotyczącym średniej ceny żyta konsumpcyjnego na dzień

orzekania Sąd Apelacyjny powziął dopiero z publikacji internetowej na stronie

Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 marca 2009 r. lub dnia 6 marca

2009 r. W takiej sytuacji obowiązkiem Sądu było, zgodnie z art. 316 § 2 w związku z

art. 391 § 1 k.p.c., otwarcie rozprawy na nowo. Naruszenie tego przepisu miało

istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku i ograniczyło prawo obrony pozwanej,

chociaż nie można przyjąć, że pozbawiło jej możności obrony swych praw, a w

konsekwencji, by z tego powodu postępowanie przed Sądem Apelacyjnym

dotknięte było nieważnością z przyczyny wymienionej w art. 379 pkt 5 k.p.c.

Zaniechanie otwarcia rozprawy na nowo pozbawiło pozwaną jedynie możliwości

zwrócenia Sądowi odwoławczemu uwagi na to, że średnia cena żyta nie jest faktem

powszechnie znanym, a w konsekwencji, że okoliczność ta powinna być

przedmiotem postępowania dowodowego.

Przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie definiują pojęcia faktu

powszechnie znanego, o którym stanowi art. 228 § 1 k.p.c. Zarówno w

orzecznictwie, jak i w doktrynie przyjmuje się, że chodzi o fakty, które są znane

każdemu rozsądnemu i mającemu doświadczenie życiowe mieszkańcowi

miejscowości, w której znajduje się siedziba sądu (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 12 maja 2000 r., II UKN 540/99, OSNAPUS 2001, nr 21, poz. 652 oraz z dnia 5

lutego 2002 r., II CKN 894/99, nie publ.). Zważywszy na daleko idące konsekwencje

wynikające z zaliczenia określonego faktu do powszechnie znanych, wykładnia tego

pojęcia powinna być ścisła. W szczególności nie można uznawać za fakty

powszechnie znane faktów dotyczących zdarzeń o charakterze specjalistycznym,

które – z natury rzeczy – znane są ograniczonemu kręgowi osób. Za fakt taki uznać

należy informację o wysokości średniej ceny żyta, przy czym bez znaczenia jest

źródło wiedzy.

Źródła wiadomości o faktach notoryjnych mogą być różne (por. orzeczenie

Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 1951 r., C 436/50, OSN 1951, nr 3, poz. 80

oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2000 r., II UKN 540/99). Często

strony, jak również Sąd nie mają nawet świadomości, z jakiego źródła uzyskali

informację o fakcie notoryjnym. Sąd, powołując się na fakt powszechnie znany

także nie ma obowiązku wskazywania źródła wiedzy o tym fakcie, tak jak to uczynił

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną, dlatego

nie można podzielić stanowiska, że wysokość średniej ceny żyta z chwili orzekania

była faktem powszechnie znanym, gdyż informacja o tym fakcie została

zamieszczona w Internecie. Samo zamieszczenie w Internecie informacji o fakcie

nie nadaje mu cechy faktu powszechnie znanego; o uznaniu określonego faktu za

fakt powszechnie znany nie przesądza źródło wiedzy o tym fakcie, lecz rodzaj faktu,

który charakteryzuje się tym, że wiadomość o nim powinien powziąć z różnych

źródeł każdy rozsądny i mający doświadczenie życiowe mieszkaniec miejscowości,

w której znajduje się siedziba sądu. Dotyczy to więc ogólnie znanych wydarzeń

historycznych, politycznych, zjawisk ekonomicznych, przyrodniczych itp.

Należy mieć przy tym na względzie, że w Internecie znajdują się informacje

dotyczące niemal wszystkich dziedzin, jak również zdarzeń o zasięgu globalnym,

krajowym i lokalnym. Konsekwentnie, przyjmując stanowisko Sądu Apelacyjnego,

należałoby wszystkie te fakty uznać za notoryjne, choć niewątpliwie nimi nie są w

rozumieniu art. 228 § 1 k.p.c. Z tych przyczyn za uzasadniony należy uznać zarzut

naruszenia wymienionego przepisu na skutek uznania za fakt powszechnie znany

średniej ceny żyta z chwili orzekania z tego względu, że informacja na temat

wysokości średniej ceny żyta została zamieszczona na stronach internetowych

Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. (...)

Uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 56 k.c., według którego czynność

prawna wywołuje przede wszystkim skutki w niej wyrażone. Ustalenie tych skutków,

w przypadku czynności prawnej mającej postać umowy, wymaga w pierwszej

kolejności dokonania wykładni oświadczeń woli zawartych w umowie zgodnie z

regułami zawartymi w art. 65 § 1 i 2 k.c. Według ustaleń faktycznych, strony w

zawartych umowach przewidziały, że w przypadku niedostarczenia przez pozwaną

zakontraktowanej ilości towaru w terminie umówionym powód jako kupujący będzie

miał prawo potrącenia z należności sprzedającej różnicy, wynikającej z nabycia

brakującej partii towaru przez kupującego od innego dostawcy, po aktualnej cenie

rynkowej. Tak określone uprawnienie kupującego wyczerpuje jedną z form

samopomocy wierzyciela określoną w art. 479 k.c. w razie zwłoki dłużnika, gdy

przedmiotem świadczenia jest określona ilość rzeczy oznaczonych co do gatunku.

W takim przypadku wierzyciel może nabyć na koszt dłużnika taką samą ilość rzeczy

tego samego gatunku albo żądać od dłużnika zapłaty ich wartości, zachowując w

obu przypadkach roszczenie o naprawienie szkody wynikającej ze zwłoki.

Uprawnienie przewidziane dla powoda w umowach w razie zwłoki pozwanej

odpowiadało pierwszemu z uprawnień wierzyciela, o którym stanowi art. 479 k.c.

Przepis ten ma charakter dyspozytywny, co oznacza, że strony w ramach swobody

umów wynikającej z art. 3531

§ 1 k.c. mogą wyłączyć bądź ograniczyć formy

samopomocy wierzyciela przewidziane w art. 479 k.c. Z tego powodu wymagają

wykładni umowy zawarte przez strony w częściach przewidujących określony

sposób samopomocy powoda jako wierzyciela w przypadku niedostarczenia towaru

przez pozwaną jako dłużnika, tj. czy takie postanowienie nie oznacza – jak zarzuciła

pozwana – wykluczenia drugiej formy samopomocy wierzyciela przewidzianej w art.

479 k.c. Zważywszy, że Sąd Apelacyjny nie dokonał w tym kierunku wykładni

oświadczeń woli stron w umowach przez nie zawartych, za uzasadniony należy

uznać zarzut naruszenia art. 3531

§ 1 oraz art. 479 k.c. (...)

W skardze kasacyjnej zasadnie zarzucono także naruszenie art. 481 § 1 k.c.

przez zasądzenie odsetek po upływie tygodnia od doręczenia pozwanej odpisu

pozwu w sytuacji, w której wysokość uwzględnionego roszczenia na podstawie art.

479 k.c. – obejmująca obowiązek zapłaty kwoty stanowiącej wartość

niedostarczonego przez pozwaną zboża – została ustalona przez Sąd Apelacyjny

przy zastosowaniu cen żyta obowiązujących w chwili wyrokowania. Stan opóźnienia

dłużnika w spełnieniu świadczenia pieniężnego zachodzi wówczas gdy z czynności

prawnej lub innego zdarzenia prawnego wynika zarówno obowiązek jak i wysokość

świadczenia pieniężnego dłużnika. Nie jest tak wtedy, gdy wysokość świadczenia

pieniężnego, które ma spełnić dłużnik, jest określana arbitralnie przez sąd przy

zastosowaniu np. cen obowiązujących w chwili wyrokowania. W takim wypadku

uzasadnione jest zasądzenie odsetek za opóźnienie także od tej chwili, skoro jedną

z funkcji odsetek ustawowych jest zapobieżenie spadkowi wartości siły nabywczej

pieniądza na skutek procesów inflacyjnych, a temu samemu celowi służy określenie

wysokości świadczenia dłużnika z chwili wyrokowania przez sąd (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 6 września 1994 r., III CZP 105/94, OSNC 1995, nr 2, poz. 26,

z dnia 30 marca 1998 r., III CKN 330/97, nie publ., z dnia 15 stycznia 2004 r., II CK

352/02, nie publ., i z dnia 9 maja 2008 r., III CSK 17/08, nie publ.). Skoro więc

wysokość świadczenia pieniężnego, jakie zobowiązana była spełnić pozwana

wobec powoda, została określona w dniu wyrokowania Sądu Apelacyjnego przy

uwzględnieniu cen z tej samej daty, nie było podstaw do zasądzenia odsetek za

okres wcześniejszy.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną i orzekł, jak w

sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).