IV CSK 436/09

Sygn. akt IV CSK 436/09

IV CZ 89/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa A. P.

przeciwko Z. W., i in.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej i zażalenia powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 4 czerwca 2009 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w punktach I oraz III i zmienia

go w punkcie I na następujący: "I. zaskarżony wyrok

z apelacji pozwanych zmienia w punktach I i II w ten

sposób, że zasądzoną kwotę 20 834 zł. (dwadzieścia

tysięcy osiemset trzydzieści cztery) obniża do kwoty

13 066 zł. (trzynaście tysięcy sześćdziesiąt sześć)

2

a solidarną odpowiedzialność pozwanych M. W., A. K. i

Z. G. za zapłatę tej należności ogranicza do kwoty 2877

zł. (dwa tysiące osiemset siedemdziesiąt siedem).", zaś

w punkcie III nie obciąża powódki kosztami

postępowania apelacyjnego;

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części;

3. umarza postępowanie zażaleniowe;

4. przyznaje adwokatowi B.P. od Skarbu Państwa - Sądu

Apelacyjnego kwotę 2400 zł. (dwa tysiące czterysta)

tytułem wynagrodzenia nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu

kasacyjnym i zażaleniowym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 31 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy w L. zasądził solidarnie

od pozwanych Z. i S. małżonków W., M. W., A. K. i Z. G. na rzecz A.i P. kwotę

20 834 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 marca 2008 r., oddalił powództwo w

pozostałej części, nie obciążył powódki kosztami procesu, orzekł o kosztach

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu i nadał wyrokowi

rygor natychmiastowej wykonalności do kwoty 2 877 zł.

Od powyższego wyroku apelacje wniosły obie strony. Pozwani Z. i S. małż.

W. zaskarżyli wyrok w części uwzględniającej powództwo powyżej kwoty 13 066 zł,

zaś pozostali pozwani w części uwzględniającej powództwo powyżej kwoty 2 877

zł, co do której uznali powództwo.

Powódka zaskarżyła wyrok w części oddalającej powództwo o kwotę

49 166 zł.

Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2009 r. Sąd Apelacyjny uwzględniając apelacje

pozwanych zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w punktach I i III w ten sposób,

że oddalił powództwo w części ponad zasądzoną kwotę 2 877 zł oraz zasądził od

powódki na rzecz pozwanych Z. i S. małż. W. kwotę 3 634 zł tytułem kosztów

procesu, oddalił apelację powódki i zasądził od niej na rzecz pozwanych Z. i S.

3

małż. W. kwotę 2 850 zł, a na rzecz pozostałych pozwanych kwotę 898 zł tytułem

zwrotu kosztów procesu w instancji odwoławczej oraz orzekł o kosztach

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu przed

Sądem drugiej instancji.

Sądy ustaliły między innymi, że w 1991 r. pozwani Z. i S. W. darowali swojej

córce - powódce należące do nich gospodarstwo rolne. W 1995 r. powódka wyszła

za mąż i razem z mężem mieszkała i pracowała w przedmiotowym gospodarstwie

oraz poniosła na nie nakłady między innymi w postaci wymiany okiem w budynku

mieszkalnym, remontu starej obory, wzniesienia budynku nowej obory i instalacji

umożliwiających uzyskanie certyfikatu unijnego dla produkcji mleczarskiej, o łącznej

wartości 20 834 zł. Pozostałe nakłady znalazły pokrycie w korzyściach uzyskanych

z gospodarstwa albo nie zostały udowodnione. Pozwani odwołali darowiznę i

wyrokiem Sądu Okręgowego w L. z dnia 20 grudnia 2006 r. (który uprawomocnił się

21 kwietnia 2007 r.) powódka została zobowiązana do złożenia oświadczenia woli o

zwrotnym przeniesieniu własności gospodarstwa na darczyńców, którzy złożyli w

tym przedmiocie odpowiednie oświadczenie woli aktem notarialnym w dniu 23

sierpnia 2007 r., dokonując w nim jednocześnie darowizny przedmiotowego

gospodarstwa na rzecz pozostałych pozwanych.

Sąd pierwszej instancji jako podstawę prawną odpowiedzialności pozwanych

za nakłady poczynione przez powódkę w dobrej wierze przyjął art. 226 § 1 k.c.

w zw. z art. 554

k.c. Natomiast Sąd Apelacyjny stwierdził, że rozliczenia stron po

odwołaniu umowy darowizny reguluje w sposób szczególny art. 898 § 2 w zw. z art.

408 k.c., przewidujący reżim rozliczeń zbliżony do unormowanego w art. 226 § 1

i nast. k.c. Uznał, że w obu wypadkach roszczenia posiadacza (obdarowanego)

o zwrot wszelkich nakładów stają się wymagalne z chwilą wydania rzeczy

właścicielowi lub darczyńcy. Stwierdził, że z ustaleń poczynionych w sprawie nie

wynika aby powódka wydała pozwanym przedmiot darowizny, zaś materiał

dowodowy jednoznacznie wskazuje, że posiada go nadal, w szczególności

zabudowania, na które poniosła nakłady. Wystąpiła zatem z pozwem o roszczenie

niewymagalne, które pozostało takim do zamknięcia rozprawy, a więc nie było

podstaw do uwzględnienia powództwa i dlatego Sąd Apelacyjny w wyniku apelacji

pozwanych zmienił zaskarżony wyrok mając na uwadze granice zaskarżenia

4

i orzekając w ramach tych granic oddalił powództwo. Sąd drugiej instancji

stwierdził, że przy przyjętej przez Sąd Okręgowy konstrukcji prawnej

odpowiedzialności pozwanych wobec powódki należy uznać, iż przedmiotem

zaskarżenia są obowiązki wspólne dla wszystkich pozwanych, co zdaniem Sądu

upoważniało go na podstawie art. 378 § 2 k.p.c., do rozpoznania apelacji

pozwanych Z. i S. małż. W. w granicach objętych apelacją pozostałych pozwanych,

tj. w części zasądzającej ponad 2 877 zł.

Sąd Apelacyjny oddalił w całości apelację powódki i rozstrzygnął o kosztach

procesu w obu instancjach na podstawie art. 98 k.p.c.

Skargę kasacyjną wniosła powódka zaskarżając orzeczenie Sądu drugiej

instancji w części uwzględniającej apelacje pozwanych oraz oddalającej apelację

powódki a także orzekającej o kosztach procesu.

Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania: art. 213 § 2 w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. przez naruszenie zasady autonomii procesowej w dysponowaniu przez

stronę prawem podmiotowym, polegającej na możliwości rezygnacji z obrony

w zakresie samej zasady roszczenia i przyjęcie braku wymagalności roszczenia

o zwrot wszystkich nakładów oraz oddalenie powództwa, mimo uznania przez

pozwanych powództwa co do zasady i w części co do wysokości.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 408 § 1

i 2 w zw. z art. 898 § 2 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

w wyniku przyjęcia, że wymagalność roszczenia o zwrot wszelkich nakładów

powstaje dopiero z chwilą zwrotu rzeczy, choć roszczenie o zwrot nakładów

koniecznych poczynionych przez samoistnego posiadacza w dobrej wierze

powstaje i staje się wymagalne z chwilą poniesienia tych nakładów, a także

w wyniku nie uwzględnienia okoliczności, że roszczenie objęte pozwem zostało

uznane co do zasady, co prowadziło do przyjęcia przez pozwanych wymagalności

tego roszczenia i ograniczenie obrony wyłącznie do kwestii wysokości.

Niezależnie od skargi kasacyjnej powódka wniosła także zażalenie na

zawarte w punkcie I i III wyroku Sądu Apelacyjnego rozstrzygnięcie o kosztach

procesu zarzucając naruszenie art. 102 oraz art. 98 i art. 100 k.p.c. przez

obciążenie jej kosztami procesu za obie instancje mimo trudnej sytuacji materialnej

5

uzasadniającej zastosowanie art. 102 k.p.c., a w wypadku uznania braku podstaw

do zastosowania tego przepisu, nie dokonanie stosunkowego rozdzielenia kosztów

procesu, mimo częściowego uwzględnienia powództwa.

W skardze kasacyjnej oraz na rozprawie kasacyjnej pełnomocnik powódki

zaznaczył, że zażalenie wniesione zostało jedynie na wypadek odmowy przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania albo jej oddalenia i jest bezprzedmiotowe

w wypadku uwzględnienia skargi kasacyjnej i rozstrzygnięcia w niej o kosztach

procesu w postępowaniu przed Sądami powszechnymi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak trafnie stwierdził Sąd Apelacyjny rozliczenie nakładów dokonanych na

przedmiot darowizny w sytuacji jej odwołania reguluje w sposób szczególny art. 898

§ 2 k.c, odsyłający w tym zakresie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu,

a nie do przepisów o rozliczeniu nakładów między posiadaczem i właścicielem

rzeczy. Rozliczenie nakładów po odwołaniu darowizny odbywa się zatem na

podstawie art. 408 k.c. co oznacza, że zobowiązany do zwrotu przedmiotu

darowizny może żądać zwrotu nakładów koniecznych o tyle, o ile nie znalazły

pokrycia w użytku, który z nich osiągnął, a zwrotu innych nakładów może żądać

o tyle, o ile zwiększają wartość korzyści w chwili jej wydania. Jest to regulacja

w istocie taka sama jak przewidziana w art. 226 § 1 k.c., a zatem przy rozważaniu

kwestii wymagalności roszczenia o zwrot nakładów poczynionych na przedmiot

odwołanej darowizny należy uwzględnić poglądy doktryny i orzecznictwa wyrażone

na gruncie art. 226 i nast. k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia

1971 r. III CRN 45/70, OSNCP 1972/1/9).

Poglądy te nie są jednolite ani co do powstania ani co do wymagalności

roszczenia o zwrot nakładów. Prezentowane są stanowiska przyjmujące,

że z uwagi na to, iż w art. 226 § 1 k.c. rozliczenie z tytułu nakładów powiązano

z chwilą wydania rzeczy tylko w zdaniu drugim tj. z nakładami innymi niż konieczne,

roszczenie o zwrot nakładów koniecznych powstaje i staje się wymagalne z chwilą

ich dokonania, a nie dopiero z chwilą wydania rzeczy, która jest momentem

wymagalności roszczenia o zwrot innych nakładów niż konieczne. Takie stanowisko

6

zajął też Sąd Najwyższy między innymi w orzeczeniach z dnia 12 grudnia 1967 r.

III CRN 365/67 (OSNC 1968/8-9/148), z dnia 10 sierpnia 1988 r. III CRN 229/88

(OSNC 1990/12/153), z dnia 21 stycznia 2004 r. IV CK 362/02, z dnia 22 marca

2006r. III CSK 3/06, z dnia 23 marca 2007 r. V CSK 480/06 oraz z dnia 11 czerwca

2008r. V CSK 28/08 (nie publ.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa jednak stanowisko,

że roszczenie o zwrot wszelkich nakładów (koniecznych, użytecznych

i zbytkowych) staje się wymagalne dopiero z chwilą wydania rzeczy właścicielowi

(nawet przy przyjęciu, że roszczenie o zwrot nakładów powstaje już z chwilą ich

dokonania). W uzasadnieniu wskazuje się, co słusznie podkreślił też Sąd

Apelacyjny, że dopiero z chwilą zwrotu właścicielowi rzeczy z nakładami można

określić jakie korzyści uzyskał posiadacz z dokonanych nakładów koniecznych oraz

na ile inne nakłady zwiększają wartość zwracanej rzeczy. Do chwili zwrotu rzeczy

posiadacz korzysta z poczynionych nakładów także koniecznych i ulegają one

amortyzacji w jego interesie i z korzyścią dla niego (por. między innymi powołany

już wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1971 r. III CRN 45/70 oraz uchwała

z dnia 20 sierpnia 1973 r. III CZP 17/73, OSNCP 1974/4/66, wyroki z dnia

10 września 1993 r. I CRN 115/93, OSNCP 1994/7-8/161, z dnia 10 października

1997r. II CKN 371/97, z dnia 3 października 2003 r. III CKN 402/01 i z dnia 30 maja

2007 r. IV CSK 71/07, nie publ.). W wyroku z dnia 3 października 2003r. III CKN

402/01 Sąd Najwyższy uzasadniając powyższe stanowisko wskazał też,

że przyznanie posiadaczowi roszczenia o zwrot nakładów koniecznych

wymagalnego w chwili ich dokonania naruszałoby zasady słuszności, ponieważ

w takim wypadku posiadacz w złej wierze, władający rzeczą z przyczyn nie

zasługujących na akceptację, uzyskiwałby możliwość decydowania o sposobie

wykonywania cudzego prawa własności i czynienia nakładów koniecznych, niekiedy

niezgodnie z wolą i interesem właściciela. Dlatego wymagalność roszczeń

o wszelkie nakłady powstaje z chwilą zwrotu rzeczy właścicielowi, a jedynie

w szczególnych wypadkach takich jak np. zwłoka właściciela w odbiorze

nieruchomości, brak zainteresowania właściciela odzyskaniem nieruchomości,

odmowa jej przyjęcia, czy zgłoszenie przez posiadacza zarzutu zatrzymania,

uzasadnione jest przyjęcie innej daty wymagalności roszczenia o zwrot nakładów

7

(por. cytowane już orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1971 r. III CRN

45/70 i z dnia 10 sierpnia 1988 r. III CRN 229/88 oraz z dnia 10 września 1993 r.

I CRN 115/93, OSNC 1994/7-8/161 i z dnia 7 maja 2009 r. IV CSK 27/09, nie publ.).

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela powyższe stanowisko i tym

samym podziela stanowisko Sądu Apelacyjnego, że dochodzone przez powódkę

roszczenie o zwrot nakładów, niezależnie od charakteru nakładów, nie było

wymagalne ani w chwili wniesienia powództwa ani i chwili orzekania, bowiem

powódka nie zwróciła przedmiotu darowizny.

Nie zmienia tej oceny fakt uznania powództwa co do zasady i do pewnej

wysokości. Sama taka czynność procesowa nie kreuje bowiem wymagalności

roszczenia.

Nie ulega wątpliwości, że oświadczenie o uznaniu powództwa ma charakter

zarówno czynności procesowej, przewidzianej w art. 213 § 2 k.p.c., jak i może mieć

charakter oświadczenia woli prowadzącego do powstania, zmiany lub ustania

stosunku prawnego. O skutkach procesowych uznania powództwa decydują

przepisy prawa procesowego a o skutkach materialnoprawnych uznania długu

decydują przepisy prawa materialnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że uznanie powództwa co

do zasady i do jakiejś kwoty jest przejawem wiedzy pozwanego o tym, że określone

roszczenie istnieje i przysługuje określonemu wierzycielowi (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 marca 1997 r. II CKN 46/97, OSNC 1997/10/143).

W literaturze i orzecznictwie wskazuje się też, że na gruncie prawa polskiego

uznanie długu jako oświadczenie woli o skutkach materialnoprawnych nie jest

czynnością prawną abstrakcyjną. Tytułem prawnym zobowiązania dłużnika

pozostaje nadal tytuł podstawowy, który uznał, uznanie bowiem nie tworzy nowego

długu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2005 r. I CK 580/04).

Jeżeli zatem dłużnik uznał dług z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, nadal

ponosi odpowiedzialność na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu

a nie na podstawie umowy uznania długu. Jego uznanie, co do zasady, nie zmienia

podstaw odpowiedzialności ani określonych w przepisach prawa materialnego

zasad odpowiedzialności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, chyba

8

że co innego wynikałoby z jego oświadczenia woli o uznaniu. W zakresie, który nie

narusza przepisów bezwzględnie obowiązujących, uznanie długu może bowiem

kreować inne, niż przewidziane w ustawie, materialnoprawne zasady

odpowiedzialności.

Jednakże stwierdzenie, jaki skutek materialnoprawny wywołało oświadczenie woli

o uznaniu długu wymaga badania woli i dokonania wykładni oświadczenia woli

uznającego dług, a więc zastosowania art. 60 i art. 65 k.c. Brak kasacyjnego

zarzutu naruszenia tych przepisów nie pozwala na ocenę czy oświadczenie

pozwanych o uznaniu powództwa co do zasady oraz w określonej wysokości miało

na celu zmianę przewidzianej w ustawie wymagalności roszczenia o zwrot

nakładów i czy wywołało taki skutek materialnoprawny.

W tej sytuacji ocenie podlegają jedynie skutki procesowe uznania

powództwa co do zasady i w pewnej wysokości, które niewątpliwie nie wykreowały

innej niż przewidziana w art. 408 § 1 w zw. z art. 898 § 2 k.c., wymagalności

roszczenia o zwrot nakładów dokonanych na przedmiot darowizny.

Zgodnie z art. 213 § 2 k.p.c. sąd jest obecnie związany uznaniem

powództwa, chyba że jest ono sprzeczne z prawem, przez co rozumie się

sprzeczność z przepisami bezwzględnie obowiązującymi, albo zmierza do obejścia

prawa lub jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli żadna z tych

okoliczności nie zachodzi sąd jest obowiązany wydać wyrok zgodny z uznaniem

powództwa, bez względu na to, czy uznanie znajduje uzasadnienie

w okolicznościach sprawy.

Z uwagi na to, że uznanie powództwa przez pozwanych nie jest sprzeczne

z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, nie zmierza też do obejścia

prawa ani nie można go uznać, w okolicznościach sprawy, za sprzeczne

z zasadami współżycia społecznego, Sądy obu instancji były związane uznaniem,

bez względu na brak wymagalności roszczenia o zwrot nakładów.

W okolicznościach sprawy, zważywszy na łączące powódkę z pozwanymi Z.

i S. W. najbliższe stosunki rodzinne oraz charakter roszczeń wynikających z

dokonania a następnie odwołania darowizny gospodarstwa rolnego, które dla

pozwanej było przez wiele lat jedynym źródłem dochodów i miejscem

9

zamieszkania, biorąc pod uwagę uznanie przez pozwanych powództwa co do

zasady i w zakresie początkowo kwoty 2 877 zł a ostatecznie zaskarżenie wyroku

Sądu pierwszej instancji jedynie w zakresie przewyższającym kwotę 13 066 zł -

trzeba uznać, że nie było podstaw do zastosowania przez Sąd drugiej instancji w

stosunku do pozwanych Z. i S. W. art. 378 § 2 k.p.c. Przepis ten, jako przepis

szczególny, podlega ścisłej wykładni i nie powinien być stosowany w wypadku, gdy

wyraźną wolą współuczestników było zaskarżenie wyroku sądu pierwszej instancji

jedynie w ściśle określonym zakresie.

Pozwani Z. i S. W. wyraźnie przejawili taką wolę zaskarżając wyrok Sądu pierwszej

instancji jedynie w zakresie przewyższającym kwotę 13 066 zł a nie, jak pozostali

pozwani, ponad kwotę 2 877 zł. Wobec uznania powództwa co do zasady i nie

zaskarżenia wyroku Sądu pierwszej instancji w zakresie zasądzonej kwoty 13 066

zł, należało przyjąć, że uznali oni zasadność zasądzenia od nich na rzecz powódki

tej kwoty i w istocie uznali powództwo nie tylko co do zasady i kwoty 2 877 zł, lecz

po wydaniu wyroku przez Sąd pierwszej instancji, uznali powództwo co do łącznej

kwoty 13 066 zł. Nie było zatem podstaw do zastosowania wobec nich art. 378 § 2

k.p.c., jak uczynił to Sąd Apelacyjny i z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie

art. 39816

k.p.c. zmienił częściowo zaskarżony wyrok, przyjmując, że w stosunku do

pozwanych Z. i S. małż. W. wyrok Sądu pierwszej instancji uprawomocnił się wobec

nie zaskarżenia, w zakresie zasądzonej od nich na rzecz powódki należności w

kwocie 13 066 zł.

W pozostałej części skarga kasacyjna jako nieuzasadniona została oddalona

na podstawie art. 39814

k.p.c.

Biorąc pod uwagę trudną sytuację materialną i życiową powódki Sąd

Najwyższy na podstawie art. 102 k.p.c. nie obciążył jej kosztami postępowania

w zakresie oddalonych roszczeń i środków odwoławczych oraz na podstawie § 19

i 20 w zw. z § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb

państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163,

poz. 1348 ze zm.) orzekł o należnych pełnomocnikowi powódki z urzędu kosztach

pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu kasacyjnym i zażaleniowym.

10

Z uwagi na to, że w wyniku częściowego uwzględnienia skargi kasacyjnej

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania w wyroku, zażalenie powódki na zawarte

w wyroku Sądu Apelacyjnego rozstrzygnięcie o kosztach procesu stało się

bezprzedmiotowe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 355 § 1 k.p.c. w zw. z art. 397

§ 2 i art. 3941

§ 3 w zw. z art. 39821

k.p.c. umorzył postępowanie zażaleniowe.

jz

/tp/