IV CSK 418/09

Sygn. akt IV CSK 418/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa "B. N." Spółki z o.o. w S.

przeciwko G. S. B.

o nakazanie złożenia oświadczenia woli ewentualnie o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 lutego 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w zakresie żądania zasądzenia

kwoty 1.200.000 zł (jeden milion dwieście tysięcy złotych)

z odsetkami oraz kosztów postępowania apelacyjnego i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, a także orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego; oddala skargę kasacyjną

w pozostałym zakresie.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki „B. N.” Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w S. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 22 sierpnia 2008 r.,

którym oddalono żądanie powódki skierowane przeciwko pozwanemu G.S. B.

o nakazanie złożenia oświadczenia woli o sprzedaży udziałów w Spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością „W. N.”, ewentualnie o zasądzenie kwoty

1200000 zł tytułem zwrotu uiszczonego zadatku. U podłoża tego rozstrzygnięcia

legło ustalenie, że powódka – wbrew obowiązkowi wynikającemu z umowy

przedwstępnej – nie zapewniła sobie środków pieniężnych na zakup tych udziałów.

Skarga kasacyjna powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego – oparta na obu

podstawach z art. 3983

k.p.c. – zawiera zarzut naruszenia art. 64, 65, 390, 394 k.c.,

233 k.p.c., i zmierza do zmiany tego wyroku i uwzględnienia żądania powódki,

bądź jego uchylenia oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Termin zawarcia umowy przyrzeczonej określony w umowie przedwstępnej

nie jest terminem końcowym, a jedynie terminem spełnienia świadczenia, którego

upływ nie powoduje wygaśnięcia zobowiązania do zawarcia umowy przyrzeczonej.

Przeciwnie, upływ tego terminu skutkuje wymagalnością roszczenia wynikającego

z art. 390 § 2 k.c. o zawarcie umowy przyrzeczonej. Z tego też założenia zasadnie

wyszedł Sąd Apelacyjny oddalając żądanie nakazania złożenia oświadczenia woli

o sprzedaży udziałów.

Zarzucając naruszenie art. 390 § 2 k.c. skarżąca pomija wiążące Sąd

Najwyższy ustalenie, że w określonym w umowie przedwstępnej terminie, jak i do

chwili orzekania przez Sąd Apelacyjny, nie zapewniła sobie środków pieniężnych

na zakup udziałów. W świetle tego ustalenia nie ma istotnego znaczenia

podnoszona w skardze kasacyjnej okoliczność, że według § 3 pkt. 6 zd. 2 umowy

przedwstępnej „zapłata pozostałej części ceny sprzedaży nastąpi (....) w terminie

nie dłuższym niż 14 dni licząc od daty zawarcia umowy ostatecznej”.

3

Pozwany bowiem, przy nieuchronnym niewykonaniu zobowiązania przez skarżącą,

polegającym na zabezpieczeniu środków pieniężnych na uiszczenie ceny udziałów

w umówionym terminie, był umocowany do powstrzymania się od zawarcia

przyrzeczonej umowy sprzedaży dopóty, dopóki skarżąca nie dała należytego

zabezpieczenia tej zapłaty. Zarówno na skarżącej, jak i na pozwanym ciążył

obowiązek wykonania zobowiązania wynikającego z umowy przyrzeczonej

„pod warunkiem” spełnienia świadczenia przez drugą stronę. Antycypacyjne

naruszenie przez skarżącą zobowiązania zgromadzenia środków pieniężnych

z przeznaczeniem na zapłatę ceny w umówionym terminie należało ocenić, jako

równoznaczne z niespełnieniem tego warunku. W konsekwencji, wbrew

odmiennemu stanowisku skarżącej, Sąd Apelacyjny miał podstawy do uznania,

że pozwany, w ustalonych okolicznościach, skutecznie odstąpił od umowy

przedwstępnej.

Rację ma skarżąca w odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 394 § 1 k.c.,

jedynie o tyle, o ile twierdzi, iż zadatek powinien być dany przy zawarciu umowy,

i dalej, że kwota wręczona kontrahentowi po zawarciu umowy w zasadzie nie może

być uznana za zadatek (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 1999 r.,

I CKN 262/98, OSNC 2000, nr 4, poz. 71). Skarżąca jednakże pomija, że strony

umowy przedwstępnej w istocie ustaliły, odmiennie, niż to zostało zapisane w § 6

pkt. 1 lit. a umowy, iż kwota 1200000 zadatku zostanie wpłacona powodom na

określony rachunek bankowy. W świetle zaś tej okoliczności zasadnie Sąd

Apelacyjny uznał, z powołaniem się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone

w wyroku z dnia 8 lutego 2008 r., w sprawie I CSK 328/07 (OSN 2009/4/60),

że przelana na konto pozwanego kwota 1200000 stanowiła zadatek w znaczeniu

ścisłym, tj. ze skutkami określonymi w art. 394 § 1 k.c.

Przyczyny z jakich nie doszło do zawarcia umowy przyrzeczonej są

oczywiste; brak środków na zakup udziałów spółki „W. N.”. W związku z zarzutem

naruszenia art. 394 § 3 k.c. istotna jest kwestia odpowiedzialności skarżącej za

brak tych środków, a tym samym za niewykonanie zobowiązania, tzn. niezawarcie

umowy przyrzeczonej. Zgodnie z § 3 art. 394 k.c. w razie niewykonania umowy na

skutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności albo

odpowiedzialność ponoszą obie strony, zadatek powinien być zwrócony, a

4

obowiązek zapłaty sumy dwukrotnie wyższej odpada. Sąd drugiej instancji z

naruszeniem tego przepisu uznał za nieistotny fakt, że pozwany miał świadomość

zależności pomiędzy nabyciem przez skarżącą udziałów a uzyskaniem przez nią

środków pieniężnych w drodze kredytu bankowego (§ pkt 4 umowy). Pominął, że

obie strony podjęły pewne ryzyko wyrażające się w uzależnieniu dojścia do skutku

umowy przyrzeczonej od uzyskania przez skarżącą kredytu bankowego.

Uzależnienie to nie znalazło wyrazu w umowie, gdyż strony nie wprowadziły do

treści tej umowy warunku w rozumieniu art. 89 k.c. Podjęły jednak świadomie

pewne ryzyko. Skarżąca wszczęła starania, aby uzyskać kredyt na zakup akcji. Z

poczynionych w sprawie ustaleń nie wynika, czy współdziałanie pozwanego ze

skarżącą mogło doprowadzić do uruchomienia kredytu, o którym mowa w piśmie

BRE Banku Hipotecznego S.A. z siedzibą w W. z dnia 15 lutego 2007 r. W

przypadku bowiem pozytywnego ustalenia tej okoliczności nie można byłoby, jak to

przedwcześnie uczynił Sąd Apelacyjny, tylko skarżącej przypisać odpowiedzialność

za niewykonanie obowiązku zawarcia umowy przyrzeczonej.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.