III CSK 169/09

Sygn. akt III CSK 169/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa E. S.

przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie X

o ustalenie prawa własności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 grudnia 2008 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 12

czerwca 2008 r., sygn. akt I C (...) w ten sposób, że powództwo oddala;

nie obciąża powoda kosztami procesu.

2

Uzasadnienie

Powód E. S. w dniu 4 grudnia 2007 r. wniósł pozew przeciwko Skarbowi Państwa

Wojewodzie X o ustalenie, że jego ojciec A. S. był właścicielem, szczegółowo opisanych

nieruchomości, tworzących majątki o nazwach K.(…) i F.(…), zaś matka H. A. z domu N.

była właścicielką nieruchomości w N. Interes prawny w ustaleniu majątku rodziców

powód uzasadniał tym, że jako jedyny ich spadkobierca chce dochodzić rekompensaty z

tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Polski.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 12 czerwca 2008 r. uwzględnił powództwo w

całości. Apelację pozwanego Skarbu Państwa od tego orzeczenia Sąd Apelacyjny

oddalił wyrokiem z dnia 10 grudnia 2008 r.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego strona pozwana zarzuciła

naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a

mianowicie:

art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 1 i 2 k.p.c., art. 199 § 1 pkt 1

k.p.c. oraz art. 1 ust. 1, art. 5, art. 7, art. 9, art. 20 i art. 27 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o

realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi

granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) – poprzez

nieuwzględnienie z urzędu nieważności postępowania i poprzez uznanie, iż

dopuszczalna jest w niniejszej sprawie droga sądowa,

art. 36 umowy z dnia 26 października 1994 r. zawartej pomiędzy Rzeczypospolitą

Polską a Białorusią o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych,

rodzinnych, pracowniczych i karnych (Dz. U. z 1995 r. Nr 127, poz. 619) w zw. z art.

1099 k.p.c. poprzez uznanie, że w niniejszej sprawie istnieje jurysdykcja krajowa. W

skardze kasacyjnej podniesiono także zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez

błędną wykładnię art. 189 k.p.c., polegającą na przyjęciu, że powodowi przysługiwał w

niniejszej sprawie interes prawny w ustaleniu, że jego poprzednicy prawni w związku z II

Wojną Światową pozostawili poza obecnymi granicami kraju majątek, podczas gdy

swoje uprawnienie powód mógł zrealizować na drodze postępowania pozasądowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieruchomości, których ustalenia prawa własności dotyczy żądanie pozwu,

położone są obecnie w granicach Białorusi. Polskę i Białoruś wiąże umowa z dnia 26

października 1994 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych,

rodzinnych, pracowniczych i karnych (Dz. U. z 1995 r. Nr 128, poz. 619). Zgodnie z art.

3

36 tej umowy do stosunków prawnych dotyczących nieruchomości właściwe są prawo i

organy tej umawiającej się strony, na której terytorium nieruchomość jest położona.

Wypada zauważyć, że nawet gdyby nie było dwustronnej umowy z Białorusią,

zachodziłby brak jurysdykcji krajowej w sprawie o ustalenie własności nieruchomości

położonej na Białorusi, gdyż stosownie do art. 1102 § 2 k.p.c., obowiązującego w chwili

wydania zaskarżonego wyroku, rozpoznaniu przez sądy polskie nie podlegały sprawy o

prawa rzeczowe na nieruchomości położonej za granica. Jednakże, żądanie pozwu

dotyczy ustalenia prawa własności przysługującego w czasie, gdy nieruchomości

znajdowały się na obszarze Państwa Polskiego. Powód nie wywodzi żadnych skutków

prawnych dotyczących tych nieruchomości po ich przejściu pod jurysdykcję Białorusi,

jego celem jest uzyskanie rekompensaty za utracone nieruchomości od polskiego

Skarbu Państwa. Z tego względu art. 36 umowy pomiędzy Polską i Białorusią z dnia 26

października 1994 r. nie może mieć w sprawie zastosowania i nie jest trafny zarzut

naruszenia przez Sąd Apelacyjny tego przepisu umowy przez przyjęcie, że sprawa

należy do jurysdykcji krajowej.

Niezasadny jest także zarzut niedopuszczalności drogi sądowej i w związku z tym

nieważności postępowania. Nie ulega wątpliwości, że spór o to czy poprzednikom

prawnym powoda przysługiwało prawo własności do nieruchomości pozostawionej w

związku z wojną poza obecnymi granicami państwa jest sporem cywilnoprawnym. W

sprawie chodzi nie tylko o przesądzenie samego faktu pozostawienia mienia poza

obecnym obszarem państwa polskiego, lecz również o ustalenie, że w stosunku do tego

mienia służyło poprzednikom prawnym powoda prawo własności. Zatem, niniejsza

sprawa jest sprawą ze stosunków z zakresu prawa cywilnego w rozumieniu art. 1 k.p.c.

W myśl art. 2 § 3 k.p.c. nie są rozpoznawane w postępowaniu sądowym sprawy cywilne,

jeżeli przepisy szczególne przekazują je do właściwości innych organów. Zarzuty skargi

kasacyjnej dotyczą tej negatywnej przesłanki ustalenia dopuszczalności drogi sadowej i

koncentrują się na zagadnieniu czy art. 1 ust. 1, art. 5, art. 7, art. 9, art. 20 i art. 27

ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia

nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej należą do przepisów

szczególnych, o których mowa w art. 2 § 3 k.p.c. Otóż, wszystkie przytoczone w skardze

kasacyjnej przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. dotyczą dochodzenia świadczeń od

Skarbu Państwa na rzecz osób, które na skutek okoliczności związanych z wojną

rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Polski. Żądanie

świadczenia ma charakter jakościowo odmienny od żądania ustalenia prawa, nawet

4

jeżeli istnienie tego prawa jest przesłanką świadczenia. Biorąc nadto pod uwagę, że art.

2 k.p.c. posługuje się konstrukcją ustawowego domniemania drogi sądowej do

rozpoznawania sprawy cywilnej nie można zgodzić się ze stanowiskiem strony

skarżącej, że droga sądowa jest wyłączona przy rozpoznawaniu spraw o ustalenie

prawa własności do nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Państwa

Polskiego.

Wedle art. 189 k.p.c. konieczną przesłanką skuteczności powództwa o ustalenie,

jest istnienie interesu prawnego powoda w ustaleniu. Z reguły interes ten istnieje

wówczas, gdy powód z usprawiedliwionych przyczyn znajduje się w niepewnej sytuacji

prawnej albo kiedy jego sfera prawna jest zagrożona lub naruszona, a on nie ma innych

środków jej ochrony (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2000 r.,

IV CKN 205/00, z dnia 8 maja 2000 r., V CKN 219/00 oraz z dnia 27 stycznia 2004 r., II

CK 387/02, niepubl.).

Istnienie interesu prawnego podlega ocenie w każdej sprawie o ustalenie na

podstawie jej konkretnych okoliczności faktycznych. W niniejszej sprawie powód

wskazał, że swój interes prawny w ustaleniu prawa własności rodziców upatruje w tym,

że jako ich jedyny spadkobierca chce dochodzić roszczeń z tytułu prawa do

rekompensaty za mienie pozostawione za granicą. Sąd drugiej instancji podzielił

argumentację powoda.

Pod rządem ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami

i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 22, poz. 99 ze zm.) i rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie zaliczenia wartości mienia

nieruchomego pozostawionego za granicą na poczet opłat za użytkowanie wieczyste lub

na pokrycie ceny sprzedaży działki budowlanej i położonych na niej budynków (Dz. U.

Nr 47, poz. 1244 ze zm.), poczynając od uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 17 grudnia 1987 r. III CZP 68/87, OSNCP nr 6 z 1988 r. poz. 74, w

judykaturze przyjmowano interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie

pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami państwa jako oczywisty i nie

wymagający bliższego uzasadnienia. Tendencja ta utrzymywała się po wejściu w życie

ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z

tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości

pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. Nr 6, poz. 39). Jak

się wydaje na tak liberalny kierunek orzecznictwa w zakresie przyjmowania interesu

prawnego decydujący wpływ miało przekonanie, że proces sądowy daje pełniejsze

5

możliwości dowodowe niż postępowanie administracyjne. Pogląd taki usprawiedliwiony

był tym, że § 5 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r.

początkowo wprowadzała w postępowaniu administracyjnym ograniczenia dowodowe.

Także w art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. wymieniono zamkniętą listę

środków dowodowych.

Sytuacja diametralnie zmieniła się po wejściu w życie ustawy z dnia 8 lipca 2005

r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza

obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Artykuł 6 ust. 4 tej ustawy jednoznacznie

przewiduje, że w postępowaniu zmierzającym do potwierdzenia prawa do rekompensaty

obowiązuje zasada otwartej listy środków dowodowych. Co więcej, ustawa zawiera

rozwiązania, które pozwalają przeprowadzić pewne dowody w sposób łatwiejszy, niż w

postępowaniu cywilnym, np. dowód ze świadków może być przeprowadzony nie tylko

przez złożenie zeznań bezpośrednio przed organem prowadzącym postępowanie, ale

także w drodze oświadczenia złożonego przed notariuszem lub w polskiej placówce

konsularnej w kraju zamieszkania świadka.

Udzielenie pomocy w przygotowaniu dowodów dla potrzeb postępowania

administracyjnego nie jest rolą sądów. Należy więc przyjąć, że od czasu wejścia w życie

wyżej wymienionej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. zamiar dochodzenia w postępowaniu

administracyjnym roszczeń na podstawie przepisów tej ustawy nie uzasadnia interesu

prawnego do wytoczenia powództwa o ustalenie, że powód poza obecnymi granicami

państwa pozostawił nieruchomość do których jemu samemu bądź jego poprzednikom

przysługiwało prawo własności. Innego interesu prawnego powód w tej sprawie nie

wskazał.

Zatem trafny jest zarzut skargi kasacyjnej co do naruszenia art. 189 k.p.c. przez

nieuwzględnienie braku interesu prawnego powoda. Interes prawny powoda jest

przesłanką materialnoprawną powództwa o ustalenie. Omawiany zarzut skargi

kasacyjnej dotyczy więc podstawy naruszenia prawa materialnego. Umożliwia to

stosownie art. 39816

k.p.c. uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co istoty sprawy.

Z powyższych względów na mocy art. 39816

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji wyroku. Mając na względzie charakter sprawy i sytuację majątkową powoda

na podstawie art. 102 k.p.c. nie obciążono go kosztami procesu.